III CZP 33/10

Uchwała z dnia 27 maja 2010 r., III CZP 33/10

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Dariusz Dończyk

Sędzia SN Wojciech Katner

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa – Prokuratury

Okręgowej w K. przy uczestnictwie Damiana S. i Moniki S. o wpis, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 27 maja 2010 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Gliwicach

postanowieniem z dnia 20 stycznia 2010 r.:

"Czy postanowienie Prokuratora o zabezpieczeniu na mieniu podejrzanego

grożącego mu środka karnego w postaci przepadku korzyści uzyskanej z

popełnienia przestępstwa lub ściągnięcia jej równowartości wydane na podstawie

art. 291, 292 i 293 § 1 k.p.k., w którego uzasadnieniu wskazano na zastosowanie

domniemania z art. 33 § 3 k.k.s. może stanowić podstawę wpisu zakazu zbywania i

obciążania nieruchomości w księdze wieczystej w sytuacji gdy z treści księgi

wieczystej wynika, że podejrzany nie jest i nie był właścicielem nieruchomości?"

podjął uchwałę:

Postanowienie prokuratora o ustanowieniu zakazu zbywania i obciążania

nieruchomości, wydane na podstawie art. 293 § 1 k.p.k., stanowi podstawę

ujawnienia tego zakazu w księdze wieczystej (art. 292 § 2 k.p.k.) prowadzonej

dla nieruchomości, której właściciel nie obalił domniemania wynikającego z

art. 33 § 3 k.k.s.

Uzasadnienie

Skarb Państwa – Prokurator Okręgowy w K. wystąpił z wnioskiem o wpis w

księdze wieczystej zakazu zbywania i obciążania nieruchomości na podstawie

postanowienia tego Prokuratora z dnia 1 lipca 2009 roku o zabezpieczeniu

majątkowym na mieniu podejrzanego Damiana S. grożących mu kar. Wskazał, że w

uzasadnieniu postanowienia o zabezpieczeniu powołał się na domniemanie

przewidziane w art. 33 § 3 k.k.s., ponieważ właścicielem nieruchomości wpisanym

w księdze wieczystej jest uczestniczka Monika S., jednakże z umowy

przedwstępnej sprzedaży nieruchomości z dnia 8 lipca 2008 r. oraz z aneksu do

niej z dnia 5 września 2008 r. wynika, że pierwotnie nabywcą nieruchomości miał

być podejrzany, który scedował na uczestniczkę wpłaty dokonane na poczet ceny.

Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek, powołując się na art. 34 ustawy z dnia

6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr

124, poz. 1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h."), stwierdzający, że wpis do księgi

wieczystej może nastąpić jedynie wtedy, gdy osoba, której prawo ma być wpisem

dotknięte jest lub zostaje jednocześnie wpisana do księgi wieczystej jako

uprawniona. Tymczasem postanowienie o zabezpieczeniu nie dotyczy uczestniczki,

a podejrzany nigdy nie był właścicielem przedmiotowej nieruchomości.

W apelacji wnioskodawca zarzucił pominięcie, że nieruchomość faktycznie

należy do podejrzanego, ponieważ środki przeznaczone na jej kupno pochodziły z

przestępstwa, a uczestniczka nie obaliła domniemania przewidzianego w art. 33 § 3

k.k.s.

Przy rozpoznawaniu apelacji powstało zagadnienie prawne budzące poważne

wątpliwości, które Sąd Okręgowy przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Stwierdził, że będący

zabezpieczeniem zakaz zbywania i obciążania nieruchomości podlega ujawnieniu w

księdze wieczystej, ponieważ celem domniemania przewidzianego w art. 33 § 3

k.k.s. jest umożliwienie skutecznego przeprowadzenia zabezpieczenia majątku

sprawcy. Zarazem jednak dostrzegł przeszkody w dokonaniu wpisu, ponieważ w

księdze wieczystej nigdy nie były ujawnione prawa podejrzanego do nieruchomości,

którą miał obciążać wpis zakazu jej zbywania i obciążania. Sąd podniósł również,

że zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego nie pozwala na badanie spełnienia

przesłanek przewidzianych w art. 33 § 3 k.k.s. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne sprowadza się do udzielenia odpowiedzi

na pytanie dotyczące dopuszczalności ujawnienia w księdze wieczystej

zabezpieczenia w postaci zakazu zbywania i obciążania nieruchomości – na

podstawie postanowienia prokuratora o zabezpieczeniu majątkowym na mieniu

podejrzanego grożącej mu kary grzywny oraz środka karnego przepadku korzyści

majątkowej uzyskanej z popełnienia przestępstwa – w sytuacji, w której w księdze

wieczystej jako właściciel nieruchomości ujawniony jest inny podmiot niż ten, w

stosunku do którego prokurator, kierując się domniemaniem wynikającym z art. 33 §

3 k.k.s., wydał postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia.

Należy podkreślić, że zarówno grzywna, jak i środek karny w postaci

przepadku korzyści, jako instytucje prawa karnego materialnego, stanowią wyraz

realizacji przez państwo określonej polityki karnej, wyrażającej się w dążeniu do

ograniczenia liczby popełnianych przestępstw m.in. przez uświadomienie

społeczeństwu ich nieopłacalności. Istota przepadku korzyści sprowadza się do

przejęcia przez Skarb Państwa prawa własności przedmiotów podlegających

przepadkowi z chwilą uprawomocnienia się wyroku sądu orzekającego ten środek

penalny. Prawomocne orzeczenie środka karnego w postaci przepadku korzyści

stanowi zatem – z punktu widzenia prawa cywilnego – szczególną formę utraty

przez sprawcę lub inne podmioty, jeżeli ustawa tak stanowi, prawa własności

określonych składników majątku objętych zastosowaniem tego środka karnego.

W judykaturze podnosi się, że przepadek korzyści uzyskanej z popełnienia

przestępstwa stanowi wyraz przyjętego przez ustawodawcę założenia, iż w

demokratycznym państwie prawa nie jest dopuszczalne wzbogacenie się w wyniku

czynów niezgodnych z prawem, a uzyskany w ten sposób majątek nie podlega

ochronie (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 lipca 2004 r., P 20/03,

OTK-A Zb.Urz. 2004, nr 7, poz. 64). Zwraca się przy tym uwagę, akcentując

publicznoprawną funkcję przepadku korzyści, że instytucja ta służy ograniczeniu

liczby popełnianych przestępstw przez pozbawienie przestępcy korzyści

uzyskanych z czynu zabronionego (producta sceleris), a tym samym uświadomienie

społeczeństwu nieopłacalności ich popełniania. W doktrynie podkreśla się także, że

orzeczenie tego środka karnego na podstawie przepisów kodeksu karnego

skarbowego służy również ochronie interesu ekonomicznego państwa,

naruszonego w następstwie popełnienia czynu zabronionego przez ustawę. (...)

Należy zwrócić uwagę, że wprowadzenie ustawą z dnia 28 lipca 2005 r. o

zmianie ustawy – Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

178, poz. 1479) domniemania ujętego w art. 33 § 3 k.k.s. stanowi wyraz dążenia

ustawodawcy do zapewnienia skuteczności opisanego środka karnego przez

uniemożliwienie sprawcy uniknięcia przepadku korzyści majątkowej uzyskanej w

wyniku popełnienia przestępstwa skarbowego, w drodze przeniesienia tej korzyści

na inną osobę lub inny podmiot. Zgodnie z art. 33 § 3 k.k.s., jeżeli okoliczności

sprawy wskazują na duże prawdopodobieństwo, że sprawca, o którym mowa w § 2,

przeniósł na osobę fizyczną, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną niemającą

osobowości prawnej, faktycznie lub pod jakimkolwiek tytułem prawnym, mienie

stanowiące korzyść majątkową uzyskaną z popełnienia przestępstwa skarbowego,

uważa się, iż rzeczy będące w samoistnym posiadaniu tej osoby lub jednostki oraz

przysługujące jej prawa majątkowe należą do sprawcy, chyba że zainteresowana

osoba lub jednostka organizacyjna przedstawi dowód zgodnego z prawem ich

uzyskania.

Domniemanie to, mające charakter domniemania prawnego wzruszalnego,

którego obalenie następuje przez wykazanie przez osobę zainteresowaną

zgodnego z prawem nabycia określonych składników majątku, daje podstawę do

uznania za korzyść majątkową podlegającą przepadkowi na podstawie art. 33 § 1

k.k.s. nie tylko składników majątkowych, które znajdują się bezpośrednio we

władaniu sprawcy, ale również tych, które znajdują się we władaniu określonej

osoby lub innego podmiotu. Na okoliczność tę zwrócił również uwagę Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 17 marca 2005 r., I KZP 4/05 (OSNKW 2005, nr 3,

poz. 27), analizując treść domniemania przewidzianego w art. 45 § 3 k.k.,

podobnego do domniemania wynikającego z art. 33 § 3 k.k.s., Sąd Najwyższy

podkreślił, że z tego domniemania wynika, iż rzeczy będące w samoistnym

posiadaniu osoby lub jednostki organizacyjnej innej niż sprawca oraz przysługujące

mu prawa majątkowe należą w istocie do sprawcy. Zwrócił także uwagę, że w

stosunku do mienia objętego tym domniemaniem – chociażby nie stanowiło ono

własności sprawcy – następuje skutek prawny w postaci orzeczenia środka karnego

przepadku (zabezpieczenia jego wykonania).

Należy podkreślić, że z domniemania przewidzianego w art. 33 § 3 k.k.s.

wynika, iż rzeczy lub prawa majątkowe znajdujące się w posiadaniu innej osoby lub

jednostki organizacyjnej aniżeli sprawca, należą do sprawcy. Stwierdzenia zatem

przez sąd lub prokuratora, że określone rzeczy lub prawa majątkowe znajdujące się

w samoistnym posiadaniu innego podmiotu należą do oskarżonego (podejrzanego)

o popełnienie przestępstwa skarbowego nie należy utożsamiać z wnioskiem, iż jest

on ich właścicielem w znaczeniu cywilnoprawnym. Skutek zastosowania

przedmiotowego domniemania, wyrażający się w ustaleniu, że określone rzeczy lub

prawa majątkowe należą do oskarżonego (podejrzanego) o popełnienie

przestępstwa skarbowego, nie prowadzi więc do zmiany podmiotu będącego

właścicielem tego mienia. Funkcja tego domniemania sprowadza się wyłącznie do

umożliwienia zastosowania i skutecznego wykonania zabezpieczenia majątkowego,

m.in. w postaci zakazu zbywania i obciążania nieruchomości, w odniesieniu do

korzyści majątkowych uzyskanych z popełnienia przestępstwa, przeniesionych

przez oskarżonego (podejrzanego) faktycznie lub pod jakimkolwiek tytułem

prawnym na rzecz innej osoby lub jednostki organizacyjnej, a więc także składników

majątku nabytych przez tę inną osobę lub jednostkę organizacyjną, jeżeli osoba ta

nie wykazała w postępowaniu zażaleniowym (art. 293 § 2 k.p.k.), zgodnego z

prawem ich uzyskania (art. 33 § 3 in fine k.k.s.). (...)

Zgodnie z art. 291 § 1 k.p.k., zabezpieczenie grożącej kary grzywny oraz

środka karnego przepadku, nawiązki, świadczenia pieniężnego, obowiązku

naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę może nastąpić

wyłącznie na mieniu oskarżonego. Zabezpieczenie ustanawia się na podstawie

postanowienia sądu, a w ramach toczącego się postępowania przygotowawczego

na podstawie postanowienia prokuratora (art. 293 § 1 k.p.k.), w sposób wskazany w

przepisach kodeksu postępowania cywilnego (art. 292 § 1 k.p.k.). Artykuł 292 § 2

k.p.k. przewiduje, że zabezpieczenie grożącego przepadku następuje przez zajęcie

ruchomości, wierzytelności i innych praw majątkowych oraz przez ustanowienie

zakazu zbywania i obciążania nieruchomości (art. 292 § 2 zdanie pierwsze k.p.k.);

zakaz ten podlega ujawnieniu w księdze wieczystej, a w razie jej braku, w zbiorze

złożonych dokumentów (art. 292 § 2 zdanie drugie 2 k.p.k.).

W judykaturze wskazuje się zasadnie na odrębność zabezpieczenia

majątkowego, służącego zabezpieczeniu wykonania w przyszłości orzeczonego

przepadku korzyści, w postaci zakazu zbywania i obciążania nieruchomości (art.

292 § 2 k.p.k.), względem instytucji prawnych przewidzianych przez przepisy prawa

cywilnego. Podkreśla się, że ta forma zabezpieczenia stanowi powstające w sposób

wskazany w kodeksie postępowania cywilnego i ujawnione w księdze wieczystej

obciążenie nieruchomości dokonane w postępowaniu karnym, wynikające z

publicznoprawnych uprawnień Skarbu Państwa do zagwarantowania egzekucji

wyroku sądowego wydanego w takim postępowaniu (wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 7 maja 2009 r., IV CSK 567/08, OSNC 2010, nr 3, poz. 42). Zakaz zbywania i

obciążania nieruchomości, o którym mowa w art. 292 § 2 k.p.k., jest zatem

publicznoprawnym instrumentem gwarancji realności wykonania sankcji

prawomocnie orzeczonej przez sąd (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6

września 2004 r., SK 10/04, OTK-A Zb.Urz. 2004, nr 8, poz. 80).

W świetle tych ustaleń należy stwierdzić, że art. 292 § 2 zdanie drugie k.p.k.

stanowi jednoznacznie samodzielną podstawę prawną do ujawnienia w księdze

wieczystej zakazu zbywania i obciążania nieruchomości ustanowionego na

podstawie postanowienia prokuratora o zabezpieczenia wykonania grożącego

środka karnego w postaci przepadku korzyści osiągniętych w wyniku popełnienia

przestępstwa skarbowego (art. 33 § 1 k.k.s.).

Ujawnieniu w księdze wieczystej zakazu zbywania i obciążania nieruchomości

nie sprzeciwia się okoliczność, że w treści postanowienia Prokuratora o

ustanowieniu zabezpieczenia wskazano na zastosowanie domniemania

przewidzianego w art. 33 § 3 k.k.s. Ustalenie za pomocą tego domniemania, że

nieruchomość „należy do sprawcy", nie implikuje wniosku, iż nieruchomość ta

stanowi własność sprawcy. Zastosowanie tego domniemania daje natomiast, w na

podstawie art. 292 § 2 k.p.k., możliwość ustanowienia na tej nieruchomości

zabezpieczenia w postaci zakazu zbywania i obciążania nieruchomości, jeżeli

zainteresowana osoba lub jednostka organizacyjna nie wykazała w postępowaniu

zażaleniowym (art. 293 § 2 k.p.k.) zgodnego z prawem ich uzyskania (art. 33 § 3 in

fine k.k.s.).

Wpis przedmiotowego zabezpieczenia do księgi wieczystej nie pozostaje

również w sprzeczności z treścią art. 34 u.k.w.h., nie ulega bowiem wątpliwości, że

ujawnienie w księdze wieczystej na postawie art. 292 § 2 k.p.k. zakazu zbywania i

obciążania nieruchomości stanowi ograniczenie prawa własności podmiotu

ujawnionego w księdze wieczystej jako właściciel, a zatem spełniona zostaje

przesłanka przewidziana w art. 34 u.k.w.h.

Z tych względów rozstrzygnięto zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 §

1 k.p.c.).