III CZP 8/10

Uchwała z dnia 28 kwietnia 2010 r., III CZP 8/10

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sąd Najwyższy w sprawie egzekucyjnej z wniosku wierzyciela B. Spółdzielni

Mieszkaniowej w B. przeciwko dłużnikowi Leszkowi B. po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 28 kwietnia 2010 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Białymstoku postanowieniem z dnia 16

grudnia 2009 r.:

"I. Czy w planie podziału sumy uzyskanej z egzekucji z nieruchomości jako

sumę ulegającą podziałowi w rozumieniu art. 1024 § 1 pkt 1 k.p.c., wymienia się

cenę nabycia nieruchomości (stanowiącą sumę złożoną na rachunek depozytowy

sądu), czy też cenę powiększoną o odsetki narosłe w okresie znajdowania się

wpłaconej ceny na rachunku depozytowym sądu;

II. w razie przyjęcia poglądu o powiększeniu ww. sumy o przedmiotowe

odsetki, czy koniec okresu naliczania tych odsetek stanowi data postanowienia o

przysądzeniu własności nieruchomości, czy data sporządzenia planu podziału sumy

uzyskanej z egzekucji?"

podjął uchwałę:

W planie podziału sumy uzyskanej z egzekucji z nieruchomości

wymienia się jako sumę ulegającą podziałowi (art. 1024 § 1 pkt 1 k.p.c.) cenę

nabycia nieruchomości oraz odsetki od tej ceny za okres od

uprawomocnienia się postanowienia o przysądzeniu własności do

sporządzenia planu podziału.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Białymstoku, na skutek zarzutów dłużnika, postanowieniem z

dnia 9 października 2009 r. zmienił plan podziału sumy uzyskanej z egzekucji z

nieruchomości, sporządzony w dniu 19 maja 2009 r. przez komornika sądowego

przy Sądzie Rejonowym w Białymstoku Józefa M., w ten sposób, że sumę

ulegającą podziałowi określił na 110 545,55 zł, wskazując, że obejmuje ona cenę

nabycia w kwocie 109 700 zł oraz odsetki w kwocie 845,55 zł. Sąd Rejonowy uznał,

że podziałowi ulegają odsetki nie tylko od rękojmi uiszczonej w gotówce, złożonej

na rachunek depozytowy sądu, lecz od całej ceny nabycia za czas od

zdeponowania jej na tym rachunku do dnia uprawomocnienia się postanowienia o

przysądzeniu własności.

W zażaleniu dłużnik zarzucił błędne naliczenie odsetek od sum złożonych na

rachunek depozytowy sądu oraz nieuwzględnienie w planie podziału sum

uiszczonych po wydaniu tytułu wykonawczego. Wniósł o zmianę zaskarżonego

postanowienia i uwzględnienie w planie podziału sumy uzyskanej z egzekucji

odsetek od ceny nabycia za okres do dnia sporządzenia tego planu oraz sum

zaliczonych na należność główną po wydaniu tytułu wykonawczego. Sąd Okręgowy

w Białymstoku, rozpoznając to zażalenie, powziął poważne wątpliwości, którym dał

wyraz w zagadnieniu prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 808 k.p.c., złożone w postępowaniu egzekucyjnym kwoty

pieniężne niepodlegające natychmiastowemu wydaniu lokowane są na rachunku

depozytowym sądu przy odpowiednim zastosowaniu art. 752 k.p.c. Unormowanie to

odnosi się do rękojmi (art. 963 k.p.c.) oraz ceny nabycia (art. 967 k.p.c.),

składanych w toku egzekucji z nieruchomości. Sumy złożone z tego tytułu nie

podlegają – z wyjątkiem przewidzianym w art. 963 in fine – natychmiastowemu

wydaniu, zaspokojenie bowiem wierzycieli z sumy uzyskanej z egzekucji z

nieruchomości następuje zawsze na podstawie planu podziału sporządzonego

przez organ egzekucyjny (art. 1023 § 1 k.p.c.).

Sporządzając plan podziału, organ egzekucyjny w pierwszym rzędzie określa

– stosownie do dyspozycji art. 1024 § 1 pkt 1 k.p.c. – sumę ulegającą podziałowi.

Przepis ten nie precyzuje, jakie kwoty składają się na tę sumę, nie ulega jednak

wątpliwości, że chodzi tu o sumę uzyskaną z egzekucji (art. 1023 k.p.c.), w jej skład

wchodzi zatem cena nabycia nieruchomości. Podziałowi podlega także nadwyżka

dochodów po pokryciu wydatków związanych z zarządem nieruchomością (art. 941

k.p.c.).

Wątpliwości Sądu Okręgowego wzbudziła kwestia, czy w skład sumy

ulegającej podziałowi wchodzą odsetki od ceny nabycia nieruchomości, złożonej – z

uwzględnieniem uiszczonej rękojmi – na rachunek depozytowy sądu, skoro sumy

wniesione przez licytanta tytułem rękojmi oraz ceny nabycia składane są na

wydzielonym oprocentowanym rachunku bankowym, przepisy zaś części trzeciej

Kodeksu postępowania cywilnego nie zawierają unormowań regulujących wprost

los prawny tych odsetek. Sąd Okręgowy wyraził pogląd, że odpowiedź na to pytanie

wymaga ustalenia zakresu pojęcia „suma ulegająca podziałowi” w zestawieniu z §

18 ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 11 stycznia 2008 r. w

sprawie szczegółowych zasad prowadzenia gospodarki finansowej i działalności

inwestycyjnej sądów powszechnych (Dz.U. Nr 11, poz. 69 – dalej: "r.f.g.s."),

zgodnie z którym oprocentowanie sum depozytowych oraz sum na zlecenie

stanowiących własność osób fizycznych, prawnych i innych jednostek

organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej – po potrąceniu kosztów

związanych z prowadzeniem rachunku bankowego – powiększa ich wartość, chyba

że odrębne przepisy stanowią inaczej. Taką próbę wykładni art. 1024 § 1 pkt 1

k.p.c. – w kontekście rozstrzyganego zagadnienia prawnego – trzeba odrzucić.

Rozporządzenie zawierające przytoczone unormowanie zostało wydane na

podstawie art. 179 § 5 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm. – dalej: "Pr.u.s.p."),

upoważniającego Ministra Sprawiedliwości do określenia – w porozumieniu z

ministrem właściwym do spraw finansów publicznych – w drodze rozporządzenia

szczegółowych zasad prowadzenia gospodarki finansowej i działalności

inwestycyjnej sądów. Nie ulega wątpliwości, że rozporządzenie wydane na

podstawie tak zakreślonej delegacji ustawowej nie może regulować ściśle

materialnoprawnej kwestii przynależności oprocentowania kwot składanych na

rachunku depozytowym sądu w związku z toczącym się przed nim postępowaniem.

Stanowisko takie wyraził Trybunał Konstytucyjny na gruncie wcześniej

obowiązującego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 czerwca 2002 r.

w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia gospodarki finansowej i działalności

inwestycyjnej sądów powszechnych (Dz.U. Nr 97, poz. 876), uznając, że § 18 ust. 5

tego rozporządzenia, określający przynależność oprocentowania sum składanych

na rachunek depozytowy sądu, jest niezgodny z art. 179 § 5 Pr.u.s.p. i art. 92 ust. 1

Konstytucji (por. wyrok z dnia 4 września 2006 r., U 7/05, OTK-A 2006, nr 8, poz.

99).

Kwestia, czy odsetki od sum zdeponowanych w toku postępowania

egzekucyjnego na rachunku bankowym sądu wchodzą w skład sumy ulęgającej

podziałowi musi być zatem rozstrzygnięta na zasadach ogólnych. Na marginesie

należy odnotować, że do zasad tych odwoływał się § 35 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 15 grudnia 1932 r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania

sądów apelacyjnych, okręgowych i grodzkich (Dz.U. Nr 114, poz. 941), stanowiący,

że odsetki od sum umieszczonych na oprocentowanie (art. 547 § 2) użyte będą

przede wszystkim na pokrycie kosztów związanych z umieszczeniem sumy

depozytowej. Poza tym odsetki wypłacone będą, komu "z prawa należy".

W piśmiennictwie, na gruncie obecnie obowiązujących przepisów, trafnie

wskazano, że odsetki te stanowią pożytki przypadające – jeżeli przepis szczególny

nie stanowi inaczej – właścicielowi sumy pieniężnej złożonej na rachunek

depozytowy sądu. Wniosek taki, na co zwrócił uwagę Trybunał Konstytucyjny w

uzasadnieniu przytoczonego wyroku, wynika jednoznacznie z art. 140 k.c.

Rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego wymaga zatem

prześledzenia losu prawnego sum depozytowych i udzielenia odpowiedzi na

pytanie, kto jest właścicielem tych sum w poszczególnych stadiach postępowania

egzekucyjnego z nieruchomości, następujących po ich złożeniu.

Zgodnie z art. 969 § 1 k.p.c., nabywca, który nie wykonał w terminie warunków

licytacyjnych co do zapłaty ceny, traci rękojmię, a skutki przybicia wygasają, przy

czym zwraca się mu uiszczoną część ceny, stosownie zaś do art. 963 k.p.c.,

licytantowi, któremu nie udzielono przybicia zwraca się niezwłocznie złożoną przez

niego rękojmię. Z przepisów tych wynika, że samo złożenie do depozytu sądowego

rękojmi oraz ceny nabycia nieruchomości, a nawet wydanie lubuprawomocnienie

się postanowienia o przybiciu, nie pozbawiają licytanta (nabywcy) własności

zdeponowanych sum. Na tym etapie postępowania nabywca nie staje się

właścicielem nieruchomości będącej przedmiotem przetargu ani nie traci własności

złożonej ceny nabycia; skutki takie następują dopiero z chwilą uprawomocnienia się

postanowienia o przysądzeniu własności (art. 999 § 1 k.p.c.). Do tego czasu pożytki

w postaci odsetek od zdeponowanej ceny nabycia przypadają nabywcy (art. 55 § 1

k.c.). Ustawodawca nie wprowadził w tym zakresie żadnego wyjątku i nie przyznał

uprawnienia do pobierania tych pożytków innym podmiotom, np. dłużnikowi,

wierzycielowi, Skarbowi Państwa lub bankowi prowadzącemu rachunek

depozytowy. Należy zatem uznać, że odsetki od sum depozytowych, naliczone za

okres od umieszczenia ich na wydzielonym oprocentowanym rachunku bankowym

do uprawomocnienia się postanowienia o przysadzeniu własności, nie wchodzą w

skład sumy ulęgającej podziałowi na podstawie art. 1024 § 1 pkt 1 k.p.c.

Odmiennie natomiast przedstawia się los prawny odsetek naliczonych po

uprawomocnieniu się postanowienia o przysądzeniu własności. Szczególny

charakter nabycia własności w drodze sprzedaży licytacyjnej nie pozwala przyjąć,

że uzyskana w wyniku tej sprzedaży suma pieniężna złożona na rachunku

depozytowym sądu staje się własnością dłużnika lub innego podmiotu

uczestniczącego w postępowaniu egzekucyjnym. Żaden przepis nie wiąże takiego

skutku z postanowieniem o przysądzeniu własności.

Jak wspomniano, suma uzyskana z egzekucji z nieruchomości obejmuje nie

tylko cenę jej nabycia, gdyż do ceny tej dolicza się nadwyżkę dochodów

uzyskanych w toku zarządu nieruchomością (art. 941 k.p.c.). Trudno wskazać

argumenty, które sprzeciwiałyby się zaliczeniu do sumy ulęgającej podziałowi

również odsetek od ceny nabycia, naliczonych za czas od uprawomocnienia się

postanowienia o przysadzeniu własności. Odsetki te stanowią przyrost sumy

uzyskanej w wyniku czynności egzekucyjnej, jaką jest niewątpliwie złożenie na

rachunku depozytowym sądu ceny nabycia nieruchomości.

Prawidłowe oznaczenie w planie podziału sumy ulęgającej podziałowi wymaga

określenia poszczególnych kwot składających się na tę sumę, bez

skonkretyzowania bowiem tych kwot nie jest możliwe zweryfikowanie prawidłowości

ustalenia sumy ulegającej podziałowi. Zachodzi zatem konieczność obliczenia

odsetek wchodzących w skład tej sumy. Odnosząc się do wysuniętych w tym

zakresie wątpliwości Sądu Okręgowego ujętych w drugim pytaniu, stwierdzić

należy, że w skład sumy ulęgającej podziałowi mogą wchodzić odsetki wyliczone

jedynie do dnia sporządzenia planu podziału. Organ sporządzający plan podziału

(jego projekt) nie ma bowiem możliwości określenia sumy tych odsetek z

uwzględnieniem późniejszej daty końcowej okresu ich naliczania (np. daty

wykonania planu).

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie, jak

w uchwale (art. 390 k.p.c.).