III CSK 290/09

Sygn. akt III CSK 290/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa P.(...) sp. z o.o. w W.

przeciwko Wydawnictwu J.(...) S.A. w K.

o uchylenie uchwały,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 23 kwietnia 2009 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną; zasądza od strony powodowej na rzecz strony pozwanej

kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy uwzględnił żądania powodowej - P.(...) spółki z o.o. w W.

skierowanej przeciwko stronie pozwanej – Wydawnictwo J.(...) S.A. w K. i uchylił

uchwałę Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy (WZA) pozwanej Spółki nr (…) z dnia 17

czerwca 2008 r. w zakresie obejmującym zmianę Statutu tej Spółki, tj. § 8 ust. 3. Sąd

ten ustalił, że pozwana Spółka ma czterech (a w istocie – siedmiu) akcjonariuszy, przy

czym strona powodowa dysponuje 25% udziałem w kapitale akcyjnym pozwanej. W dniu

17 czerwca 2008 r. WZA podjęło m. in. uchwałę nr 15, która dokonywała zmiany

dotychczasowej treści § 8 pkt 3 Statutu pozwanej Spółki. Nowa treść § 8 pkt 3 uzyskała

brzmienie „Rada Nadzorcza ze swego grona wybiera prezesa oraz w zależności od

liczby członków oraz zakresu zadań do wykonania, wiceprezesa w liczbie nie większej

niż dwóch oraz sekretarza. Rada Nadzorcza jest uprawniona w każdym czasie odwołać

członka Rady z powierzonej funkcji”. Strona powodowa głosowała przeciwko tej

uchwale. Zgodnie z § 8 pkt 3 Statutu pozwanej Spółki (w brzmieniu sprzed dnia 17

czerwca 2008), „Rada Nadzorcza wybiera spośród siebie prezesa i 2 wiceprezesów

oraz sekretarza, których w każdym czasie może odwołać z tych funkcji”. Celem działań

pozwanej Spółki było ograniczenie możliwości pozyskiwania przez powoda wiedzy na

temat działalności strony pozwanej, a działania te podjęto z uwagi na przekonanie

członków zarządu o działaniu konkurencyjnym, a nawet – wrogim powoda jako

akcjonariusza wobec pozwanej Spółki akcyjnej.

W ocenie Sądu Okręgowego, zaskarżona uchwała nr 15 wprowadzała zmiany w

Statucie pozwanej Spółki, które miały na celu pokrzywdzenie strony skarżącej

(akcjonariusza). Doszło zatem do naruszenia dobrych obyczajów. Statut pozwanej

Spółki w § 8 ust. 3 (przed dniem 17 czerwca 2008 r.) nie dopuszczał mniejszej niż cztery

liczby członków Rady Nadzorczej z uwagi na przewidziane w nim obligatoryjne cztery

stanowiska w Radzie oraz brak zapisu o możliwości łączenia funkcji. Z

kwestionowanych w pozwie postanowień uchwały wynika natomiast to, że w strukturze

tej Rady może obecnie działać także trzech jej członków. Ustalona proporcja w zakresie

kapitału akcyjnego, reprezentowanego przez powoda (25%) i pozostałych akcjonariuszy,

ma to znaczenie, że zmniejszenie statutowego wymogu liczebności Rady Nadzorczej do

trzech członków istotnie zmniejsza, a nawet odbiera mniejszościowemu akcjonariuszowi

szanse na udział w kontrolowaniu działalności spółki akcyjnej. Zmiana treści § 8 ust. 3

3

Statutu uchwałą nr 15 miała niewątpliwie na celu pokrzywdzenie akcjonariusza

(powoda) poprzez odsunięcie go od wpływu na działalność pozwanej Spółki.

Zmniejszenie ilości członków Rady (z czterech do trzech) w sposób pośredni będzie

wpływało na faktyczną możliwość skorzystania przez stronę powodową z przywileju, jaki

przewiduje art. 385 § 3 k.s.h., skoro skorzystanie z tego przywileju wynika z prostego

działania algebraicznego (podział ogólnej liczby akcji przez liczbę wybieranych członków

rady; art. 385 § 5 k.s.h.). W rezultacie Sąd Okręgowy przyjął, że uchwała nr 15 w części

dotyczącej zmiany § 8 ust. 3 Statutu jest sprzeczna z dobrymi obyczajami i ma na celu

pokrzywdzenie akcjonariusza (art. 422 § 1 k.s.h.).

Apelacja strony pozwanej została uwzględniona i Sąd Apelacyjny zmienił

zaskarżony wyrok w zakresie dotyczącym uchylenia uchwały nr 15 (w odniesieniu do

zmiany § 8 ust. 3 Statutu pozwanej Spółki) i oddalił powództwo. Sąd ten podzielił

ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, a uzupełnił je tylko o to, że – zgodnie

z aktualną wersją Statutu – Rada Nadzorcza może liczyć od 3 – do 7 członków, dolna

granica wynika z treści art. 385 k.s.h., a górna – z treści Statutu. Zmiana § 8 ust. 3

Statutu nie wpłynęła zatem na ilościowy skład Rady Nadzorczej, a jedynie uelastyczniła

możliwość powierzania funkcji w tej Radzie. Obecnie walne zgromadzenie może wybrać

więcej niż 3-ch członków Rady, a Rada może powołać 1 lub 2 jej

wiceprzewodniczących.

Według Sądu Apelacyjnego, obecny spór ujawnia konflikt wartości: czy priorytet

ma uzyskać interes spółki czy akcjonariusza. Przy ocenie, że nie doszło jednak do

naruszenia dobrych obyczajów przy podjęciu uchwały zmieniającej postanowienie

Statutu, Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę fakt prowadzenia przez powodowego

akcjonariusza konkurencyjnej działalności wydawniczej na tym samym rynku lokalnym

oraz to, że tenże akcjonariusz (konkurent) poprzez sam udział w akcjonariacie spółki ma

dostęp do informacji niedostępnych dla strony pozwanej co do jego działań na rynku

wydawniczym. Wspomniany konflikt interesów należało rozstrzygnąć na rzecz ochrony

interesu pozwanej Spółki. Sąd Apelacyjny podzielił też pogląd, że sfera pokrzywdzenia

akcjonariusza w rozumieniu art. 422 § 1 k.s.h. ogranicza się do jego interesów

majątkowych i uzyskania dywidendy.

W konkluzji Sąd drugiej instancji stwierdził, że przepisy k.s.h. nie dają podstaw do

zagwarantowania akcjonariuszowi miejsca w radzie nadzorczej spółki akcyjnej,

natomiast przepis art. 385 k.s.h. stwarza możliwość żądania głosowania grupami i nie

gwarantuje takiego wyboru. Walne Zgromadzenie ma prawo do odwołania członka rady

4

nadzorczej wybranego w głosowaniu grupami. Nie można zatem podzielić stanowiska o

niesprawiedliwym traktowaniu akcjonariuszy i eliminowanie ich z organu spółki (Rady

Nadzorczej). Określenie ilości osób funkcyjnych w radzie nadzorczej nie przesądza o

ilości członków rady.

W obszernej skardze kasacyjnej strony powodowej podniesiono zarzuty

naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 378 § 1 k.p.c., art. 382 k.p.c. i art. 328

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Eksponowano także zarzuty naruszenia art. 65 § 2

k.c. i art. 422 § 1 k.s.h.

Strona skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym przez Prokuratora Generalnego z dnia 24

marca 2010 r., skarga kasacyjna strony powodowej powinna zostać oddalona.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Wbrew stanowisku strony skarżącej, nie sposób przyjąć, że uzasadnienie

zaskarżonego wyroku nie spełnia wymagań formalnych przewidzianych w art. 328 § 2

k.p.c. Przy podjęciu odmiennego merytorycznie stanowiska od poglądu Sądu pierwszej

instancji, Sąd Apelacyjny oparł je ostatecznie na wystarczającej podstawie faktycznej i

prawnej. Rozstrzygnięcie to mogło być poddane odpowiedniej kontroli kasacyjnej w

pełnym zakresie.

Sąd Apelacyjny może – jako Sąd meriti – dokonywać innych (nowych) ustaleń

faktycznych, jeżeli jest to niezbędne dla definitywnego rozstrzygnięcia sprawy. W

rozpoznanej sprawie spór koncentrował się na prawnej dopuszczalności zmiany § 8 ust.

3 Statutu pozwanej Spółki uchwała nr (…) WZA z dnia 17 czerwca 2008 r. Rozpoznając

apelację strony pozwanej, Sąd Apelacyjny zaznaczył, że podziela ustalenia faktyczne

Sądu Okręgowego oraz uzupełnia je jedynie o „aktualną wersję Statutu”. Oznacza to, że

skoncentrował się na dokonanych już wcześniej ustaleniach, które okazały się istotne

(art. 227 k.p.c.) do oceny wspomnianego fragmentu uchwały z dnia 17 czerwca 2008 r.

w świetle postanowień art. 422 § 1 k.s.h. Bezpodstawne są zatem stwierdzenia strony

skarżącej, że Sąd drugiej instancji poczynił jakieś odmienne ustalenia faktyczne niż Sąd

Okręgowy i przy ostatecznym rozstrzygnięciu pominął część materiału dowodowego,

ustalonego w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. Zarzuty naruszenia art. 378 § 1

k.p.c. i art. 382 k.p.c. należało zatem uznać za nieuzasadnione.

2. W rozpoznawanej sprawie zarysował się spór co do tego, czy uchwała WZA z

dnia 17 czerwca 2008 r. doprowadziła do zmiany Statutu pozwanej Spółki w ten sposób,

5

że obniżony został ostatecznie ilościowy skład Rady Nadzorczej tej Spółki, czy też

zmiana taka łączyła się tylko z inną formułą powierzania funkcji w tej Radzie wybranym

już członkom Rady przy uwzględnieniu stanu składu osobowego Rady w okresie

wniesienia powództwa. Przy założeniu, że strona powodowa (akcjonariusz) uzyskała

legitymację czynną do żądania uchylenia zaskarżonej uchwały (art. 422 § 2 pkt 2 k.s.h.)

pojawił się problem, czy wspomniana zmiana Statutu naruszyła dobre obyczaje i miała

na celu pokrzywdzenie akcjonariusza w rozumieniu art. 422 § 1 k.s.h. (fraus socii).

Istnienie tych obu przesłanek może uzasadniać uchylenie uchwały na podstawie tego

przepisu.

Treść uchwały nr 15 w części dotyczącej zmiany Statutu pozwanej Spółki w jego § 8

ust. 3 pozwala przyjąć, że zmiana taka nie spowodowała jednak umniejszenia ilościowego

składu Rady Nadzorczej, tj. jego obniżenia do trzech osób. Innymi słowy, w ogóle nie

przesądziła tego, ilu członków może liczyć Rada Nadzorcza, ponieważ – zgodnie z

aktualnym Statutem – przewidziano jej skład od trzech do siedmiu członków (§ 8 ust. 1

Statutu i art. 385 § 1 k.s.h.). W tej sytuacji nietrafne jest stanowisko skarżącego

akcjonariusza, że de facto doszło jednak do obniżenia ilości członków Rady (z czterech do

trzech członków), bowiem poprzedni skład Rady (przed zmianą § 8 ust. 3 Statutu) miał

liczyć cztery osoby (liczbę tę pośrednio wyznaczać miały odpowiednio przyjęte funkcje

członków Rady). Za uzasadnioną należy uznać uwagę Sądu Apelacyjnego, że – zgodnie

z obecnie obowiązującym Statutem – walne zgromadzenie akcjonariuszy może wybrać

więcej niż trzech członków Rady Nadzorczej, Rada może powołać jednego lub dwóch

wiceprzewodniczących, przy czym istnieje możliwość odwołania członka w każdym

czasie z powierzonej funkcji. Zarzut naruszenia art. 65 § 2 k.c., w wyniku błędnej

wykładni postanowień zaskarżonej uchwały i treści § 8 ust. 3 Statutu pozwanej Spółki,

nie może być zatem uznany za uzasadniony.

Jeżeli w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku znalazło się stwierdzenie, że

„w orzecznictwie przeważa pogląd, że pokrzywdzenie akcjonariusza dotyczy interesów

majątkowych i ograniczenia możliwości uzyskania dywidendy”, to z pewnością chodzi tu

o najbardziej typowe sytuacje pokrzywdzenia akcjonariusza w rozumieniu art. 422 § 1

k.s.h. Takie pokrzywdzenie mogłoby nastąpić – jak trafnie wskazano w skardze – także

w sferze pozamajątkowej akcjonariusza, a zwłaszcza – w sferze jego praw i obowiązków

korporacyjnych, wyznaczających jego pozycję w spółce (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 13 października 2004 r., III CSK 459/02, nieopub.; w orzeczeniu

tym przyjęto, że o sprzeczności z dobrymi obyczajami uchwały może świadczyć także

6

takie rozwiązanie, którego celem jest osłabienie kontroli wspólników nad spółką; zob. też

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 października 2008 r. III CSK 100/08, Biuletyn SN

2009, nr 1, s. 11). Strona powodowa (jako akcjonariusz) upatruje w kwestionowanej

uchwale takiej zmiany Statutu pozwanej Spółki, które godzi właśnie w jej prawa

korporacyjne w postaci pozbawienia jej możliwości obsadzenia przez odpowiednią

grupę akcjonariuszy mandatów w radzie nadzorczej (art. 385 § 5 k.s.h.), ponieważ

zmniejszenie ilości członków Rady (z czterech do trzech) zmniejsza szanse powoda

(akcjonariusza) na efektywne obsadzenie wspomnianych mandatów. Nie eksponowano

natomiast negatywnych skutków uchwały w sferze interesów majątkowych

akcjonariusza.

3. Trafnie Sąd Apelacyjny skonstatował istnienie wyraźnej różnicy interesów

pozwanej Spółki i powoda – znaczącego akcjonariusza. Oba te podmioty prowadzą na

tym samym rynku lokalnym działalność wydawniczą i są na pewno konkurentami w tej

dziedzinie. Sąd też właściwie zauważył występowanie pewnej asymetrii w dostępie obu

stron do informacji handlowych („konkurent poprzez udział w akcjonariacie strony

pozwanej ma dostęp do informacji niedostępnych dla strony pozwanej co do działań

strony powodowej na ryku wydawniczym”). Z akt sprawy nie wynika, że doszło do

odpowiedniego porozumienia (koncyliacji) w tym zakresie (np. między akcjonariuszami

lub między powodem a Spółką). Jeżeli zatem doszło ostatecznie do zmiany z § 8 ust. 3

Statutu, to stało się tak w wyniku głosowania akcjonariuszy dysponujących większością

w kapitale akcyjnym pozwanej Spółki, a powodowemu akcjonariuszowi, głosującemu

przeciw tej zmianie, pozostawało wytoczenie powództwa na podstawie art. 422 § 1

k.s.h. w celu prawnej weryfikacji przyjętego w Statucie rozwiązania prawnego odnośnie

do liczebności i funkcjonowania w przyszłości Rady Nadzorczej.

Można istotnie twierdzić (por. też stanowisko Prokuratora Generalnego wyrażone

w piśmie z dnia 24 marca 2010), że zmiana Statutu w § 8 ust. 3 doprowadziła jednak do

pokrzywdzenia powodowego akcjonariusza w sferze jego praw korporacyjnych w ten

sposób, iż umożliwiono jednak Walnemu Zgromadzeniu podjęcie uchwały ustalającej

trzy osobowy skład rady nadzorczej (§ 8 ust. 1 Statutu i art. 385 § 1 k.s.h.), co – przy

obecnym układzie kapitału akcyjnego (25 % - 75 %) – może istotnie ograniczyć lub

uniemożliwić powódce szansę powierzenia mandatu w Radzie Nadzorczej wskazanemu

przez siebie kandydatowi i tym samym – pozbawić powódkę możliwości sprawowania

kontroli działalności pozwanej Spółki w określonym zakresie. Wspomniane pogorszenie

sytuacji powoda – akcjonariusza w sferze jego praw korporacyjnych występuje tu

7

bowiem niezależnie od trafnego skądinąd twierdzenia Sądu Apelacyjnego, że przepisy

k.s.h. (m.in. art. 385 k.s.h.) nie dają podstaw do wniosku o zagwarantowaniu

akcjonariuszowi mniejszościowemu odpowiednich mandatów wskazanym przez niego

kandydatów w radzie nadzorczej. Chodzi jednak o to, czy w rozpatrywanej sprawie

doszło do dostatecznego wykazania przez powoda (mniejszościowego akcjonariusza),

że kwestionowany fragment uchwały nr (…) narusza dobre obyczaje w płaszczyźnie

formowania treści Statutu spółki akcyjnej i funkcjonowania jej rady nadzorczej.

Negatywna ocena Sądu Apelacyjnego, dokonana w tym zakresie zasługuje na aprobatę.

Sąd ten wyszedł z trafnego założenia, że konflikt interesów ujawniający się między

spółką i mniejszościowym akcjonariuszem (prowadzących tożsamą działalność

gospodarczą na tożsamym rynku lokalnym, przy istnieniu wspomnianej asymetrii w

dostępie do informacji handlowych obu konkurentów), pozwala na eksponowanie – w

okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy – jednak interesu spółki jako

podmiotu, w którym powinna być przestrzegana zasada tzw. rządów większości

kapitałowej. Ochrona tego interesu spółki, jako konkurentki akcjonariusza

mniejszościowego, mogła ujawnić się właśnie w wyniku podjęcia zaskarżonej uchwały,

nawet gdy nie ustalono wcześniej faktów nieuczciwej lub nielojalnej konkurencji powoda

– konkurenta. W tej sytuacji nie sposób twierdzić, że akcjonariusz mniejszościowy w

wyniku podjęcia kwestionowanej uchwały jest dyskryminowany w stosunkach

wewnętrznych ze Spółką, a pozwana Spółka zachowała się wobec niego z naruszeniem

lojalności w tych stosunkach. Nie doszło zatem do naruszenia dobrych obyczajów w tej

płaszczyźnie funkcjonowania pozwanej Spółki. Zarzut naruszenia art. 422 § 1 k.s.h.

należało zatem uznać za nieuzasadniony.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną jako

nieuzasadnioną (art. 39814

k.p.c.) i orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 98

k.p.c. i art. 108 § 1 k.p.c.).