I CSK 679/09

Sygn. akt I CSK 679/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 września 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa T. C.

przeciwko Bankowi X. w W. S.A. z siedzibą w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 września 2010 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 2 czerwca 2009 r., sygn.

akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu przekazując temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 28 listopada 2008 r. Sąd Okręgowy w W. uwzględniając

częściowo powództwo T. C. zasądził na jego rzecz od pozwanego Banku X. w W. S.A. z

siedzibą w W. kwotę 99 000 złotych z odsetkami ustawowymi za czynności likwidacyjne

w spółce „S.(...)” w likwidacji, w której pozwany bank był jedynym wspólnikiem.

Jak ustalił Sąd Okręgowy, strony zawarły 20 stycznia 2003 r. umowę, w której pozwany

zlecił a powód zobowiązał się do wykonywania czynności likwidatora w spółce „S.(...)”

spółce z o.o. w W. w likwidacji. Rozpoczęcie czynności likwidacyjnych miało nastąpić od

powołania likwidatora przez jednoosobowe zgromadzenie wspólników spółki „S.(...)”.

Pozwany zobowiązał się do zapłacenia powodowi wynagrodzenia ryczałtowego po

3 000 złotych miesięcznie oraz premii za sukces. Umowa miała trwać do chwili

odwołania powoda z funkcji likwidatora a mogła być rozwiązana wcześniej za

trzymiesięcznym wypowiedzeniem. Powód uchwałą zgromadzenia wspólników z dnia 4

lutego 2003 r. został powołany na likwidatora spółki „S.(...)” i pełnił te funkcję przez kilka

lat bez wynagrodzenia aż do 2007 r.

Wobec kwestionowania przez pozwanego umowy z dnia 20 stycznia 2003 r. ze względu

na treść art. 210 § 1 k.s.h. Sąd Okręgowy wskazał, że umowa ta nie została zawarta

przez spółkę ale przez Bank X. S.A. w W. i przepis ten nie ma do niej zastosowania.

Według tego Sądu, strony zawarły ważną, odpowiadająca treści art. 393 § 1 k.c., umowę

zlecenia świadczenia usług likwidatora na rzecz osoby trzeciej tj. spółki „S.(...)” i z tego

tytułu należy mu się od pozwanego umówione wynagrodzenie.

Na skutek apelacji pozwanego banku Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 2 czerwca

2009 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w W. w ten sposób, że oddalił powództwo co

do zasądzonej kwoty. Sąd Apelacyjny podzielił pogląd skarżącego, że zarówno

organizacyjny jak i ewentualny stosunek obligacyjny może łączyć likwidatora jedynie ze

spółką. Nie jest dopuszczalne zawarcie umowy obligacyjnej o pełnienie obowiązków

likwidatora i jego wynagrodzenie z innym pomiotem niż spółka. Podmiot trzeci nie może

określać obowiązków likwidatora i przez stosunek obligacyjny wywierać wpływu na

sposób likwidacji spółki. Z umowy zawartej przez strony nie wynika, w jakim charakterze

pozwany Bank zawarł umowę – czy jako odrębna osoba prawna, czyli osoba trzecia w

stosunku do spółki, czy jako jedyny jej wspólnik. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w razie

przyjęcia, że pozwany zawarł umowę jako osoba trzecia, trzeba uznać, że nie jest

3

dopuszczalne zastosowanie art. 393 k.c. ze względu na objęcie umową zakresu

czynności likwidatora i jego wynagrodzenia. Poza tym art. 393 k.c. dotyczy innej

sytuacji, tj. przypadku gdy umowa zastrzega spełnienie świadczenia na rzecz osoby

trzeciej, a w tym wypadku świadczenie miało być spełnione na rzecz strony umowy.

Ponieważ spółka nie zaciągnęła zobowiązania wobec powoda i w treści umowy nie było

odniesienia do spółki nie można było, zdaniem sądu, potraktować umowy stron jako

zwolnienia spółki z długu. W podsumowaniu tych rozważań Sąd Apelacyjny uznał, że po

powołaniu likwidatora uchwałą zgromadzenia wspólników zawarcie przez osobę trzecią

umowy z likwidatorem o wykonanie obowiązków likwidatora i wynagrodzenie jest nieważne

z mocy art. 58 § 1 k.c. z uwagi na sprzeczność z art. 210 § 1 i art. 280 k.s.h.

W podobny sposób ocenił Sąd Apelacyjny umowę stron przy założeniu, że zawarł ją

pozwany, tym razem jako jedyny wspólnik spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Jak

wskazał sąd, nie jest dopuszczalne zawarcie umowy przez jedynego wspólnika spółki z

ograniczona odpowiedzialnością z likwidatorem, którego obejmują rygory określone w

art. 210 § 1 k.s.h.

Powód wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego. W granicach

podstawy wymienionej w art. 3983

§ 3 k.p.c. zarzucił naruszenie:

- art. 393 § 1 k.c. w związku z art. 65 § 2 k.c. w zw. Z art. 3531

k.c. przez jego błędną

wykładnię i uznanie, że w ramach konstrukcji umowy o świadczenie na rzecz osoby

trzeciej wykluczone jest zawarcie umowy zlecenia na podstawie, której jedyny

wspólnik likwidowanej spółki jest zobowiązany zapłacić wytypowanej przez siebie

osobie wynagrodzenie z tytułu pełnienia funkcji likwidatora, w wypadku wyboru tej

osoby do pełnienia funkcji likwidatora pozwanej spółki;

- art. 393 § 1 k.c. w zw. z art. 734 § 1 k.c. w zw. z art. 735 § 1 k.c. w zw. z art. 276 § 1

k.c. przez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że odpłatna umowa zlecenia z dnia

10 stycznia 2003 r. reguluje wyłącznie świadczenia na rzecz stron tej umowy oraz że

wyłącznie likwidowana spółka może nawiązać z likwidatorem wybranym uchwałą

Sąd;

- art. 210 § 1 k.s.h. w zw. z art. 280 k.s.h. w zw. z art. 58 k.p.c. w zw. z art. 65 § 2 k.c.

przez niewłaściwe zastosowanie i pominięcie, że umowa z dnia 10 stycznia 2003 r.

nie była zawarta przez likwidowaną spółkę tj. nie była zawarta przez jedynego

wspólnika działającego jako organ spółki oraz pominiecie, że umowa ta została

zawarta przed powstaniem stosunku powołania do pełnienia funkcji likwidatora.

4

W skardze kasacyjnej zarzucono też naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie

art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez brak wskazania podstawy prawnej

uniemożliwiającej zawarcie umowy przez osobę trzecią będącą jedynym wspólnikiem z

likwidatorem tej spółki dotyczącej wynagrodzenia za czynności likwidacyjne a także

naruszenie art. 321 k.p.c. w związku z art. 383 k.p.c. przez orzeczenie niezgodne z

żądaniem.

Na tych podstawach skarżący wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi drugiej instancji ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego i uwzględnienie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja została oparta na obu podstawach wymienionych w art. 3931

k.p.c. W

takiej sytuacji, w pierwszej kolejności wymagają rozważenia zarzuty formalne dotyczące

dotychczasowego postępowania, w którym został ustalony stan faktyczny będący

podstawą wyrokowania, albowiem dopiero wtedy, gdy okaże się on nieuzasadniony,

Sąd Najwyższy na podstawie tych ustaleń, którymi jest związany (art. 39813

§ 2 k.p.c.),

może ocenić zasadność naruszenia prawa materialnego (por. m. in. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2005 r., II CK 495/04 nie publ., z dnia 15 kwietnia 2004

r., IV CK 274/03 nie publ., z dnia 23 marca 1997 r., II CKN 60/97, OSNC 1997/9/28).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje uzasadniony pogląd, że

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi

kasacyjnej naruszeniu prawa procesowego tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego

wyroku nie zawiera wszystkich koniecznych elementów bądź zawiera oczywiste braki,

które uniemożliwiają kontrolę kasacyjną (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia

10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83, oraz z dnia 8

października 1997 r., I CKN 312/97, z dnia 19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00, z dnia 18

marca 2003 r., IV CKN 11862/00, z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, z dnia 22 maja

2003 r., II CKN 121/01, z dnia 9 marca 2006 r., I CSK 147/2005). Takich zaś zarzutów z

pewnością nie można postawić zaskarżonemu wyrokowi Sądu Apelacyjnego.

Wyjaśnienie w uzasadnieniu wyroku jego podstawy prawnej powinno wskazywać te

przepisy prawne, które stanowią podstawę rozstrzygnięcia. Wymagania te spełnia

zaskarżony wyrok odwołujący się do treści art. 210 § 1, 280 k.s.h. i art. 58 k.c. Inną

natomiast rzeczą jest, czy sąd właściwie zastosował wskazane przez siebie normy

prawa materialnego. Wadliwości w tym zakresie mogą być jednak podnoszone w

ramach pierwszej podstawy, wymienionej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

5

Drugi z zarzutów procesowych nie polega na naruszeniu art. 321 k.p.c. ale w

istocie sprowadza się do błędu subsumcji, polegającego na zastosowaniu do umowy

rygorów z art. 210 § 1 k.s.h., pomimo, iż stroną umowy była pozwana spółka a powód

nie pełnił w niej żadnych funkcji. Taką kwalifikację zarzutu skargi kasacyjnej wskazuje

zresztą sama skarżąca spółka podnosząc, że art. 210 § 1 k.s.h. dotyczy wyłącznie

relacji pomiędzy spółką a członkiem jej zarządu bądź likwidatorem a w dacie zawarcia

umowy powód nie dość, że nie był członkiem zarządu pozwanej spółki, to jeszcze nie

został powołany na stanowisko likwidatora spółki „S.(...)”.

Wobec stwierdzenia w pisemnych motywach, że umowę o wykonanie czynności

likwidacyjnych zawarł z powodem pozwany Bank, istnieją w ramach zarzutów

naruszenia prawa materialnego usprawiedliwione przyczyny do uznania, że oba

przedstawione przez Sąd Apelacyjny warianty naruszenia art. 58 § 1 k.c. w związku z

art. 210 § 1 k.s.h. są wadliwe.

Art. 210 § 1 k.s.h. ma chronić spółkę, jej wspólników i wierzycieli przed

niekorzystnymi dla spółki decyzjami jej zarządu (likwidatorów). Dlatego przepis ten ma

zastosowanie, kiedy podmioty te występują po przeciwnych stronach sporu sądowego

albo po przeciwnych stronach umowy. Jeżeli umowę z powodem i to przyszłym

likwidatorem (według ustaleń sądu powód został ustanowiony likwidatorem po zawarciu

umowy) miałby zawrzeć pozwany Bank, jako osoba trzecia, to do zawarcia tej umowy

nie ma zastosowania art. 210 § 1 k.s.h. albowiem bezsporne jest, ze powód nie był ani

członkiem zarządu, ani likwidatorem drugiej strony umowy. Także traktowanie

pozwanego Banku jako jedynego wspólnika spółki „S.(...)” nie zmienia jego statusu w

ramach umowy stron. Pozwany Bank X. z siedzibą w W., będący jedynym wspólnikiem

PPU „S.(...)” spółki z o.o., jest cały czas odrębnym wobec tej spółki podmiotem prawa.

Zastosowanie w sprawie art. 210 § 1 k.s.h. jest wyłączone także dlatego, że w chwili

zawarcia umowy powód nie sprawował jeszcze funkcji likwidatora spółki „S.(...)”. Nie ma

racji Sąd Apelacyjny wykluczając w każdym przypadku powstanie stosunków

obligacyjnych pomiędzy osobą mającą pełnić funkcje likwidatora spółki a osobą trzecią,

chociażby był nią jedyny wspólnik likwidowanej spółki. Mieści się w granicach swobody

umów (art. 3531

k.c.) określenie obowiązku spełnienia przez dłużnika świadczenia na

rzecz innego podmiotu w sposób odbiegający od właściwej umowy na rzecz osoby

trzeciej (art. 393 k.c.). Dopuszczalne jest wykreowanie stosunku prawnego istniejącego

tylko pomiędzy dłużnikiem a zlecającym wierzycielem. Osoby trzeciej, na której rzecz

ma być spełnione świadczenie, nie musi łączyć z dłużnikiem żaden stosunek prawny. Po

6

stronie osoby trzeciej nie powstaje wtedy uprawnienie do otrzymania świadczenia i

wynikające z niego roszczenie skierowane do dłużnika o spełnienie świadczenia.

Należyte sprawowanie funkcji likwidatora przez dłużnika oznacza wypełnienie

zobowiązania wobec wierzyciela (pozwanego Banku) i uprawnia tego dłużnika do

domagania się wzajemnego świadczenia, które, tak jak w rozpoznawanej sprawie,

oznacza wypłatę ustalonego w umowie wynagrodzenia. Nie jest sprzeczne z prawem

nawiązanie stosunku obligacyjnego pomiędzy jednoosobowym wspólnikiem spółki z o.o.

a osobą mającą sprawować w tej spółce funkcję likwidatora, mocą którego osoba ta

zobowiązuje się przyjąć i wykonywać obowiązki likwidatora w zamian za wynagrodzenie

wypłacane przez wspólnika. Objęcie funkcji likwidatora spółki „S.(...)” i nawiązanie

pomiędzy likwidowaną spółką a likwidatorem stosunku organizacyjno kompetencyjnego

nastąpiło później z woli spółki z chwilą powołania likwidatora na podstawie uchwały

jednoosobowego zgromadzenia wspólników.

W związku z tym trafnie zarzuca się w skardze kasacyjnej naruszenie art. 393 w

zw. z art. 3531

k.c. oraz w związku z art. 734 § 1 i 735 § 1 k.c. Brak jest bowiem podstaw

do uznania za nieważną umowę, która nie spełnia kryteriów umów uregulowanych w

ustawie, jeśli jednocześnie treść i cel ułożonego umową stosunku prawnego nie

sprzeciwia właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia

społecznego.

Z tych względów uwzględniając skargę kasacyjną Sąd Najwyższy na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.