IV CSK 43/10

Sygn. akt IV CSK 43/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta T.

przeciwko R. S. i M. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 24 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 czerwca 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację pozwanych od wyroku Sądu

Okręgowego z dnia 14 listopada 2008 r., /.../

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 14 listopada 2008 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanych

R. i M. S. solidarnie na rzecz powodowego Skarbu Państwa reprezentowanego

przez Prezydenta Miasta T. dochodzoną pozwem kwotę 310 530 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 3 kwietnia 2007 r. oraz kwotę 7 200 zł tytułem zwrotu kosztów

2

procesu i nakazał pobrać od pozwanych solidarnie na rzecz Skarbu Państwa kwotę

15 527 zł tytułem kosztów sądowych.

Sąd Okręgowy ustalił między innymi, że pozwani od 1999 r. są na prawach

wspólności majątkowej małżeńskiej użytkownikami wieczystymi opisanych bliżej

w pozwie działek położonych przy ul. T. i L. oraz przy ul. S. o łącznej pow. 4,3306

ha, których właścicielem jest Skarb Państwa. Pismem z dnia 30 sierpnia 2005 r.

Zastępca Dyrektora Wydziału Gospodarki Gruntami Urzędu Miasta wypowiedział

pozwanym obowiązującą opłatę roczną w wysokości 29 545,69 zł z tytułu

użytkowania wieczystego i jednocześnie zaoferował przyjęcie od dnia 1 stycznia

2006 r. nowej opłaty rocznej w wysokości 378 846,60 zł stanowiącej 3% wartości

gruntów, powołując się na zmianę ich wartości rynkowej, która została oszacowana

przez rzeczoznawcę majątkowego na kwotę 10 351 000 zł. Pismo zawierające

wypowiedzenie dotychczasowej opłaty rocznej i propozycję nowej zostało

zaadresowane na oboje pozwanych jako na małżonków i odebrane osobiście przez

pozwaną w dniu 5 września 2005 r. W dniu 19 września 2005 r. pozwana złożyła

do Samorządowego Kolegium Odwoławczego wniosek o ustalenie, że wskazana

wyżej aktualizacja opłaty jest nieuzasadniona albo zawyżona. Stroną tego

postępowania byli oboje pozwani. O terminie rozprawy wyznaczonej na 19

października 2005 r. Kolegium zawiadomiło oboje pozwanych na adres wskazany

w odwołaniu. Na rozprawie tej pozwani nie stawili się, nie było też dowodu

powiadomienia ich o terminie. O następnej rozprawie wyznaczonej na 2 listopada

2005 r. została zawiadomiona pozwana, która stawiła się na rozprawie.

Orzeczeniem z dnia 10 listopada 2005 r. SKO oddaliło wniosek, treść tego

orzeczenia wraz z pouczeniem przesłano obojgu pozwanym, którzy nie podjęli

awizowanej przesyłki. Orzeczenie uprawomocniło się w dniu 9 grudnia 2005 r.

W dniu 4 kwietnia 2006 r. na prośbę pozwanej wydano jej powyższe orzeczenie

a w dniu 12 kwietnia 2006 r. wniosła ona do SKO sprzeciw od orzeczenia SKO z

dnia 10 listopada 2005 r. wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do wniesienia

sprzeciwu. Pismem z dnia 27 kwietnia 2006 r. SKO poinformowało pełnomocnika

pozwanej, że sprzeciw został wniesiony do niewłaściwego organu.

Pozwany od dnia 2 marca 2004 r. do dnia 22 października 2007 r.

przebywał w areszcie. Przez dwa lata po aresztowaniu ze względu na dobro

3

śledztwa odmawiano mu kontaktów osobistych z rodziną, z którą mógł

korespondować czego jednak nie czynił, gdyż korespondencja była cenzurowana.

Pismem z dnia 29 marca 2007 r. Urząd Miasta Wydział Gospodarki

Nieruchomościami poinformował pozwanych, że od dnia 1 stycznia 2007 r.

opłata roczna z tytułu użytkowania wieczystego przedmiotowych gruntów wynosi

310 530 zł. Termin jej uiszczenia upłynął w dniu 31 marca 2007 r. Pozwani, mimo

kilkakrotnych wezwań, nie uiścili opłaty za 2007 r.

Odnosząc się do podniesionego przez pozwanych zarzutu nieskuteczności

wypowiedzenia przez stronę powodową opłaty rocznej wobec nie dokonania

wypowiedzenia zmieniającego w stosunku do pozwanego, Sąd pierwszej instancji

stwierdził, że strona powodowa prawidłowo wyczerpała tryb wypowiedzenia

zmieniającego przewidziany w art. 78 i nast. ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603

ze zm. - dalej: „u.g.n.”). Wypowiedzenie zmieniające zostało skierowane do obojga

pozwanych jednym listem poleconym na znany stronie powodowej ich adres

zamieszkania, a przesyłkę odebrała osobiście pozwana. Zgodnie z art. 78 ust. 1 zd.

4 u.g.n. do doręczenia wypowiedzenia stosuje się przepisy kodeksu postępowania

administracyjnego i w świetle tych przepisów doręczenie było skuteczne wobec

obojga pozwanych i wypowiedzenie odniosło skutek także wobec nich obojga.

Ze względu na łączącą pozwanych wspólność majątkową, także wniosek pozwanej

złożony w trybie art. 78 u.g.n. do SKO, kwestionujący wysokość zaproponowanej

opłaty rocznej, odniósł skutek wobec pozwanego skoro prawo użytkowania

wieczystego przysługiwało pozwanym łącznie. Z tych względów Sąd Okręgowy

uznał, że strona powodowa skutecznie dokonała zmiany wysokości opłaty rocznej

za użytkowanie wieczyste, a ponieważ pozwani nie uiścili żadnej opłaty za rok

2007, uwzględnił powództwo w całości.

W wyniku apelacji pozwanych Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 17 czerwca

2009 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że w miejsce kwoty

310 530 zł zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz strony powodowej kwotę

29 545,69 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 3 kwietnia 2007 r., a w pozostałej

4

części oddalił powództwo oraz apelację i orzekł o kosztach procesu za obie

instancje.

Sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu

Okręgowego, nie podzielił jednak jego ocen prawnych. Uznał przede wszystkim,

wbrew stanowisku strony powodowej, że władny jest w niniejszym postępowaniu

ocenić skuteczność dokonanego przez stronę powodową wypowiedzenia

zmieniającego opłatę roczną, bowiem kwestionowanie skuteczności doręczenia

wypowiedzenia nie jest tożsame z kwestionowaniem nowej wysokości opłaty

rocznej a przedmiotem postępowania toczącego się przed samorządowym

kolegium odwoławczym w trybie art. 78 ust. 2 u.g.n. jest jedynie ocena, czy

aktualizacja opłaty jest uzasadniona i w jakiej wysokości.

Oceniając zarzut pozwanych niedoręczenia pozwanemu wypowiedzenia

zmieniającego wysokość opłaty rocznej Sąd Apelacyjny stwierdził, że przepisy

k.p.a. o doręczeniach regulują jedynie sposób doręczenia wypowiedzenia lecz nie

zmieniają wynikających z prawa cywilnego zasad składania oświadczenia woli,

które jest skuteczne dopiero z chwilą doręczenia go adresatowi w sposób

umożliwiający mu zapoznanie się z jego treścią. Uznał, że z faktu istnienia

małżeństwa między pozwanymi ani z zasad zarządu majątkiem wspólnym, w skład

którego wchodzi prawo użytkowania wieczystego nie wynika, iż powód mógł

przesłać pozwanym tylko jedno oświadczenie zawierające wypowiedzenie

zmieniające. W ocenie Sądu powód mógł wysłać jedną przesyłkę adresowaną do

obojga pozwanych, jednakże obowiązany był umieścić w niej dwa pisma

zawierające oświadczenie o wypowiedzeniu, bowiem tylko taki sposób złożenia

oświadczenia woli o wypowiedzeniu pozwoliłby realnie zapoznać się z jego treścią

obojgu pozwanym, gdyż tylko w takiej sytuacji pozwana miałaby obowiązek

przekazania jednego pisma pozwanemu i można byłoby uznać przesyłkę za

doręczoną mu w trybie art. 43 i art. 44 k.p.a. Skoro jednak wysłane było jedno

pismo, pozwana nie miała obowiązku przekazania go mężowi, gdyż pozbawiłaby

się w ten sposób przeznaczonego dla niej pisma zawierającego oświadczenie

o wypowiedzeniu.

5

W tej sytuacji Sąd Apelacyjny uznał, że strona powodowa nie dokonała

skutecznego doręczenia pozwanemu oświadczenia o wypowiedzeniu zmieniającym

wysokość opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste, a ponieważ pozwanych

obowiązuje wspólność majątkowa będąca współwłasnością łączną, ich sytuacja

prawna wobec składników tego majątku nie może kształtować się w odmienny

sposób, a zatem także pozwana nie jest zobowiązana do zapłaty zmienionej opłaty

rocznej. Skoro bowiem powód nie doręczył oświadczenia o wypowiedzeniu

zmieniającym jednemu z łącznie zobowiązanych, to ze względu na jednakowy

i niepodzielny charakter ich sytuacji prawnej, w ogóle nie doszło, zdaniem Sądu

Apelacyjnego, do zmiany wysokości opłaty w stosunku do żadnego z pozwanych.

W tej sytuacji Sąd drugiej instancji zmienił odpowiednio zaskarżony wyrok

zasądzając na rzecz strony powodowej jedynie kwotę odpowiadającą wysokości

opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste obowiązującej przed nieskutecznym, jego

zdaniem, wypowiedzeniem z dnia 30 sierpnia 2005 r. Pozostałe zarzuty apelacji

pozwanych naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 5 k.c. Sąd Apelacyjny uznał

za nieuzasadnione.

W skardze kasacyjnej obejmującej oddalenie powództwa ponad kwotę

29 545,69 zł i rozstrzygnięcie o kosztach procesu strona powodowa zarzuciła

naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie: art. 79 ust. 4

w zw. z art. 78 ust. 1 i art. 79 ust. 5 u.g.n. polegające na badaniu w niniejszym

procesie o zapłatę skuteczności wypowiedzenia wysokości dotychczasowej opłat

rocznej z tytułu użytkowania wieczystego, w sytuacji gdy prawomocnym

orzeczeniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego oddalono wniosek

pozwanej o ustalenie, że aktualizacja opłaty rocznej jest nieuzasadniona; art. 78

ust. 1 u.g.n. w zw. z art. 43 k.p.a. polegające na przyjęciu, że wypowiedzenie

zmieniające dotychczasową wysokość opłaty rocznej z tytułu użytkowania

wieczystego nie zostało doręczone pozwanemu; art. 61 § 1 k.c. w zw. z art. 78 ust.

1 u.g.n. i art. 366 § 1 k.c. polegające na przyjęciu, że wypowiedzenie

dotychczasowej wysokości opłaty rocznej było nieskuteczne wobec pozwanej.

W oparciu o powyższe zarzuty strona powodowa wnosiła o uchylenie wyroku

w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji

6

pozwanych w całości i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego

i kasacyjnego, ewentualnie uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie

sprawy w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach także postępowania kasacyjnego.

Pozwani wnosili o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ocena zasadności zarzutów skargi kasacyjnej wymaga przede wszystkim

rozstrzygnięcia, czy w rozpoznawanej sprawie Sąd mógł badać i oceniać

skuteczność dokonanego przez stronę powodową w dniu 30 sierpnia 2005 r.

wypowiedzenia pozwanym dotychczasowej wysokości opłaty rocznej z tytułu

użytkowania wieczystego. Odpowiedź na to pytanie wymaga zaś dokonania

wykładni przepisów art. 78-80 u.g.n., które przewidują szczególny tryb zmiany

wysokości takiej opłaty. Zgodnie z art. 78 ust. 1 organ zamierzający zaktualizować

opłatę roczną powinien wypowiedzieć na piśmie wysokość dotychczasowej opłaty

do dnia 31 grudnia roku poprzedzającego, przesyłając równocześnie ofertę

przyjęcia jej nowej wysokości oraz wskazując sposób jej obliczenia i załączając

informację o wartości nieruchomości oraz pouczenie o sposobie zakwestionowania

wypowiedzenia. Do doręczenia wypowiedzenia stosuje się przepisy kodeksu

postępowania administracyjnego. Użytkownik wieczysty może, w terminie 30 dni od

otrzymania wypowiedzenia, złożyć do właściwego samorządowego kolegium

odwoławczego wniosek o ustalenie, że aktualizacja opłaty jest nieuzasadniona

albo jest uzasadniona w innej wysokości (art. 78 ust. 2 u.g.n.). Zgodnie z art. 79

ust. 4 i 5 u.g.n. w przypadku oddalenia wniosku obowiązuje wysokość opłaty

zaoferowanej w wypowiedzeniu zmieniającym i opłata ta, podobnie jak opłata

ustalona na skutek prawomocnego orzeczenia kolegium, obowiązuje począwszy od

dnia 1 stycznia roku następującego po roku, w którym wypowiedziano wysokość

dotychczasowej opłaty. Od orzeczenia kolegium służy sprzeciw w terminie 14 dni

od dnia doręczenia orzeczenia, który jest równoznaczny z żądaniem przekazania

sprawy do sądu powszechnego. Wniesienie sprzeciwu w terminie powoduje utratę

mocy orzeczenia kolegium i sąd powszechny bada, czy istnieją podstawy do

7

aktualizacji opłaty (art. 80 u.g.n.), uprawniony jest także do samodzielnego

ustalenia wysokości opłaty rocznej (porównaj wyrok Sądu Najwyższego z dnia

18 września 2003 r. I CK 66/02, OSNC 2004/11/177). Wyrok sądu ma charakter

konstytutywny i zastępuje odpowiednie oświadczenie woli użytkownika wieczystego

w tym przedmiocie (porównaj uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca

2005 r. III CZP 37/05, OSNC 2006/5/82).

Z powyższej regulacji wynika, że w postępowaniu przed samorządowym

kolegium odwoławczym, wywołanym wnioskiem użytkownika wieczystego

o zbadanie zasadności aktualizacji opłaty rocznej kolegium bada nie tylko

zasadność aktualizacji lecz także to czy wypowiedzenie opłaty rocznej zostało

dokonane prawidłowo, a przede wszystkim, czy zostało doręczone użytkownikowi

wieczystemu, zgodnie z przepisami k.p.a. Bez zbadania tej okoliczności niemożliwe

byłoby między innymi ustalenie, czy wypowiedzenie było skuteczne oraz czy

wniosek do kolegium został złożony przez użytkownika wieczystego w terminie

przewidzianym w art. 78 ust. 2 u.g.n., co ma istotne znaczenie, bowiem zgodnie

z przeważającymi poglądami doktryny, termin ten jest terminem zawitym prawa

materialnego. Wbrew zatem stanowisku Sądu Apelacyjnego, w postępowaniu przed

kolegium, przewidzianym w art. 78 i 79 u.g.n., badaniu podlega także to,

czy wypowiedzenie dotychczasowej wysokości opłaty rocznej zostało prawidłowo

doręczone użytkownikowi wieczystemu. Jeżeli w wyniku sprzeciwu sprawa zostaje

przekazana sądowi powszechnemu, kwestia ta podlega również badaniu sądu

w postępowaniu przewidzianym w art. 80 u.g.n.

W związku z tym, że w art. 78-80 u.g.n. szczegółowo uregulowano tryb,

w jakim można kwestionować aktualizację opłaty rocznej i badać przesłanki jej

skuteczności, jeżeli tryb ten został wszczęty, badanie wszystkich tych przesłanek

może odbywać się tylko w tym postępowaniu. Prawomocne orzeczenie kolegium

albo prawomocny wyrok sądu wydany w trybie art. 78-80 u.g.n. są wiążące co do

wysokości obowiązującej strony opłaty rocznej, a zatem są wiążące także co do

skuteczności wypowiedzenia zmieniającego, w tym skuteczności jego doręczenia,

bowiem jest to jedna z ustawowych przesłanek wypowiedzenia zmieniającego

i ustalenia nowej opłaty rocznej. Związany jest tym także sąd rozstrzygający sprawę

o zapłatę nowej opłaty rocznej, której wysokość została skontrolowana

8

w postępowaniu przed kolegium i ustalona jego prawomocnym orzeczeniem albo

ustalona prawomocnym wyrokiem sądu wydanym w postępowaniu przewidzianym

w art. 80 u.g.n.

Jeżeli zatem w wyniku wszczęcia przed kolegium postępowania

przewidzianego w art. 78 i 79 u.g.n. zapadło prawomocne orzeczenie kolegium

w przedmiocie aktualizacji opłaty rocznej, sąd w późniejszej sprawie o zapłatę

nowej opłaty nie jest już uprawniony do badania skuteczności wypowiedzenia

zmieniającego wysokość opłaty.

W rozpoznawanej sprawie niewątpliwie toczyło się postępowanie przed

kolegium odwoławczym w przedmiocie aktualizacji opłaty rocznej dokonanej

w wyniku wypowiedzenia zmieniającego z dnia 30 sierpnia 2005 r., zakończone

prawomocnym orzeczeniem kolegium oddalającym wniosek o ustalenie,

że aktualizacja opłaty jest nieuzasadniona lub zawyżona. Postępowanie to

wszczęte zostało w wyniku wniosku pozwanej, jednak, zgodnie z ustaleniem Sądu

Okręgowego, jego stroną byli oboje pozwani. Ustalenie to Sąd Apelacyjny przyjął

za własne, a zatem zarówno on, jak i Sąd Najwyższy jest tym ustaleniem związany

(art. 39813

par 2 k.p.c.). Odpowiada ono niewątpliwie sytuacji prawnej pozwanych,

którzy na zasadach wspólności majątkowej małżeńskiej są użytkownikami

wieczystymi nieruchomości, a zatem stosuje się do nich odpowiednio przepisy

o współwłasności łącznej, co sprawia, że zarówno zawarcie umowy użytkowania

wieczystego jaki i wypowiedzenie zmieniające wysokość opłaty rocznej musi

dotyczyć obojga małżonków, a zatem konieczny jest ich łączny udział zarówno

w tych czynnościach prawnych jak i w postępowaniu przed kolegium

przewidzianym w art. 78 i 79 u.g.n. Zgodnie z art. 36 § 2 k.r.o. każdy z małżonków

może zarządzać majątkiem wspólnym ze skutkiem dla drugiego małżonka.

Wniosek złożony w trybie art. 78 ust. 1 u.g.n. przez jednego małżonka-

współużytkownika wieczystego, odnosi skutek wobec drugiego małżonka-

współużytkownika wieczystego, który zgodnie z art. 28 k.p.a. staje się także stroną

postępowania przed kolegium i obejmuje go wydane orzeczenie. Jeżeli

w postępowaniu tym naruszone zostały jakieś jego prawa procesowe, może

podlegać to badaniu w postępowaniu sądowym przewidzianym w art. 80 u.g.n. albo

w odpowiednim trybie w postępowaniu administracyjnym, nie podlega natomiast

9

badaniu w toczącej się przed sądem powszechnym sprawie o zasądzenie

zaktualizowanej opłaty rocznej, będącej przedmiotem prawomocnego orzeczenia

kolegium przewidzianego w art. 79 u.g.n.

Z uwagi zatem na to, że oboje pozwani byli stroną postępowania toczącego

się w trybie art. 79 u.g.n. i oboje zostali objęci orzeczeniem kolegium wydanym

w tym postępowaniu, Sąd Apelacyjny związany powyższym orzeczeniem, nie mógł

badać skuteczności wypowiedzenia zmieniającego opłatę roczną w stosunku do

żadnego z pozwanych.

Z tych przyczyn zarzuty skargi kasacyjnej należało uznać za uzasadnione,

a ponieważ nie oparto jej także na podstawie naruszenia przepisów postępowania,

uzasadniony był kasacyjny wniosek o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji

i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji pozwanych i zasądzenie

od nich na rzecz strony powodowej kosztów postępowania apelacyjnego

i kasacyjnego (art. 39816

oraz art. 98 w zw. z art. 108 § 1 i art. 39821

k.p.c.).

jz