V CSK 86/10

Sygn. akt V CSK 86/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSA Jan Kremer (sprawozdawca)

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa J. N. i in. , przeciwko Kompanii Węglowej Spółce Akcyjnej

w K.

o zapłatę oraz połączonych do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia z tą

sprawą

sprawy z powództwa U. R.

przeciwko Kompanii Węglowej Spółce Akcyjnej w K.

o zapłatę

sprawy z powództwa J. N.

przeciwko Kompanii Węglowej Spółce Akcyjnej w K.

o zapłatę

sprawy z powództwa A. R.

przeciwko Kompanii Węglowej Spółce Akcyjnej w K.

o zapłatę

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 października 2010 r.,

skarg kasacyjnych powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 29 grudnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powodowie J. N., A. R., U. R. i M. W. wnieśli o zasądzenie od pozwanej

Kompanii Węglowej Spółki Akcyjnej odszkodowania z tytułu obniżenia wartości

stanowiących ich własność nieruchomości. Do wspólnego rozpoznania połączono

także sprawy z powództwa U. R. przeciwko stronie pozwanej i z powództwa J. N.,

a także A. R. przeciwko tejże Spółce. Także w połączonych sprawach

uzasadnieniem żądania pozwu było obniżenie wartości nieruchomości, które na

skutek prowadzonej przez pozwaną eksploatacji górniczej utraciły walor działek

budowlanych i stały się nieużytkami.

Sąd Okręgowy uwzględnił powództwa po ustaleniu, że w planie

zagospodarowania przestrzennego miasta R. zatwierdzonego uchwałą z dnia 25

maja 2005 roku na terenach, gdzie położone są działki powodów wprowadzono

zakaz wszelkiej zabudowy. W stosunku do poprzedniego planu stanowi to istotną

różnicę, ponieważ nie przewidywał on takich ograniczeń. Sąd Okręgowy ustalił, że

wszystkie nieruchomości stanowiące przedmiot postępowania od wielu lat są objęte

wpływami eksploatacji górniczej prowadzonej przez KWK „C.” w R. Pozwana

wypłacała powodom odszkodowania za straty w plonach i zasiewach wobec braku

możliwości rolniczego użytkowania działek, które figurują w ewidencji podatku od

nieruchomości i podatku rolnego. Plan zagospodarowania przestrzennego

zatwierdzony Uchwałą Rady Miasta R. Nr 2736/XXXV/93 z dnia 5 maja 1993 roku

ogłoszony w Dzienniku Urzędowym Województwa K. z dnia 7 listopada 1993 roku

przewidywał, że działka nr 1537/21 znajdowała się w sektorze terenu wchodzącego

w skład strefy ekologicznej terenów otwartych miasta. Na tym obszarze

dopuszczono zabudowę mieszkaniową, sportowo – rekreacyjną, hotelową, szkolną,

szpitalną w formie nieskoncentrowanej. Przewidziano zakaz budowy obiektów

mogących stwarzać zagrożenie dla środowiska przyrodniczego. Działki o numerach

geodezyjnych 1938/117, 1940/117 i 1941/117 znajdowały się w sektorze terenu

wchodzącego w skład strefy ekologicznej terenów otwartych miasta na których

dopuszczono zabudowę nieskoncentrowaną. Przeznaczenie tych działek, było takie

jak i działki nr 1537/21.

3

Uchwała Rady Miasta R. z dnia 25 maja 2005 roku opublikowana została w

Dzienniku Urzędowym Województwa z dnia 23 czerwca 2005 roku. Zatwierdzono

nią nowy plan zagospodarowania przestrzennego aktualnie obowiązujący, który

przewiduje że wyżej wymienione działki znajdują się częściowo na terenach po

przemysłowych przeznaczonych do rekultywacji, częściowo na terenach

przeznaczonych do zalesienia, a strefa ta objęta jest degradującymi wpływami

eksploatacji złóż węgla kamiennego KWK „C”. Wpływ planowanej eksploatacji

może spowodować osiadanie terenu powyżej 9 m oraz szkodami górniczymi w

kategoriach I – IV, które przedstawione będą w miejscowym planie terenu

górniczego. Plan wprowadził zakaz zabudowy działek powodów. Deformacja terenu

będzie trwała co najmniej do 2020 roku, a odnośnie działki 1938/117 nawet do

2026 roku. Po rekultywacji teren nie będzie nadawał się do zabudowy. Na

podstawie art. 94 ust. 1 i art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 roku prawo

geologiczne i górnicze powodom należne jest odszkodowanie rekompensujące

ubytek wartości rynkowej nieruchomości na skutek oddziaływania działalności

górniczej. Powodowie doznali konkretnej szkody majątkowej. Zdaniem Sądu nie

obciążał powodów obowiązek wykazania, że przy próbie sprzedaży potencjalni

nabywcy zaoferowali niższą cenę. Uwzględnieniu powództwa nie sprzeciwiało się

też, nie dopełnienie formalności związanych z wpisem w ewidencji gruntów działek

jako budowlanych, w szczególności nie uzyskano decyzji o zmianie przeznaczenia

gruntu na cele nierolnicze. Decydujące znaczenie dla sądu miało przeznaczenie

nieruchomości w planie zagospodarowania przestrzennego z 1993 roku, który

umożliwiał ich zabudowę. Powodowie utracili tą możliwość po zmianie planu

zagospodarowania przestrzennego.

Zdaniem Sądu Okręgowego nie był trafny zarzut braku legitymacji

procesowej biernej po stronie pozwanej. Przepis art. 36 ust. 1-3 ustawy z dnia

27 marca 2003 roku o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U.

2003 r. Nr 80, poz. 717) nie wyłączał odpowiedzialność pozwanej za szkodę

na podstawie art. 91 ust. 1 Prawa geologicznego i górniczego (Dz. U. z 2005 r.

Nr 228 poz. 1947). Przypisanie odpowiedzialności uwarunkowane jest wykazaniem

dwóch przesłanek; szkody związanej z ruchem zakładu górniczego i związku

przyczynowego. Zmiana planu zagospodarowania przestrzennego nastąpiła

4

w związku z działalnością strony pozwanej. Plan zagospodarowania przewidział

konieczność określenia zakresu odszkodowania za obniżenie wartości

nieruchomości gruntowych i leśnych. W sprawie brak jest przesłanek dla

wyłączenia odpowiedzialności pozwanej. Zmiana planu usankcjonowała jedynie

istniejące degradujące wpływy eksploatacyjne KWK „C”. Wyłączenie w takiej

sytuacji odpowiedzialności podmiotu, którego działalność spowodowała szkodę, nie

znajduje uzasadnienia normatywnego, w szczególności wobec spełnienia

przesłanek z art. 91 ust.1 ustawy prawo geologiczne i górnicze. Wskazanie na treść

art. 36 ust. 1-3 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym nie tylko

nie jest zasadne, ale przede wszystkim skutkowało obciążeniem

odpowiedzialnością cywilną podmiotu, który szkody tej w istocie nie wyrządził.

Byłoby to sprzeczne z podstawowymi zasadami odpowiedzialności

odszkodowawczej w sytuacji, gdy rzeczywistym źródłem powstania szkody była

działalność prowadzona przez pozwaną. Stan taki naruszałby podstawowe zasady

odpowiedzialności odszkodowawczej. Sąd Okręgowy uznał, że powodowie

skutecznie wykazali rozmiar szkody w postaci obniżenia wartości swoich

nieruchomości w związku z ruchem zakładu górniczego, jak też adekwatny związek

przyczynowy pomiędzy faktem jej zaistnienia, a działalnością pozwanej.

Wyrok ten zaskarżyła w całości apelacją strona pozwana, która obok zarzutu

niewyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności faktycznych, zarzuciła naruszenie

prawa materialnego, tj. art. 92 ustawy prawo górnicze i geologiczne w zw. z art. 435

i 361 k.c. przez błędną ich wykładnię. Ponadto zarzuciła naruszenie art. 36 ustawy

z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym przez

jego niezastosowanie i wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie

powództwa. Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację i powództwa w całości oddalił.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego uchwalenie miejscowego planu zagospodarowania

przestrzennego stwarza po stronie właściciela nieruchomości roszczenie

odszkodowawcze względem gminy, jeżeli korzystanie z nieruchomości, bądź jej

części, w sposób dotychczasowy lub zgodny z dotychczasowym przeznaczeniem

stało się niemożliwe, bądź istotnie ograniczone. Z kolei art. 36 ust. 1-3 i ust. 5 w zw.

z art. 37 ust. 1 pkt 10 i 11 ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym stanowi, że

spory wynikające z planów zagospodarowania rozstrzygają sądy powszechne,

5

a w odniesieniu do określania wartości nieruchomości stosuje się przepisy

o gospodarce nieruchomościami. Art. 37 ust. 1 wyżej wymienionej ustawy

obejmuje szkodę, która polega na obniżeniu wartości nieruchomości. Celem

przepisu art. 36 ust. 3 jest ochrona właściciela przed negatywnymi skutkami zmian

planistycznych powodujących obniżenie wartości nieruchomości. Przesłanki

z art. 36 w/w ustawy zostały w całości spełnione. W ocenie Sądu Apelacyjnego

prawidłowa ocena tego przepisu prowadzi do wniosku, że roszczenie

odszkodowawcze przysługuje uprawnionemu do gminy, a pozwana kopalnia może

ponieść jedynie koszty jego realizacji przez gminę, które to koszty pozwana

zobowiązana jest z tego powodu uwzględniać w planie terenu górniczego. Wykładni

tej nie sprzeciwia się art. 93 ust. 2 ustawy prawo geologiczne i górnicze

przewidujący solidarną odpowiedzialność przedsiębiorcy górniczego z innymi

osobami, jeśli szkoda nastąpiła, także z innych przyczyn niż ruch zakładu

górniczego. Sąd wskazał na wypłacanie odszkodowania przez pozwaną za szkodę

w uprawach rolniczych i na przepisy dotyczące rekultywacji gruntów rolnych.

Podkreślił, że przedsiębiorca górniczy nie odpowiada za zmiany przeznaczenia

gruntów w planie zagospodarowania przestrzennego. Przyjmując po stronie

pozwanej brak legitymacji biernej w procesie zmienił orzeczenie i oddalił

powództwa.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony skargami kasacyjnymi przez

powodów w całości. Powodowie wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i zmianę

wyroku poprzez uwzględnienie powództw, ewentualnie o przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Powodowie skargi kasacyjne oparli na błędnej wykładni prawa materialnego,

jak i niewłaściwym zastosowaniu przepisów, w różnych aspektach, art. 91 i art. 92

ustawy prawo geologiczne i górnicze w zw. z art. 361 par. 1 i 2 k.c. oraz art. 93

ust. 2 ustawy prawo geologiczne i górnicze w zw. z art. 369 k.c. poprzez

nieprawidłowe przyjęcie, że ruch zakładu górniczego nie jest przyczyną sprawczą

szkody zaistniałej w mieniu powodów oraz art. 53 ust. 1 i 2 ustawy prawo

geologiczne i górnicze poprzez uznanie, że jednostka samorządu terytorialnego

niezależnie od ruchu zakładu górniczego sporządza miejscowy plan

zagospodarowania przestrzennego, podczas gdy właściwa wykładnika tego

6

przepisu prowadzi do wniosku, że miejscowy plan zagospodarowania

przestrzennego uchwalany jest w związku z obowiązkiem gminy wynikającym

z faktu udzielenia koncesji i wytyczenia obszaru terenu górniczego.

W konsekwencji nieprawidłowo zastosowano art. 36 ust. 1 pkt 1 ustawy

o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Zdaniem powodów problem

dotyczy istnienia solidarnej odpowiedzialności zakładu górniczego oraz jednostki

samorządu terytorialnego za szkodę powstałą w wyniku obniżenia wartości

nieruchomości wskutek zmiany planu zagospodarowania przestrzennego będącego

wynikiem ruchu zakładu górniczego. Skarżący zarzucili także błędną wykładnię

art. 435 k.c. art. 363 i art. 396 k.c. w związku z wyżej wymienionymi przepisami

prawa geologicznego i górniczego, a także art. 422 k.c. w zw. z art. 5 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kluczowym zagadnienie skargi kasacyjnej jest wzajemna relacja pomiędzy

art. 93 ust. 2 oraz art. 91 i art. 92 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. prawo geologiczne

i górnicze (Dz. U. 2005 r. t. j. Nr 228, poz. 1947 ze zm.), a art. 36 ustawy z dnia

27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. Nr 80,

poz. 717 ze zm.). Sąd I instancji uwzględniając żądanie zapłaty odszkodowania

z tytułu obniżenia wartości nieruchomości stanowiących własność powodów za

podstawę rozstrzygnięcia przyjął przepisy ustawy prawo geologiczne i górnicze.

Stwierdzając, że nie ma możliwości przywrócenia obecnie stanu poprzedniego

uznał, że sposobem naprawienia szkody jest zasądzenie odszkodowania. Jako

podstawę orzeczenia wskazał art. 94 ust. 1 i art. 95 ust. 1 ustawy prawo

geologiczne i górnicze. Sąd II instancji przywołując treść art. 36 ust. 1, oraz art. 37

ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym przyjął, po stronie

pozwanej kopalni brak legitymacji biernej, wskazując nadto na treść art. 93 ust. 2

ustawy prawo geologiczne i górnicze.

Z przepisu art. 91 tej ustawy wynika, że w razie wyrządzenia przez ruch

zakładu górniczego szkody właścicielowi nieruchomości przysługuje

odszkodowanie na zasadach określonych w kodeksie cywilnym i co ważne, jeżeli

ruch ten odbywa się w sposób zgodny z ustawą nie może sprzeciwić się

zagrożeniom przez niego wywołanym. W rezultacie szkoda powstała w takich

7

okolicznościach nie jest szkodą wyrządzoną czynem niedozwolonym. Przepis art.

93 zawiera regulację odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną ruchem zakładu

górniczego w trzech różnych sytuacjach. Uregulowanie to stanowi lex specialis

w stosunku do przepisów k.c.

Przedmiotem rozważań jest w sprawie art. 93 ust. 2 ustawy prawo geologiczne

i górnicze, który stanowi, że „jeżeli szkoda nastąpiła także z innych przyczyn niż

ruch zakładu górniczego, odpowiedzialność przedsiębiorcy i innych osób jest

solidarna”. Przepis zawiera ustawowe ustanowienie odpowiedzialności solidarnej,

co stanowi regulację niezbędną wobec treści art. 369 k.c. Procesową konsekwencją

tego jest możliwość skutecznego dochodzenia roszczenia odszkodowawczego od

każdego ze zobowiązanych odpowiedzialnych za szkodę. Podkreślenia wymaga,

że art. 93 ust. 2 ustawy prawo geologiczne i górnicze jest niezbędny także z tego

powodu, że rozszerza on podstawy odpowiedzialności na sytuacje nie objęte art.

441 § 1 k. c. Stanowi podstawę odpowiedzialności generalnie za wszystkie szkody

nie tylko wyrządzone czynem niedozwolonym. Zasadą odpowiedzialności solidarnej

jest możliwość żądania przez dłużnika solidarnego zwrotu części świadczenia po

jego spełnieniu od pozostałych podmiotów odpowiadających solidarnie.

W rozpoznawanej sprawie roszczenie takie przysługuje podmiotowi

uchwalającemu plan zagospodarowania przestrzennego, w tym przypadku

gminie. Gmina zobowiązana była treścią art. 53 ustawy prawo geologiczne

i górnicze do sporządzenia planu zagospodarowania przestrzennego terenu

górniczego przy czym w tej sprawie nie miał zastosowania art. 53 ust. 6 tej

ustawy umożliwiający odstąpienie od sporządzenia planu (por. wyrok z dnia

2 grudnia 2008 r. WSA w Białymstoku II SA/Bk 577/08 nie publ.). Ustawa

o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym nakłada na gminę

obowiązek uzgodnienia planu zagospodarowania przestrzennego z miejscowym

planem zagospodarowania dla terenu górniczego – art. 53 ust. 1 ustawy

prawo geologiczne i górnicze i art. 17 ust. 6 pkt b ustawy o planowaniu

i zagospodarowaniu przestrzennym. Koszty sporządzenia miejscowego planu

zagospodarowania ponosi przedsiębiorca górniczy. Plan ten sporządzany jest

w interesie przedsiębiorcy, co powoduje, że gmina po realizacji roszczeń z art. 36

8

ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym może wystąpić

z roszczeniem wobec tego przedsiębiorcy, właśnie ze względu na regulację art. 93

ust. 2 prawo geologiczne i górnicze. Zarazem treść tego przepisu zawiera regulację

solidarności o charakterze kierunkowym w tym znaczeniu, że w razie pozwania

przedsiębiorcy i wykazania szkody, na mocy wyżej wymienionego przepisu ponosi

on odpowiedzialność. W przypadku włączenia do planu zagospodarowania

przestrzennego gminy planu sporządzonego dla terenu górniczego,

przedsiębiorcy nie będzie przysługiwało roszczenie regresowe do podmiotu

współodpowiedzialnego na podstawie tego przepisu, chyba że także inne

przyczyny wpłynęły na przyjęty przez gminę plan zagospodarowania

przestrzennego. Takie uregulowanie ustawowe ma zastosowanie w rozpoznawanej

sprawie. Podstawa faktyczna sporu wynika z uchwalenia planu zagospodarowania

przestrzennego, a więc dotyczy innej przyczyny niż ruch zakładu górniczego.

W odniesieniu do dalszych zarzutów zauważyć należy, że w sprawie podstawą

odpowiedzialności pozwanej jest art. 93 ust. 2 w/w ustawy; nie został podniesiony

zarzut prowadzenia ruchu zakładu górniczego niezgodnie z zasadami określonymi

w art. 91 ust. 1 i 2 ustawy prawo geologiczne i górnicze. W razie powstania szkody

z ruchu zakładu górniczego odpowiedzialność za szkody nim wyrządzone,

rozpatrywane są zgodnie z zasadami, określonymi w ustawie z dnia 4 lutego

1994 r. – Prawo geologiczne i górnicze – opierają się na regulacji prawnej zawartej

w kodeksie cywilnym z modyfikacjami wynikającymi z przepisów art. 93 – 95

powołanej ustawy (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 29 lutego 1996 r.,

III CZP 15/96, OSNC 1996, nr 5, poz. 72 oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia

13 lipca 1998 r., II CKN 22/98, nie publ. czy z dnia 24 kwietnia 2002 r., V CKN

965/00, nie publ.).

Ponadto kopalnia wypłacając odszkodowanie za utratę plonów przyznała co

do zasady ponoszenie odpowiedzialności za szkody występujące na

nieruchomościach powodów. Powodowie jednak dochodzą czegoś więcej,

a mianowicie odszkodowania za niemożność zabudowy nieruchomości. W sprawie

obok faktycznych przeszkód związanych z takim wykorzystaniem nieruchomości,

jak i brakiem zmiany przeznaczenia gruntu powstała dodatkowa przeszkoda

prawna w postaci planu zagospodarowania przestrzennego uchwalonego przez

9

gminę. Plan ten dla terenu obejmującego nieruchomości powodów powstał

w związku z eksploatacją górniczą i nie zmienia tego nawet wystąpienie czasowej

przerwy w obowiązywaniu planów zagospodarowania przestrzennego. Ustawa

prawo geologiczne i górnicze w art. 53 w związku z art. art. 17 pkt 6 lit. b. ustawy

o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, stanowi, że plan użytkowania

górniczego stanowi część planu zagospodarowania przestrzennego, jest włączany

bez zmian w plan gminy. W związku z tym, jedną z istotnych przyczyn uchwalenia

planu zagospodarowania przestrzennego gminy, była działalność strony pozwanej.

W konsekwencji doszło do realizacji normy art. 93 ust. 2 ustawy prawo geologiczne

i górnicze. Przyczyną niekorzystnej zmiany sytuacji nieruchomości powodów stała

się wywołana skutkami eksploatacji w ramach ruchu zakładu górniczego zmiana

planu zagospodarowania. W efekcie końcowa odpowiedzialność także obciąża

pozwanego. Z powyższego wynika, że podmiot który doznał szkody w wyniku

uchwalenia planu zagospodarowania przestrzennego (art. 36 ustawy

o zagospodarowaniu przestrzennym) uwzględniającego skutki istnienia terenu

górniczego, może na podstawie art. 93 ust. 2 ustawy prawo geologiczne i górnicze

dochodzić naprawienia szkody bezpośrednio od przedsiębiorcy górniczego

ponoszącego solidarną odpowiedzialność z gminą. Odrębnym zagadnieniem jest

ustalenie wysokości szkody (wyrok Sądu Najwyższego z 12 października 2007 r.

V CSK 230/07 nie publ.), które powstaje po przyjęciu zasadności

odpowiedzialności przedsiębiorcy górniczego.

Wobec uwzględnienia zarzutów skargi kasacyjnej w oparciu o powołane

wyżej przepisy orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.