II PK 354/09

Sygn. akt II PK 354/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa D. K.

przeciwko Przedsiębiorstwu Produkcyjno - Usługowo - Handlowemu H. S. B. w O.

o ustalenie stosunku pracy i inne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 27 maja 2010 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w O.

z dnia 21 lipca 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Powódka D. K. wniosła o ustalenie istnienia stosunku pracy pomiędzy jej

zmarłym mężem P. K. a pozwanym Przedsiębiorstwem Produkcyjno - Usługowo -

Handlowym „H." S. B. w O. oraz o ustalenie wypadku przy pracy. Uzasadniając

2

pozew o ustalenie istnienia stosunku pracy strona powodowa podniosła, że P. K. z

pozwanym łączyła umowa o pracę od grudnia 2007 r. do dnia śmierci, co mieli

potwierdzić jego współpracownicy.

Wyrokiem z dnia 13 marca 2009 r. Sąd Rejonowy w O. oddalił powództwo w

zakresie żądania ustalenia istnienia stosunku pracy, umorzył postępowanie w

zakresie żądania ustalenia wypadku przy pracy oraz zasądził od powódki na rzecz

pozwanego kwotę 60 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego. Sąd

Rejonowy oddalił jej żądanie po ustaleniu, że P. K. nie wyrażał zgody na zawarcie

umowy o pracę, bowiem jako właściciel gospodarstwa rolnego podlegał

ubezpieczeniu w KRUS i nie chciał go przerywać.

Na skutek apelacji powódki Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w O. wyrokiem z dnia 21 lipca 2009 r. oddalił apelację powódki. Sąd

Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne i ocenę dowodów przedstawione w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. W postępowaniu przed Sądem pierwszej

instancji zostali przesłuchani wszyscy świadkowie, przeprowadzono też wszystkie

dowody zawnioskowane przez strony. Z zeznań świadków H. B. i M. G. wynikała,

że P. K. nie był zainteresowany zawarciem umowy o pracę. Powódka nie

przedstawiła żadnego dowodu, który mógłby podważyć ich zeznania. Pozostali

przesłuchani w sprawie świadkowie: M. S., K. J. i H. H. nie wiedzieli bowiem,

jakiego rodzaju umowa łączyła P. K. z pozwanym przedsiębiorstwem ani nie znali

warunków tej umowy. Potwierdzili przy tym, że wszyscy są zatrudnieni na

podstawie umowy o pracę a pozwany nie stwarzał żadnych trudności w zawarciu z

nimi omów o pracę. W tej sytuacji to na stronie powodowej ciążył obowiązek

wskazania przyczyny, dla której pracodawca nie chciałby zawrzeć umowy o pracę

właśnie z P. K., chociaż zawierał je z innymi osobami. Powódka nie wskazała takiej

przyczyny. Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, że logiczną

przyczyną nie zawarcia umowy o pracę między P. K. a pozwanym

przedsiębiorstwem był brak jego zainteresowania co do zawarcia takiej umowy. W

sprawie poza sporem zostało ustalone, że P. K. był właścicielem gospodarstwa

rolnego o pow. 5/76 ha, do dnia 22 kwietnia 2008 r. był ubezpieczony w KRUS,

przy czym ubezpieczeniu temu podlegał nieprzerwanie od około 10 lat. Zasadnym

był więc wniosek, że rzeczywiście - mając zapewnione ubezpieczenie rolnicze - nie

3

był zainteresowany zmianą systemu ubezpieczenia i nie chciał zawierać umowy o

pracę. Odnosząc się do stanowiska powódki, iż jej mąż nie wyrażał zgody na

zawarcie umowy o dzieło Sąd stwierdził, że brak pisemnej umowy cywilnoprawnej

nie przesądza o uwzględnieniu powództwa, skoro strona pozwana wykazała brak

zgodnej woli stron w zawarciu umowy o pracę. Strona pozwana wykazała bowiem,

że P. K. nie był zainteresowany zawarciem umowy o pracę. D. K. w apelacji

wywodziła, że art. 22 § 12

k.p. stanowi istotne ograniczenie zasady swobody umów

a zgodnie z jego treścią nie jest dopuszczalne zastąpienie umowy o pracę umową

cywilnoprawną przy zachowaniu warunków wykonywania pracy wskazanych w art.

22 § 1 k.p. Sąd drugiej instancji stwierdził, że przepis ten ma na celu ochronę

strony słabszej, tj. pracownika, w sytuacji, gdy nie ma on wpływu na rodzaj

zawieranej z nim umowy i gdy wbrew jego woli jest z nim zawierana umowa

cywilnoprawna a nie umowa o pracę, chociaż zobowiązuje się do wykonywania

pracy określonego rodzaju na rzecz konkretnego podmiotu, pod jego

kierownictwem oraz w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym. W niniejszej

sprawie strona pozwana wykazała, że P. K. nie był zainteresowany zawarciem

umowy o pracę i mimo propozycji pozwanego nie wyrażał zgody na zawarcie

umowy o pracę. Nie można więc uznać, aby był „słabszą" stroną i aby przez

niezawarcie pisemnej umowy o pracę był pokrzywdzony. Zdaniem Sądu zwłaszcza

w obecnej rzeczywistości gospodarczej należy uwzględniać wolę stron, skoro zaś

dana sytuacja według subiektywnej oceny każdej ze stron jest dla niej korzystna, to

nie można pomijać tego subiektywnego stanowiska, nawet jeśli przez inne osoby

nie jest ono uznawane za najbardziej korzystne. Obecne powództwo wiąże się

bezpośrednio z zamiarem D. K. wystąpienia z żądaniami finansowymi przeciwko

ewentualnemu pracodawcy męża i ZUS a związanymi ze śmiercią P. K. wskutek

wypadku przy pracy. Ponieważ powódka nie wykazała w niniejszej sprawie woli

męża zawarcia umowy o pracę w spornym okresie, to obecnie jej powództwo musi

być uznane za sprzeczne z wolą męża. Nawet więc jeśli P. K. wykonywał czynności

określonego rodzaju na rzecz pozwanego, pod jego kierownictwem oraz w miejscu i

czasie przez niego wyznaczonym, to zdaniem Sądu Okręgowego obecnie – po jego

śmierci i wbrew woli obu stron ewentualnej umowy - nie można ustalać, że strony

4

łączyła umowa o pracę. Podnoszone w apelacji kwestie dotyczące spełnienia

warunków z art. 22 § 12

k.p. nie mogły powodować zamiany zaskarżonego wyroku.

Na powyższe rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji powódka wniosła skargę

kasacyjną wskazując w niej obrazę prawa materialnego - art. 22 § 11

k.p. oraz 22 §

12

k.p. przez ich pominięcie oraz mającą wpływ na treść wyroku obrazę prawa

procesowego - art. 233 § 1 k.p.c. przez dokonanie dowolnej oceny dowodów i art.

328 § 2 k.p.c. w związku z art. 378 § 1 k.p.c. przez nierozpoznanie części zarzutów

apelacji i brak uzasadnienia orzeczenia w tej części, a także art. 228 § 1 k.p.c.

przez jego pominięcie. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazała, że sposób

świadczenia pracy przez P. K., a zwłaszcza jej wykonywanie pod kierownictwem

pracodawcy oraz w miejscu i czasie wskazanym przez pracodawcę potwierdza, iż

miała ona wszystkie niezbędne cechy stosunku pracy określone w art. 22 § 1 k.p.

W tej sytuacji obowiązkiem sądów meriti było zastosowanie do oceny stanu

faktycznego norm zawartych w art. 22 § 11

k.p. oraz 22 § 12

k.p. Wykładnia

gramatyczna oraz literalne brzmienie wskazanych przepisów nie pozostawia

wątpliwości, iż mają one charakter norm bezwzględnie obowiązujących. Oznacza

to, iż strony nie mogą w sposób sprzeczny z nimi uregulować świadczenia pracy.

Imperatywne brzmienie art. 22 § 12

k.p., zgodnie z którym „nie jest dopuszczalne

zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną" przy spełnieniu przesłanek

świadczenia pracy określonych w art. 22 §1 k.p. nie pozostawia przy tym żadnych

wątpliwości co do charakteru cyt. przepisu. Jest on wyrazem ustawowego

ograniczenia swobody umów na rzecz zasady ochrony praw słabszej strony

stosunku pracy jaką jest pracownik. W sytuacji, gdy spełnione są przesłanki

zatrudnienia określone w art. 22 § 1 k.p. żadnego znaczenia nie ma - tak

eksponowana w wyrokach sądów - wola stron. „Wola stron" i zasada swobody

umów nie może bowiem zastępować bezwzględnie obowiązujących przepisów

prawa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. Przepisy ustawodawstwa

pracy nie wskazują elementów przedmiotowo istotnych umowy o pracę (art. 29

k.p.), a legalna definicja stosunku pracy zawiera jedynie podstawowe jego cechy

pojęciowe (art. 22 k.p.). W sytuacji, gdy spór dotyczy kwalifikacji prawnej zawartej

5

umowy, to czy jest ona umową o pracę, czy o świadczenie usług można dokonywać

tylko metodą typologiczną, tj. poprzez rozpoznanie i wskazanie jej cech

przeważających (dominujących). Tak od dziesięcioleci czyni się w nauce i

orzecznictwie. W razie ustalenia, iż zawarta przez strony umowa wykazuje cechy

wspólne dla umowy o pracę i umowy prawa cywilnego z jednakowym ich

nasileniem, rozstrzygająca o jej typie powinna być in concreto wola stron. Art. 22 §

11

k.p. nie stwarza prawnego domniemania zawarcia umowy o pracę. Nie wyłącza

też ustalenia rodzaju zawartej umowy poprzez wykładnię oświadczeń woli wedle

kryteriów podanych w art. 65 k.c., stosowanym tu poprzez art. 300 k.p.. O rodzaju

zawartej umowy decyduje więc nie tylko i nie tyle jej nazwa, ile cel i zgodny zamiar

stron. Art. 3531

k.c., skorygowany zasadą uprzywilejowania pracownika, odnosi się

także do umowy o pracę. O wyborze podstawy zatrudnienia decyduje więc przede

wszystkim zgodna, autonomiczna wola stron. W rozpoznawanej sprawie Sądy obu

instancji ustaliły, że pomiędzy mężem powódki a pozwanym nie doszło do zawarcia

umowy o pracę, co było zgodne z wolą zmarłego męża. Z ustaleń w niniejszej

sprawie nie wynika, aby umowa cywilnoprawna nie mogła być podstawą

świadczenia pracy przez męża powódki w charakterze robotnika budowlanego w

celu wykonania określonego rodzaju dzieła. Ich zgodnej woli, to jest świadczenia

pracy przez męża powódki w oparciu o stosunek cywilnoprawny, możnaby

przeciwstawić tylko zarzut zawarcia umowy o dzieło w celu obejścia prawa (art. 58

§ 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.). To wymagałoby jednak wykazania przez

powódkę zamiaru kontrahentów obejścia prawa i wskazania, które przepisy prawa

zamierzali obejść. Zarzutu takiego powódka nie podnosi. Mając powyższe ustalenia

faktyczne na uwadze oraz treść art. 39813

§ 1 k.p.c., w wyniku którego Sąd

Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach

podstaw - co oznacza rozpoznanie skargi w granicach zgłoszonych przez

skarżącego zarzutów naruszenia konkretnie wskazanych (zidentyfikowanych)

przepisów prawa (materialnego lub procesowego) - ogólne stwierdzenie, że doszło

do naruszenia art. 22 § 11

k.p. oraz 22 § 12

k.p. przez ich pominięcie, w sytuacji gdy

sądy w niniejszej sprawie oparły rozstrzygnięcie na ustaleniu, że wolą zmarłego

męża powódki było wykonywanie pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej

oznacza, iż skarga kasacyjna w tym zakresie nie spełnia wymagania sformułowania

6

zarzutu naruszenia ściśle określonego przepisu prawa. W tym miejscu zwrócić

należy uwagę, iż skarżąca winna zarzut ten powiązać z określonym przepisem

prawa procesowego aby mógł być on rozważany w postępowaniu kasacyjnym.

Skarżąca podstawy kasacyjne naruszenia przepisów postępowania odnosi do

kwestii ustalenia faktów i oceny dowodów, a zgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą

skargi kasacyjnej nie mogą tego rodzaju zarzuty. Ustalenia natury faktycznej w

postępowaniu kasacyjnym mogą bowiem być skutecznie kwestionowane jedynie w

sposób pośredni, a mianowicie, przez wskazanie konkretnego przepisu czy

przepisów prawa procesowego i wykazanie w niej, że jego (ich) naruszenie mogło

mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Tego rodzaju zarzutu (dotyczącego

naruszenia przepisów postępowania) skarga kasacyjna nie formułuje, skoro

powołany na tę okoliczność art. 233 k.p.c. dotyczy ustalenia faktów i oceny

dowodów (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 23 września 2005 r. III CSK

13/05, OSNC 2006/4/76). W takiej sytuacji ustalenia stanowiące faktyczną

podstawę rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku nie podlegają kontroli

kasacyjnej i należy je uznać za niewadliwe. Mając na uwadze, że przepis art. 22 §

11

k.p. nie stwarza prawnego domniemania zawarcia umowy o pracę, a o rodzaju

zawartej umowy rozstrzyga zgodna wola stron, powołane przez skarżąca - w wyżej

wskazanym stanie faktycznym niniejszej sprawy - zarzuty naruszenia prawa

materialnego nie znajdują uzasadnienia, co w konsekwencji powodowało

konieczność oddalenia skargi kasacyjnej na podstawie art. 39814

k.p.c.

/tp/