V CSK 7/10

Sygn. akt V CSK 7/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 lipca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W.(...) w N. (C.)

przeciwko T. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 lipca 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 września

2009 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji uwzględnił w całości żądanie powoda zasądzenia od

pozwanego kwoty 2.000.000 zł tytułem zwrotu zadatku w podwójnej wysokości w wyniku

2

odstąpienia powoda od umowy przedwstępnej, zawartej dnia 20 czerwca 2007 r.

pomiędzy nieuczestniczącym w sporze J. K. a pozwanym.

Powód wstąpił do tej umowy w miejsce J. K. w wyniku zawarcia między nim a

powodem umowy z dnia 7 lipca 2002 r. w przedmiocie zbycia praw i obowiązków z

umowy przedwstępnej, ustalił Sąd I instancji. W ocenie tego Sądu powód mógł na

podstawie art. 394 k.c. odstąpić od umowy przedwstępnej i domagać się zwrotu zadatku

w podwójnej wysokości.

Apelację pozwanego uwzględnił Sąd drugiej instancji, który wyrokiem

reformatoryjnym oddalił powództwo, aprobując ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji i przyjmując je za podstawę swego orzeczenia. Dodatkowo ustalił, że na

rozprawie w dniu 18 grudnia 2008 r. pełnomocnik powoda złożył na piśmie oświadczenie

o odstąpieniu od umowy przedwstępnej, a na rozprawie 10 lutego 2009 r. po raz

pierwszy przedstawił Sądowi i pozwanemu dokumenty zawierające potwierdzenie

pełnomocnictwa udzielonego p. W. H. przez p. J. K. potwierdzone uchwałą zarządu

spółki z 31 grudnia 2008 r., stwierdzające, że powodowa spółka kupi wszystkie

uprawnienia i zobowiązania oraz roszczenia i długi wynikające ze spornej umowy

przedwstępnej.

W ocenie Sądu odwoławczego, materiał sprawy nie pozostawia wątpliwości, że

do czasu złożenia przez powoda oświadczenia z dnia 16 grudnia 2008 r. o odstąpieniu

od umowy przedwstępnej powód nie wykazał skutecznego wejścia w prawa i obowiązki

pierwotnego kontahenta pozwanego, tj. p. J. K., a nawet nie mógłby tego wykazać,

bowiem czynności p. W. H. zostały przez powoda potwierdzone dopiero z datą 31

grudnia 2008 r. Sąd Apelacyjny stwierdził, że chociaż pełnomocnictwo udzielone p. J. K.

z dnia 21 maja 2008 r. do działania w imieniu powoda nie budzi zastrzeżeń, to jednak

jego zakres nie obejmował upoważnienia do udzielenia dalszego pełnomocnictwa, co

jednoznacznie wynikało z oświadczenia dyrektorów powodowej spółki z dnia 31 grudnia

2008 r.

W ocenie Sądu odwoławczego, skoro powód nie wykazał swojej legitymacji, a w

szczególności skuteczności umowy cesji z dnia 7 lipca 2008 r. zawartej przez J. K. z

nieumocowanym pełnomocnikiem powoda p. W. H., to do czasu wykazania tej

legitymacji powód nie mógł skutecznie domagać się od pozwanego zawarcia umowy

przyrzeczonej, a pozwany nie miał obowiązku jej zawarcia. Wobec braku podstaw do

przyjęcia, że pozwany bezzasadnie uchylał się od zawarcia z powodem umowy

przyrzeczonej, to powód nie mógł domagać się zwrotu zadatku w podwójnej wysokości.

3

Strona powodowa zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego w całości, opierając

skargę kasacyjną na obu podstawach.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej strona skarżąca zarzuciła naruszenie:

- art. 65 § 1 k.c. w zw. z art. 103 § 1 k.c. i w zw. z art. 60 k.c. poprzez ich

niezastosowanie do oświadczeń woli powoda zawartych w piśmie z dnia

14.07.2008 r. i w piśmie z dnia 22.08.2008 r., podczas gdy powód,

reprezentowany przez uprawnionego pełnomocnika, potwierdził skuteczność

umowy cesji już pismem z dnia 14.07.2008 r., a także pismem z dnia 22.08.2008

r.;

- art. 65 § 2 k.c. w zw. z § 5 ust. 6 umowy przedwstępnej w zw. z art. 390 § 1 k.c.

przez ich błędną wykładnię w szczególności pojęcia „uchylenia się od zawarcia

umowy przyrzeczonej” w wyniku przyjęcia, że nawet okoliczność nie objęta

świadomością strony odmawiającej zawarcia umowy z innej wyłącznie przyczyny

może stanowić podstawę uchylenia się od zawarcia tejże umowy;

- art. 394 § 3 k.c. przez jego niezastosowanie wyrażające się brakiem orzeczenia o

obowiązku zwrotu powodowi kwoty 1.000.000 zł uiszczonej tytułem zadatku,

pomimo że z ustalonego stanu faktycznego nie wynika, iż niewykonanie umowy

przedwstępnej nastąpiło na skutek okoliczności, za które odpowiedzialność

ponosi wyłącznie powód.

Skarżący nadto zarzucił naruszenie art. 1143 § 1 zd. 1 k.p.c. mogące mieć istotny

wpływ na wynik sprawy poprzez zaniechanie ustalenia i zastosowania prawa Republiki

C. w zakresie odnoszącym się od pełnomocnictwa ogólnego udzielonego przez powoda

J. K., umocowania go do udzielenia dalszego pełnomocnictwa oraz ewentualnych

skutków braku takiego umocowania dla ważności pełnomocnictwa udzielonego imieniem

powoda przez J. K. na rzecz W. H.

Strona powodowa wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i o orzeczenie co do

istoty sprawy przez oddalenie apelacji pozwanego, ewentualnie o zmianę zaskarżonego

wyroku i o zasądzenie na rzecz powoda kwoty 1.000.000 zł.

Strona pozwana w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o oddalenie tej skargi

i o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, kwestionując zasadność

zgłoszonych w niej kolejno zarzutów.

Uzupełnienie odpowiedzi pozwanego na skargę kasacyjną powoda pozwany - będący

radcą prawnym – zamieścił w osobiście sporządzonym piśmie procesowym z dnia 30

grudnia 2009 r.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona wyłącznie z powodu trafności zarzutu

naruszenia art. 1143 § 1 zd. pierwsze k.p.c, którego naruszenie mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy. Przepis ten stanowi, że sąd z urzędu ustala i stosuje właściwe

prawo obce, a więc w obu tych aspektach jest obciążony obowiązkiem ustawowym, bez

względu na stopień aktywności stron w tym zakresie. Możliwe sposoby realizacji przez

Sąd tego obowiązku określają dalsze przepisy zawarte w art. 1143 k.p.c.

Tymczasem Sąd odwoławczy nie ustalił i nie zastosował do pełnomocnictwa

ogólnego właściwego prawa obcego, tj. prawa Republiki C., pomimo, że z treści pkt 3

tego pełnomocnictwa ogólnego, udzielonego w dniu 21 maja 2008 r. przez powódkę p.

J. K., jednoznacznie wynika, że niniejsze pełnomocnictwo podlega oraz będzie

interpretowane zgodnie z prawem Republiki C., a mocodawca zobowiązuje się

potwierdzać wszelkie działania pełnomocnika, które będzie on podejmował zgodnie z

prawem lub w ramach niniejszego pełnomocnictwa. W tej sytuacji Sąd Apelacyjny, nie

wykonując z urzędu ustawowego obowiązku ustalenia i zastosowania właściwego prawa

obcego, z naruszeniem art. 1143 § 1 zd. 1 k.p.c. stwierdził zarazem stanowczo, że

pełnomocnictwo to nie budzi zastrzeżeń, a jego zakres nie obejmował upoważnienia do

udzielenia dalszego pełnomocnictwa.

Tymczasem Sąd odwoławczy może wprawdzie dojść do przekonania, że również

w świetle prawa zagranicznego rozstrzygnięcie powinno być takie samo jak w przypadku

zastosowania prawa polskiego, nie ma to jednak żadnego przełożenia na obowiązek

którejkolwiek ze stron udowodnienia wniosku przeciwnego. Można dodać, że strona nie

ma też obowiązku udowodnienia jaka jest treść obcego prawa. W sensie logicznym tekst

i treść tego prawa niewątpliwie mogą być określone mianem „fakt”. Nie jest to jednak

element stanu faktycznego zdarzenia podlegającego ocenie prawnej lecz element samej

tej prawnej oceny, jako funkcji stosowania prawa. Obowiązkiem sądu, a nie strony, jest

więc przedsiębranie wszystkich czynności, w tym - uzyskanie dostępu do tekstu oraz

przyjętej interpretacji prawa zagranicznego, umożliwiających należyte zorientowanie się

w stanie normatywnym stanowiącym podstawę orzekania (art. 1143 k.p.c.). Aktywność

stron w tym zakresie może być oczywiście pomocna, ale jej braku nie można

negatywnie sankcjonować (wyrok SN z dnia 9 maja 2007 r., II CSK 60/07, OSNC

2008/2/53).

Zarówno w piśmiennictwie jak i w judykaturze podkreślono także, że zebranie

informacji o treści właściwego prawa obcego jest obowiązkiem Sądu, a strona może być

5

w tym zakresie jedynie pomocna i nie mogą wynikać dla niej żadne ujemne skutki

procesowe z faktu, że nie zdołała ona przedstawić w tym zakresie stosownych informacji

(wyrok SN z dnia 11 sierpnia 2004 r., II CSK 489/03, niepubl.). Sąd II instancji nie był

zatem zwolniony z obowiązku wynikającego z naruszonego przepisu art. 1143 § 1 zd. 1

k.p.c. w wyniku zbadania oświadczenia z dnia 31 grudnia 2008 r. podpisanego przez

dyrektorów powodowej spółki, na które to oświadczenie powołał się w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku jako na argument przesądzający o wyrażonej przez ten Sąd

ocenie prawnej w przedmiocie poprawności i zakresu przedmiotowego pełnomocnictwa

z dnia 21 maja 2008 r. Tymczasem treść tego oświadczenia powódki nie może mieć

rozstrzygającego znaczenia dla oceny prawnej udzielonego pełnomocnictwa ogólnego,

bez uprzedniego zbadania właściwego prawa obcego regulującego tę instytucję. Nie

można bowiem wykluczać tego, że właściwe prawo obce wyłącza lub ogranicza

dopuszczalność udzielenia dalszego pełnomocnictwa przez pełnomocnika

legitymującego się pełnomocnictwem ogólnym, a nadto że normy właściwego w tym

zakresie prawa obcego mają imperatywny charakter. Ponadto oświadczenie dyrektorów

powodowej spółki z dnia 31 grudnia 2008 r. zawiera wewnętrzną sprzeczność, ponieważ

stwierdza się w nim, że posiadający uprawnienia pełnomocnictwa ogólnego z dnia 21

maja 2008 r. „...bez prawa do oddelegowania uprawnień powyższego

pełnomocnictwa...”, a w dalszej części tego oświadczenia podmioty składające je

potwierdzają dalsze pełnomocnictwo udzielone przez Pana J. K. Panu W. H. i akceptują

treść w nim zawartą.

Tymczasem ocena prawidłowości i zakresu pełnomocnictwa ogólnego z dnia 21

maja 2008 r. musi być dokonana na podstawie właściwego prawa obcego, a nie na

podstawie oświadczenia dyrektorów zarządzających powodowej spółki. Dotyczy to w

szczególności dopuszczalności i zakresu udzielenia na jego podstawie dalszego

pełnomocnictwa z dnia 7 lipca 2008 r. do działania w imieniu powodowej Spółki przez

Pana W. H., a w szczególności skuteczności reprezentowania jej w umowie zbycia praw

i obowiązków z dnia 7 lipca 2008 r. zawartej z Panem J. K. Okoliczność ta jest istotna

dla oceny skuteczności nabycia przez powodową Spółkę, wynikającego z przedwstępnej

umowy sprzedaży udziałów, m.in. uprawnienia do żądania zwrotu zadatku w podwójnej

wysokości.

Z powyższych powodów naruszenie art. 1143 § 1 zd. pierwsze k.p.c. mogło mieć

istotny wpływ na wynik sprawy, co przesądziło o wystąpieniu uzasadnionej drugiej

podstawy kasacyjnej i skutkowało uchyleniem zaskarżonego wyroku.

6

Nietrafne okazały się natomiast zarzuty sformułowane w ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej.

Zarzuty naruszenia art. 65 § 1 k.c. w zw. z art. 103 § 1 k.c i w zw. z art. 60 k.c.

przez ich niezastosowanie odniósł skarżący do ich niezastosowania do oświadczeń woli

powoda zawartych w dwóch pismach: z dnia 14 lipca 2008 r. i z dnia 22 sierpnia 2008 r.

Tymczasem treść obu tych pism nie była przedmiotem oceny Sądów obu instancji, o

czym świadczy zarówno treść uzasadnienia zaskarżonego wyroku, jak też wyroku Sądu

pierwszej instancji. W tej sytuacji uznać należało, że zarzuty naruszenia prawa

materialnego uzasadnia się próbą kreacji nowych elementów stanu faktycznego, co nie

mogło odnieść zamierzonego przez skarżącego skutku.

Ponadto przepis art. 103 § 1 k.c. nie mógł być stosowany zarówno do oceny

pełnomocnictwa ogólnego udzielonego Panu J. Z. K., z przyczyn wskazanych przy

ocenie zarzutu naruszenia prawa procesowego, jak również do oceny skuteczności

działań Pana W. H., ponieważ wystąpienie przesłanki z art. 103 § 1 k.c. w postaci

działania tego ostatniego jako pełnomocnika zawierającego umowę bez umocowania

zależy od uprzedniej oceny zakresu pełnomocnictwa ogólnego udzielonego Panu J. K. i

z kolei skuteczności udzielenia przez niego dalszego pełnomocnictwa.

Odwołanie się przez stronę skarżącą w uzasadnieniu omawianych zarzutów do

oświadczenia woli powodowej spółki z dnia 31 grudnia 2008 r. jest bezzasadne również

z tego względu, że oświadczenie to zawiera potwierdzenie i akceptację treści dalszego

pełnomocnictwa udzielonego p. W. H., a nie potwierdzenie ważności umowy zawartej z

jego udziałem, czego wymaga art. 103 § 1 k.p.c.

Chybione okazały się również zarzuty naruszenia art. 65 § 2 k.c. i art. 390 § 1 k.c.

przez ich błędną wykładnię, zwłaszcza pojęcia „uchylania się od zawarcia umowy

przyrzeczonej”. Pojęcie to jest materialnoprawną przesłanką żądania naprawienia

szkody na podstawie art. 390 § 1 k.c., który to przepis nie ma zastosowania w niniejszej

sprawie, ponieważ powódka nie dochodzi roszczenia odszkodowawczego, lecz

dochodzi zapłaty kwoty odpowiadającej dwukrotnej wysokości zadatku, a więc

roszczenia określonego w art. 394 § 1 k.c. I chociaż niewykonanie umowy w rozumieniu

art. 394 § 1 k.c. może być także następstwem uchylenia się od zawarcia umowy

przyrzeczonej w rozumieniu art. 390 § 1 k.c. (por. wyrok SN z dnia 30 maja 2006 r., IV

CSK 66/06, niepubl.), to jest to jednak problem wykładni przesłanki uzasadniającej

zastosowanie art. 394 § 1 k.c., będącego podstawą prawną żądania powódki, którego

błędnej wykładni nie zarzucono jednak w skardze kasacyjnej.

7

Zarzut niezastosowania art. 394 § 3 k.c. okazał się nietrafny dlatego, że pierwszą

przesłanką jego zastosowania jest rozwiązanie umowy przewidującej zapłatę zadatku, a

nie odstąpienie od niej przez jedną ze stron, który to sposób ustania stosunku

obligacyjnego przewidziano w art. 394 § 1 k.c. W będącym podstawą rozstrzygania

stanie faktycznym sprawy brak jest ustalenia, iż doszło do rozwiązania umowy

przewidującej obowiązek zapłaty zadatku, a zatem brak było podstaw do zastosowania

art. 394 § 3 zdanie pierwsze k.c. Natomiast o braku podstaw do zastosowania art. 394 §

3 zdanie drugie k.c. przesądza brak ustalenia, aby niewykonanie umowy przedwstępnej

nastąpiło wskutek okoliczności, za które żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności

albo za które ponoszą odpowiedzialność obie strony. Ponadto Sąd odwoławczy nie

zajmował się ustaleniem okoliczności sprawczych niewykonania umowy przedwstępnej,

ponieważ przyjął brak legitymacji powódki do domagania się od pozwanego zawarcia

umowy przyrzeczonej, a to w następstwie niewykazania przez powódkę skuteczności

umowy cesji z dnia 7 lipca 2008 r. i nabycia w ten sposób przez powódkę statusu

prawnego strony umowy przedwstępnej.

W tej sytuacji odwoływanie się przez stronę skarżącą do niepoczynionego przez

Sąd ustalenia, iż to wyłącznie powód ponosi odpowiedzialność za okoliczności

skutkujące niewykonaniem umowy przedwstępnej sprzedaży udziałów, wskazuje na

próbę skarżącego zastosowania domniemania zaistnienia przesłanek niezbędnych dla

dokonania subsumpcji art. 394 § 3 zdanie drugie k.c., który to zabieg nie może

prowadzić do zasadności zarzutu niezastosowania tego przepisu.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art.108 § 2 k.p.c.