V CSK 355/09

Wyrok z dnia 22 kwietnia 2010 r., V CSK 355/09

Sprawa z powództwa Agencji Rynku Rolnego o zwrot dopłaty do ceny

skupu zbóż wypłaconej producentowi w 2001 i 2002 r. podlega rozpoznaniu

na drodze sądowej.

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Agencji Rynku Rolnego w W.

przeciwko Dawidowi S. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w

Izbie Cywilnej w dniu 22 kwietnia 2010 r. skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku

Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 29 maja 2009 r.

oddalił skargę kasacyjną oraz zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę

3600 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 29 maja 2009 r. zmienił wyrok

Sądu Okręgowego w Opolu z dnia 12 lutego 2009 r. w ten sposób, że zasądzoną

od pozwanego Dawida S. na rzecz powoda Agencji Rynku Rolnego w Warszawie

(dalej: "Agencja") kwotę 223 486,20 zł z odsetkami zmniejszył do kwoty 214 302,20

zł z odsetkami ustawowymi od dnia 22 stycznia 2008 r., a dalej idące powództwo

oraz apelację pozwanego w pozostałym zakresie oddalił.

Ustalił, że pozwany w 2001 i 2002 r. otrzymał od powoda dopłatę do ceny

skupu pszenicy w łącznej kwocie 223 486,20 zł. Zasady przyznawania dopłat do

ceny skupu zbóż były określone zarządzeniami Prezesa Agencji z dnia 11 czerwca

2001 r. i z dnia 8 maja 2002 r. Przewidywały one, że producentom krajowym zbóż,

którzy dokonają ich sprzedaży przedsiębiorcom posiadającym umowy o skup

zawarte z Agencją, zostaną wypłacone dopłaty. Warunkiem wypłacenia dopłat było

m.in. złożenie wniosku o wypłatę i dostarczenie przez producenta oryginału

oświadczenia producenta według ustalonego wzoru. Agencja zawarła umowę o

skup m.in. ze Zrzeszeniem Producentów Rolnych, spółką cywilną w G. (dalej:

"Zrzeszenie"), której prezesem był ojciec pozwanego Tomasz S. Pozwany złożył w

2001 i 2002 r. wnioski o wypłatę dopłaty do ceny skupu pszenicy. Ze złożonych

przez niego oświadczeń, potwierdzonych zaświadczeniami Urzędu Miasta i Gminy

G., wynikało m.in., że łączna powierzchnia gruntów w użytkowanym przez niego

gospodarstwie rolnym obsiana pszenicą wynosi 155 ha i że pszenica sprzedana w

systemie skupu z dopłatą została wyprodukowana w tym gospodarstwie. W

złożonych oświadczeniach pozwany zobowiązał się do zwrotu otrzymanych od

powoda dopłat do cen skupu zbóż w przypadku, gdyby oświadczenia te zawierały

nieprawdę. Stanowiły one załączniki do umów zawartych między powodem a

Zrzeszeniem. Faktury wystawione przez powoda za sprzedaną pszenicę stanowiły

podstawę wypłacenia mu przez powoda dopłat do ceny skupu. W wyniku kontroli

przeprowadzonej przez Urząd Kontroli Skarbowej w Opolu ustalono, że faktury

wystawione przez pozwanego miały charakter fikcyjny, nie odzwierciedlały bowiem

faktycznych dostaw. Magazynier zatrudniony w jednym z magazynów Zrzeszenia

zeznał, że dowody przyjęcia pszenicy niejednokrotnie wystawiał na polecenie

Tadeusza S. lub innego wspólnika Zrzeszenia, gdy dostawa faktycznie nie miała

miejsca.

Ponadto ustalono, że na wskazanym przez pozwanego areale 155 ha nie

mógł on wyprodukować pszenicy w takiej ilości, jaka wynika z wystawionych przez

niego faktur. Wynikało to z uwzględnienia klasy gruntów i przeciętnej wydajności z

hektara, a także z faktu, że użytkowane przez niego grunty o łącznym obszarze 155

ha obejmowały także łąki, pastwiska, tereny zadrzewione i zakrzewione, nieużytki,

rowy i drogi. Pozwany dostarczył też do Zrzeszenia wyprodukowane przez niego na

użytkowanym gruncie rzepak i kukurydzę. Wreszcie ustalono, że pozwany nie

prowadził samodzielnie gospodarstwa, gdyż grunt wydzierżawił Edeltrudzie K.

Śledztwo w sprawie wyłudzenia dopłat do skupu zbóż jest w toku.

Sąd Okręgowy określił stosunek prawny łączący strony i Zrzeszenie jako

umowę trójstronną o charakterze nienazwanym. Zdaniem Sądu, uwzględnienie

twierdzeń pozwanego co do tego, że faktury stwierdzające sprzedaż przez niego

części pszenicy są zgodne z rzeczywistością, nie podważa faktu, iż złożone przez

niego oświadczenia zawierają nieprawdę, co zgodnie z zawartym w tych

oświadczeniach zobowiązaniem pozwanego powoduje obowiązek zwrócenia przez

niego otrzymanych od powoda dopłat do ceny skupu. Stanowisko to zaaprobował

Sąd Apelacyjny. Wobec podniesienia przez pozwanego zarzutu przedawnienia

uznał, że roszczenie dochodzone przez powoda nie jest ani roszczeniem

okresowym, ani roszczeniem związanym z prowadzeniem działalności

gospodarczej, a zatem ulega przedawnieniu dziesięcioletniemu (art. 118 k.c.), skoro

więc pozew został wniesiony w dniu 6 lutego 2008 r., nie jest przedawnione.

Dokonana przez Sąd Apelacyjny zmiana wyroku Sądu pierwszej instancji nastąpiła

ze względu na uwzględnienie podniesionego przez pozwanego zarzutu potrącenia

kwoty 9184 zł.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w części oddalającej apelację zaskarżył skargą

kasacyjną pozwany, zarzucając nieważność postępowania ze względu na

niedopuszczalność drogi sądowej (art. 379 w związku z art. 378 § 1 oraz art. 1 i 2

k.p.c., ewentualnie art. 386 § 2 k.p.c. – w związku z art. 93 ust. 1 pkt 1 lub 2 i ust. 5

w związku z art. 93a ust. 1 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o finansach

publicznych, jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 15, poz. 148 ze zm. albo w związku z

art. 145 ust. 1 pkt 1 lub 2 i ust. 4 oraz w związku z art. 146 ust. 1 ustawy z dnia 30

czerwca 2005 r. o finansach publicznych, Dz.U. Nr 249, poz. 2104 ze zm.).

Zarzucono również naruszenie art. 65 § 1 i 2 k.c., w związku z art. 382, 227 i 217 §

2 w związku z art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., naruszenie art. 227 w

związku z art. 217 § 1 i 2 w związku z art. 278 § 1 i art. 258 w związku z

naruszeniem art. 380, 382 i 291 k.p.c., naruszenie art. 6 k.c. w związku z art. 244 §

1 i art. 316 § 1 k.p.c. oraz art. 27 ust. 2 i art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 28 września

1991 r. o kontroli skarbowej (jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r., Nr 8, poz. 65 ze zm.), a

także naruszenie art. 118 w związku z art. 120 § 1 i art. 535 k.c. Skarżący wniósł o

uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i albo o odrzucenie

pozwu, albo o przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dopuszczalność drogi sądowej została przesądzona postanowieniem Sądu

Apelacyjnego z dnia 28 lipca 2008 r., którym uchylono postanowienie Sądu

pierwszej instancji odrzucające pozew. Okoliczność ta nie pozbawia pozwanego

możliwości zarzucenia w skardze kasacyjnej nieważności postępowania ze względu

na niedopuszczalność drogi sądowej, gdyż od postanowienia z dnia 28 lipca 2008 r.

skarga kasacyjna nie przysługiwała (art. 3981

§ 1 k.p.c.; zob. też wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 9 marca 2007 r., II CSK 457/06, nie publ.).

Zarzut nieważności postępowania ze względu na niedopuszczalność drogi

sądowej skarżący wywiódł z tego, że dopłaty do ceny skupu zbóż były dotacją

udzieloną z budżetu państwa, której zwrot, jako pobranej nienależnie, następuje na

drodze postępowania administracyjnego (art. 93a ust. 1 ustawy z dnia 26 listopada

1998 r. o finansach publicznych, jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 15, poz. 148 ze zm.,

i art. 146 ust. 1 ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych, Dz.U. Nr

249, poz. 2104 ze zm.). W czasie, kiedy pozwany otrzymał dopłaty, obowiązywała

ustawa z dnia 26 listopada 1998 r. o finansach publicznych i jej przepisy są

decydujące dla oceny, czy dopłaty były dotacją udzieloną z budżetu państwa.

Według art. 69 ust. 4 tej ustawy, dotacjami są m.in. podlegające szczególnym

zasadom rozliczenia wydatki z budżetu państwa przeznaczone na finansowanie lub

dofinansowanie zadań określonych w ustawie, w szczególności ustawowo

określonych zadań realizowanych przez jednostki inne niż jednostki samorządu

terytorialnego, zwane „dotacjami celowymi”, przeznaczone na finansowanie

działalności bieżącej ustawowo wskazanego podmiotu, zwane „dotacjami

podmiotowymi” oraz dopłaty do określonego rodzaju wyrobów lub usług

kalkulowanych według stawek jednostkowych, zwane „dotacjami przedmiotowymi”.

Te dotacje mogły być udzielane m.in. dla różnych podmiotów wykonujących

zadania na rzecz rolnictwa (art. 72 ust. 1 pkt 4), przy czym minister właściwy do

spraw rolnictwa oraz minister właściwy do spraw rozwoju wsi w porozumieniu z

Ministrem Finansów zostali upoważnieni do wydania rozporządzenia określającego

stawki tych dotacji na jednostkę usługi lub produktu oraz zasad i trybu udzielania

tych dotacji, z uwzględnieniem różnych podmiotów (art. 72 ust. 5).

Wydane na tej podstawie rozporządzenia nie przewidywały dotacji

przeznaczonych na dopłaty do ceny skupu zbóż. Dopłaty do ceny skupu zbóż nie

były dotacjami celowymi ani podmiotowymi; nie były też dotacjami przedmiotowymi.

Po pierwsze dlatego, że nie były objęte, jako dotacje z budżetu państwa,

rozporządzeniem wydanym na podstawie art. 72 ust. 5 ustawy z dnia 26 listopada

1998 r. o finansach publicznych, a po drugie, pochodziły ze środków Agencji.

Stosownie do przepisów obowiązującej w czasie otrzymania przez pozwanego

dopłat ustawy z dnia 7 czerwca 1990 r. o utworzeniu Agencji Rynku Rolnego (jedn.

tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 142, poz. 951 ze zm.), Agencja prowadziła samodzielną

gospodarkę finansową (art. 9 ust. 1), dotacje budżetowe były jedynie częścią jej

przychodów (art. 9 ust. 3), a przychody Agencji przeznaczała na realizację jej zadań

(art. 9 ust. 4), do których należało realizowanie interwencyjnej polityki rolnej

państwa w celu stabilizacji rynku produktów rolnych i żywnościowych oraz ochrony

dochodów uzyskiwanych z rolnictwa (art. 4 ust. 1). Wprawdzie Prezes Agencji był

dysponentem części budżetu państwa (art. 67 ust. 4 ustawy z dnia 26 listopada

1998 r. o finansach publicznych), ale jak wynika z przedstawionego unormowania

dopłaty do ceny skupu zbóż pochodziły z własnych środków Agencji, którymi ona

gospodarowała samodzielnie i dla kwalifikacji ich jako dotacji bez znaczenia jest, że

w części pochodziły z dotacji budżetowej. Dotacja ta była dotacją celową,

przeznaczoną dla Agencji (art. 69 ust. 4), a nie dotacją dla producentów zbóż. Nie

można zatem podzielić zapatrywania skarżącego, że otrzymane przez niego

dopłaty do ceny skupu pszenicy były dotacją w rozumieniu przepisów o finansach

publicznych, a zatem że ich zwrotu, jako dotacji pobranych nienależnie, nie można

dochodzić na drodze sądowej. Nie zachodzi więc zarzucana w skardze kasacyjnej

nieważność postępowania w sprawie ze względu na niedopuszczalność drogi

sądowej.

Skarżący nie podważa stanowiska wyrażonego w zaskarżonym wyroku, że

stosunek prawny łączący strony i Zrzeszenie był umową trójstronną, o charakterze

nienazwanym, na którego treść składają się m.in. oświadczenia pozwanego. Ocena

oświadczeń pozwanego, w których wskazał powierzchnię użytkowanego

gospodarstwa rolnego obsianego pszenicą i z którego wynikało, że pszenica

sprzedana w systemie skupu z dopłatą została wyprodukowana w tym

gospodarstwie, oraz w którym zobowiązał się do zwrotu otrzymanych od powoda

dopłat do cen skupu w przypadku, gdyby jego oświadczenia zawierały nieprawdę,

została dokonana przez Sąd Apelacyjny bez naruszenia art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz

przepisów kodeksu postępowania cywilnego wskazanych w skardze kasacyjnej.

Okoliczności złożenia oświadczeń przez pozwanego świadczą, że ich adresatem

był powód. Stwierdzenie nieprawdziwości oświadczeń uzasadniało zatem

roszczenie powoda o zwrot wypłaconych pozwanemu dopłat w całości, mimo że

powód udowodnił, iż tylko w części wypłacone dopłaty dotyczyły pszenicy, która w

rzeczywistości nie została sprzedana. (...)

Zaskarżony wyrok jest wynikiem przyjęcia, że powód wykazał dowodami

stanowiącymi podstawę zaskarżonego wyroku okoliczności faktyczne objęte jego

twierdzeniami, co w świetle prawa materialnego uzasadniało uwzględnienie

powództwa. W stanowisku tym nie można dopatrzyć się naruszenia art. 6 k.c.

Naruszenie takie miałoby miejsce, gdyby Sąd Apelacyjny błędnie uznał, że ciężar

udowodnienia określonych okoliczności spoczywał na pozwanym i obciążył go

niekorzystnymi dla niego konsekwencjami procesowymi wobec nieudowodnienia

tych okoliczności. Pozwany mógł oczywiście dowodzić nieistnienia okoliczności

wynikających z dowodów przeprowadzonych na wniosek powoda, ale

niepowodzenie takiej obrony nie stanowi naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 6

k.c.

Zarzutu skargi kasacyjnej, że wyciąg z wyniku kontroli przeprowadzonej przez

Urząd Kontroli Skarbowej w Opolu i nota sygnalizacyjna sporządzona przez ten

Urząd w następstwie przeprowadzonej kontroli nie są dokumentami urzędowymi

(art. 244 § 1 k.p.c.) nie wspierają powołane w skardze przepisy art. 27 ust. 2 i art.

32 ust. 1 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej (jedn. tekst: Dz.U.

z 2004 r. Nr 8, poz. 65 ze zm. – dalej: "u.k.s."). Pierwszy z tych przepisów stanowi o

tym, komu doręcza się wynik kontroli, a drugi o możliwości zwrócenia się z notą

sygnalizacyjną informującą o nieprawidłowościach dostrzeżonych w wyniku kontroli

skarbowej. Wydanie wyniku kontroli skarbowej wskazującego nieprawidłowości na

podstawie art. 24 ust. 2 pkt 2 u.k.s. (obecnie art. 24 ust. 1 pkt 2) jest czynnością z

zakresu administracji publicznej w rozumieniu art. 16 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 11

maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, Dz.U. Nr 74, poz.368 ze zm.

(obecnie art. 3 § 2 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu

przed sądami administracyjnymi, Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; por. uchwała

składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 grudnia

1998 r., ONSA 1999, nr 2, poz. 45). Wynik kontroli skarbowej (art. 24 ust. 1 pkt 2

u.k.s.), jako akt kończący skarbowe postępowanie kontrolne, wydany przez organ

kontroli skarbowej w zakresie jego działania i odpowiadający formie przewidzianej w

art. 27 ust. 1 u.k.s., jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 244 § 1 k.p.c.

Nie ma podstaw, żeby inaczej zakwalifikować wyciąg z wyniku kontroli. Nota

sygnalizacyjna wystosowana przez Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej lub

dyrektora urzędu skarbowego, informująca o dostrzeżonych w wyniku kontroli

skarbowej nieprawidłowościach, jest także dokumentem, którego podstawą wydania

jest art. 32 ust. 1 u.k.s. Ten dokument również odpowiada wymaganiom dokumentu

urzędowego w rozumieniu art. 245 § 1 k.p.c.

Należy dodać, że skuteczność zarzutu dotyczącego wyciągu z wyniku kontroli

i noty sygnalizacyjnej zależała od tego, czy uznanie ich za dokumenty urzędowe

przez Sąd Apelacyjny stanowiło uchybienie mogące mieć istotny wpływ na wynik

sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.). Ustalenia stanowiące podstawę zaskarżonego

wyroku poczynione zostały w sprawie także na podstawie innych dowodów, m.in.

protokołu z kontroli skarbowej. Skarżący nie podważa mocy dowodowej tych

dowodów, przypisanej im przez Sąd Apelacyjny. Wadliwe przyjęcie za podstawę

ustaleń wyciągu z wyniku kontroli i noty sygnalizacyjnej stanowiłoby uchybienie

mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy tylko wówczas, gdyby wystarczającą

podstawą ustaleń dokonanych w sprawie nie stanowiły inne dowody, czego

skarżący nie wykazał.

Okoliczność, że roszczenie dochodzone w sprawie wiąże się z umową

sprzedaży, której dotyczy art. 535 k.c., nie świadczy o naruszeniu tego przepisu

przy ocenie, że roszczenie to, jako ulegające przedawnieniu dziesięcioletniemu, nie

jest przedawnione. Wbrew zarzutowi skarżącego, Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że

nie jest to roszczenie związane z prowadzeniem działalności gospodarczej. Agencja

była instytucją realizującą interwencyjną politykę rolną państwa (art. 4 ust. 1

obowiązującej w czasie otrzymywania przez pozwanego dopłat do ceny skupu

pszenicy ustawy z dnia 7 czerwca 1990 r. o utworzeniu Agencji Rynku Rolnego) i

m.in. prowadziła interwencyjny zakup i sprzedaż produktów rolnych (art. 4 ust. 2 pkt

1 tej ustawy). Nie prowadziła ona działalności gospodarczej w rozumieniu

przepisów o działalności gospodarczej (art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada

1999 r. – Prawo działalności gospodarczej, Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.) oraz w

rozumieniu art. 118 k.c. przede wszystkim dlatego, że jej działalność nie była

działalnością zarobkową. (...)

Z tych względów skargę kasacyjną należało oddalić (art. 39814

k.p.c.).