I CSK 595/09

Sygn. akt I CSK 595/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z powództwa "T.(...)" Spółki z o.o. w P.

przeciwko Narodowemu Funduszowi Inwestycyjnemu „M.(...)” S.A. z siedzibą w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 29 października 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 16 kwietnia 2009 r., sygn. akt VI ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2009 r. oddalił apelację pozwanego

Narodowego Funduszu Inwestycyjnego M.(...) S.A. w W. od wyroku Sądu Okręgowego

2

w W. z dnia 2 kwietnia 2008 r., którym zasądzono od pozwanego na rzecz T.(...) Spółki

z o.o. w P. kwotę 672 131,58 zł z odsetkami.

W sprawie ustalono między innymi, że w dniu 21 listopada 2003 r. powód zawarł z

poprzednikiem prawnym pozwanego warunkową umowę sprzedaży akcji spółki

Przedsiębiorstwo Robót Komunikacyjnych S.A. w P. (dalej: PRK). Przed zawarciem tej

umowy, w sierpniu 2003 r., na zlecenie powoda Centrum Ekspertyz Gospodarczych

F.(…) Sp. z o.o. w P. przeprowadziło w PRK badania due diligence. PRK nie

poinformowało audytorów o trwającym śledztwie w sprawie, w której było ono objęte

zarzutem współudziału w wyłudzeniu kilkudziesięciu milionów złotych z funduszy

unijnych.

W wykonaniu postanowień umowy powód w dniu 27 listopada 2003 r. wpłacił

pozwanemu tytułem zadatku dochodzoną kwotę.

W dniu 30 listopada 2003 r. aresztowano czterech pracowników PRK oraz dwóch

członków zarządu. Powód o śledztwie oraz aresztowaniach dowiedział się z mediów w

grudniu 2003 r. Po uzyskaniu tych informacji w piśmie z dnia 5 grudnia 2003 r.

skierowanym do pozwanego zaproponował obniżenie ceny akcji i zmianę charakteru

uiszczonej kwoty z zadatku na zaliczkę, a także zastrzeżenie uprawnienia do

odstąpienia od umowy.

Dnia 22 grudnia 2003 r. strony przedłużyły termin zapłaty ceny akcji do dnia 31

stycznia 2004 r. Kolejnego przesunięcia tego terminu strony dokonały w dniu 30 stycznia

2004 r. Jednak w dniu 13 lutego 2004 r. powód złożył pozwanemu oświadczenie o

uchyleniu się od skutków prawnych zawarcia umowy z dnia 21 listopada 2001 r. W

piśmie powołał się na błąd co do przedmiotu sprzedaży (fałszywym wyobrażeniu o

cechach nabywanych akcji).

Na gruncie tych ustaleń Sąd Apelacyjny aprobował pogląd Sądu Okręgowego, że

powód działał pod wpływem błędu, o którym mowa w art. 84 k.c., polegającym na

fałszywym wyobrażeniu o cechach nabywanych akcji, związanych z renomą i prawną

stabilnością spółki PRK.

Skarga kasacyjna pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego – oparta na

podstawie pierwszej z art. 3983

k.p.c. - zawiera zarzut naruszenia art. 65, 84 § 1, 3531

88 §1 k.c., i zmierza do uchylenia tego wyroku oraz przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

3

Istota zarzutów skargi kasacyjnej sprowadza się do twierdzenia, że Sąd

Apelacyjny z naruszeniem art. 84 § 1 k.c. przyjął błędnie, że do oceny przedmiotowej

umowy sprzedaży akcji spółki mają zastosowanie przepisy o błędzie.

Odnosząc się do tej treści zarzutu na wstępie należy zgodzić się z ogólnym

założeniem przyjętym przez Sąd Apelacyjny, że do umowy sprzedaży akcji spółki mogą

mieć zastosowanie przepisy o błędzie pomimo specyfiki tego jej przedmiotu. Zakazu ich

stosowania nie zawiera bowiem żaden przepis prawa, ani też nie sposób go

sformułować w drodze wykładni.

Powołania się przez powoda (kupującego) na błąd nie wyklucza też podnoszona

w skardze kasacyjnej okoliczność, że przed zakupem akcji przeprowadzono na jego

zlecenie badanie due diligence. Trzeba zauważyć, że badanie due diligence

przeprowadzane zwykle przed zakupem udziałów i akcji, przedsiębiorstw, ich

zorganizowanych części, podjęciem decyzji o łączeniu, przekształceniach, a także

podjęciem decyzji w zakresie innych inwestycji o charakterze kapitałowym może mieć

różny zakres w zależności od wymagań zlecającego. Zwykle znacznie szerszy niż audyt

sprawozdania finansowego, przegląd ksiąg, czy audyt podatkowy. Istotnie, badanie to

pozwala, ogólnie ujmując, na podjęcie przez potencjalnych inwestorów racjonalnych i

optymalnych decyzji, a jego wyniki mogą stanowić istotny instrument negocjacji poprzez

wpływ na wycenę przedmiotu transakcji. Nie oznacza to jednak, tak jak sugeruje

skarżący, że fakt uprzedniego przeprowadzenia badania due diligence wyklucza

możliwość powoływania się na błąd. Pomija skarżący, że kupujący akcje nie ma

ustawowego obowiązku przeprowadzenia tego badania. Przyjmując nawet, że na

kupującego akcje nałożone są pewne pozaustawowe obowiązki uboczne do zbadania

przedmiotu sprzedaży, to niepodobna zgodzić się z poglądem, iż nieujawnienie

określonej wiedzy w wyniku badania due diligence pozbawia kupującego, z tej tylko

przyczyny, skutecznego powołania się na błąd. Nie znajduje on bowiem uzasadnienia w

prawie, w szczególności zaś w powołanym art. 84 k.c.

Skarga kasacyjna jest jednak z innych przyczyn uzasadniona. W wiążących Sąd

Najwyższy okolicznościach faktycznych nie ma podstaw do uznania, że powód złożył

swe oświadczenie woli w dniu 21 listopada 2003 r. pod wpływem błędu prawnie

doniosłego. Warunkiem prawnej doniosłości błędu w świetle art. 84 k.c. jest przede

wszystkim to, aby błąd składającego oświadczenie woli dotyczył treści czynności

prawnej. Przepis ten zakłada więc istnienie po stronie składającego oświadczenie woli

mylnego wyobrażenia o treści tego oświadczenia (pomyłka) lub o takich

4

okolicznościach, jak np. fakty, do których odnosi się to oświadczenie, normy prawne,

mające zastosowanie do dokonywanej czynności prawnej, albo skutki prawne

dokonywanej czynności prawnej. Tymczasem, wbrew ocenie Sądu Apelacyjnego,

ustalone okoliczności faktyczne nie świadczą o istnieniu po stronie powoda w chwili

zawierania umowy w dniu 21 listopada 2003 r. błędu co do jakiejś okoliczności

związanej z treścią tej umowy; błędu odnośnie do cech nabywanych akcji, związanych z

renomą i prawną stabilnością spółki PRK. Nie ma bowiem podstaw do twierdzenia, że

samo zajęcie w maju 2002 r. dokumentów spółki PRK oraz toczące się postępowanie

karne w stosunku do członków zarządu PRK już w chwili zawarcia umowy z dnia 21

listopada 2003 r. skutkowało obniżeniem pozycji i renomy spółki PRK. Ta zaś chwila jest

rozstrzygająca dla oceny, czy powód działał pod wpływem błędu. Późniejsze

upublicznienie tych zdarzeń, które po tej dacie mogące wpłynąć na obniżenie pozycji i

renomy spółki PRK jest bez znaczenie prawnego. Rację ma skarżący, że posiadanie

pozycji rynkowej i renomy nie jest jednoznaczne z brakiem istnienia ryzyk prawnych,

związanych z dotychczasową działalnością spółki. O braku takich ryzyk można byłoby w

istocie mówić jedynie wówczas, gdyby powód nabywał akcje, czy udziały spółki, która

nigdy żadnej działalności nie prowadziła. Jedynie w takiej sytuacji powód byłby

uprawniony zasadnie zakładać, że nabywana przezeń spółka jest wolna od ryzyk

związanych z prowadzoną dotychczas działalnością (w postaci ewentualnych roszczeń

dotychczasowych kontrahentów, możliwych błędów w zakresie rozliczania podatków). W

przypadku zaś transakcji dotyczącej spółki działającej na rynku od wielu lat, a w sprawie

akcji, inkorporujących prawa do majątku takiej spółki, istnienie takich ryzyk jest

oczywiste i nieuniknione. Obrót akcjami nakłada więc na uczestników tego obrotu

konieczność ponoszenia tych dodatkowych ryzyk.

Skoro Sąd Apelacyjny wyszedł z odmiennych założeń zaskarżony wyrok nie mógł

się ostać. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.