I CSK 387/10

Sygn. akt I CSK 387/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z powództwa Banku Handlowego w Warszawie S.A. z siedzibą

przeciwko Grzegorzowi R.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 25 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 października 2009 r.,

I. oddala skargę kasacyjną;

II. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 5400

(pięć tysięcy czterysta) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód - Bank Handlowy S.A. dochodził od pozwanych - małżonków G. i M.

R. na podstawie weksla należności 419 275 zł z odsetkami. Należność tę

zasądzono wyrokiem Sądu Okręgowego po dokonaniu następujących ustaleń

faktycznych.

G. R. (wystawca weksla) zawarł z BG - Leasing S.A. cztery umowy leasingu

różnych rzeczy ruchomych w okresie od lipca 1997 r. do lutego 1999 r. W

postanowieniu § 6 ust. 1 ogólnych warunków umów leasingu zastrzeżono na rzecz

leasingobiorcy (pozwanego) prawo do nabycia przedmiotu leasingu po zapłaceniu

wartości końcowej określonej w umowie. W dniu 24 lipca 1998 r. sporządzono

aneks do umowy z dnia 5 maja 1998 r. nr 513/98, zmieniający harmonogram

płatności rat leasingowych. Umowa ta obejmowała naświetlarkę i wywoływarkę.

Dla zabezpieczenia płatności opłat leasingowych G. R. (leasigobiorca) wystawił na

rzecz leasingodawcy (BG - Leasing S.A.) weksel in blanco z umieszczonym na nim

podpisem M. R. (żony) jako poręczyciela. Remitent zobowiązał się wypełnić weksel

zgodnie z deklaracją wekslową. Pozwany wykonał umowy leasingu, których

przedmiotem był samochód i zestaw poligraficzny, uiścił należne opłaty

leasingowe i wartość końcową przedmiotów leasingu, ale leasingodawca nie

przeniósł na niego własności tych przedmiotów. W związku z tym leasingobiorca

wstrzymał się z płatnością 33 opłat leasingowych wynikających z umowy nr

513/98. W dniu 28 lipca 1998 r. Leasingodawca BG – Leasing S.A. dokonał cesji

wierzytelności wynikającej z umowy nr 513/98 na rzecz Banku i jednocześnie

Bank ten nabył weksel w drodze indosu. Następnie Bank wypełnił weksel kwotą

objętą pozwem, umieścił na nim termin płatności i po bezskutecznym wezwaniu

pozwanych dłużników wekslowych do zapłaty – wystąpił o uzyskanie wobec nich

nakazu zapłaty.

Sąd Okręgowy uznał powództwo za uzasadnione. Pozwani dłużnicy

wekslowi (wystawca i poręczyciel) nie przeprowadzili dowodu uzupełnienia weksla

gwarancyjnego niezgodnie z porozumieniem. Deklaracja wekslowa nie została

ostatecznie złożona do akt. W związku z dokonaniem indosu weksla i cesją

3

wierzytelności ze stosunku podstawowego nie znajduje zastosowania wyłączenie

zarzutów subiektywnych na podstawie art. 17 prawa wekslowego. Dłużnicy

wekslowi mogli zatem podnosić wobec Banku (indosatariusza) zarzutów ze

stosunku podstawowego bez ograniczeń. Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska

pozwanych, że skutecznie wstrzymali się oni (na podstawie art. 490 k.c) z zapłatą

pozostałych do uiszczenia 33 opłat leasingowych, wynikających z umowy leasingu

nr 513/98. Zdaniem Sądu, pozwanemu leasingobiorcy nie przysługiwało

uprawnienie do wstrzymania się z opłatami wynikającymi z tej umowy, gdyż

leasingodawca (cedent) spełnił swoje świadczenie, tj. nabył przedmiot leasingu

i dostarczył go leasingobiorcy. W rozpoznawanej sprawie nie miał zastosowania

art. 70916

k.c., bowiem w umowie nr 513/98 przewidywano tzw. opcję odpłatną tej

treści, że w razie skorzystania przez leasingobiorcę z prawa wykupu przedmiotu

leasingu jest on zobowiązany do uiszczenia należności za przedmiot leasingu

o określonej wartości końcowej. W rezultacie nie mógł znaleźć zastosowania art.

490 k.c.

Apelacja pozwanych została oddalona. Sąd Apelacyjny przyjął legitymacje

czynną (formalną) Banku indosatariusza na podstawie weksla zaopatrzonego

w indos przez remitenta (leasingodawcę). Cesja wierzytelności ze stosunku

podstawowego i wspomniany indos spowodowały to, że powód jest uprawniony do

dochodzenia roszczenia ze stosunku kazualnego oraz z weksla w postępowaniu

nakazowym. Trafnie oddalone zostały wnioski dowodowego pozwanych jako objęte

tzw. prekluzją dowodową. W związku z podniesieniem w zarzutach od nakazu

zapłaty zarzutu weksla gwarancyjnego niezgodnie z deklaracją wekslową w sposób

bardzo ogólnikowy, bez jednoczesnego złożenia tej deklaracji i bez wniosku

o zobowiązanie do jej złożenia przez powoda, Sąd Apelacyjny podzielił ostatecznie

ocenę Sądu pierwszej instancji o niewykazaniu tak sformułowanego zarzutu (pkt 6

k.c.).

Nie zostało akceptowane stanowisko pozwanych, że pozwany (wystawca)

był uprawniony na podstawie art. 490 k.c. do wstrzymania się ze spełnieniem

świadczenia w postaci uiszczenia rat leasingowych, wynikających z umowy nr

518/98. Nie znalazły uznania również podniesione w apelacji zarzuty naruszenia

art. 5 k.c. i art. 45 Konstytucji.

4

W skardze kasacyjnej podnoszono zarzuty naruszenia art. 486 § 1 k.p.c., art.

70916

k.c., art. 485 k.p.c. w zw. z art. 14 i 16 prawa wekslowego, art. 316 § 2 k.p.c.

Wskazywano tez zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 440

k.c., art. 7091

k.c., art. 70916

k.c., art. 65 k.c, art. 10, 14 i 16 prawa wekslowego i art.

354 k.c., eksponując jednocześnie nieskuteczność prawną roszczenia wekslowego

powodowego Banku. Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku

z wyroku Sądu Okręgowego oraz nakazu zapłaty z dnia 25 kwietnia i przekazanie

sprawy odpowiedniemu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W rozpoznawanej sprawie zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia ma

kilka kwestii, które podnoszone są w skardze kasacyjnej. Skarżący eksponuje

przede wszystkim to, że jako leasingobiorca w ramach umowy wykonał skutecznie

uprawnienie do wstrzymania się z obowiązkiem zapłaty 33 rat leasingowych wobec

leasingodawcy na podstawie art. 490 § 1 k.c. W związku z tym weksel gwarancyjny

został wypełniony przez powodowy Bank (indosatariusza) niezgodnie z treścią

deklaracji wekslowej (porozumienia wekslowego), ponieważ ujęto w nim

niewymagalną jeszcze należność leasingodawcy wobec leasingobiorcy – wystawcy

weksla. W związku z dokonaniem indosu na wekslu niezupełnym i wypełnieniem

go przez indosatariusza skarżący podnosił także, że nie było podstaw do

dochodzenia należności Banku w postępowaniu nakazowym (art. 485 i n. k.p.c.),

bowiem Bank mógł korzystać jedynie z ogólnego postępowania rozpoznawczego,

nie narażając wystawcy weksla na niekorzystne skutki m.in. wystąpienia prekluzji

dowodowej.

Z ustaleń dokonanych przez Sądy meriti wynika, że pozwany G. R. wystawił

niezupełny weksel gwarancyjny, służący dla zabezpieczenia wierzytelności

wynikających z umowy leasingu nr 513/98, weksel ten został indosowany na rzecz

powodowego Banku (indosatariusza), który wypełnił go i wystąpił przeciwko

dłużnikom wekslowym (wystawcy i poręczycielowi) o wydanie nakazu zapłaty (art.

485 k.p.c). Tego samego dnia (tj. w dniu 28 lipca 1998 r.) doszło jednocześnie do

cesji wierzytelności wynikającej ze wspomnianej umowy leasingu na rzecz Banku –

indosatariusza. Także równoległe przeniesienie wierzytelności ze stosunku

5

podstawowego (w wyniku cesji, art. 509 k.c.) i wierzytelności wekslowej (w wyniku

indosu) jest w pełni dopuszczalne de lege lata i może w konsekwencji powodować

nabycie przez określony podmiot (Bank) wierzytelności pieniężnych o tej samej

wysokości na podstawie dwóch różnych tytułów prawnych.

W literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtowało się już

stanowisko, że indos na wekslu in blanco jest możliwy i powoduje skutki prawne

cesji, tzn. indosatariusz w wyniku takiego indosu nabywa wierzytelność wekslową

(właśnie na podstawie wystawionego weksla), przy czym dłużnicy wekslowi

(wystawca weksla i poręczyciel) mogą wobec indosatariusza podnosić zarzuty ze

stosunku podstawowego (zob. np. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia

21 września 2006 r., I CSK 130/06, OSNC 2007, z. 6, poz. 93). Tym samym

poszerzony zostaje zakres możliwej obrony prawnej m.in. wystawcy weksla wobec

indosatariusza w porównaniu z możliwym zakresem obrony, będącej skutkiem

zastosowania właściwego indosu własnościowego (art. 15 i 16 prawa wekslowego).

Nie ma też przeszkód ku temu, aby remitent - po otrzymaniu weksla in blanco

przez wystawcę - przeniósł ten weksel na podstawie przelewu na inną osobę

(indosatariusza) i to wraz z wynikającym z porozumienia wekslowego

uprawnieniem do uzupełnienia weksla, chyba że co innego wynikałoby z takiego

uprawnienia do uzupełnienia. Oznacza to, że deklaracja wekslowa (porozumienie

wekslowe) mogłaby (mogłoby) upoważniać do wypełnienia weksla in blanco tylko

pierwszego wekslobiorcę (remitenta), ale takie ograniczenie powinno wynikać

z treści deklaracji wekslowej (porozumienia wekslowego) i zostać wykazane przez

broniącego się wystawcę (art. 6 k.c.).W uzasadnieniu powołanego wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 21 września 2006 r. trafnie wyjaśniono, że sytuacja, w których

składający podpis na wekslu in blanco (np. wystawca) imiennie upoważnia odbiorcę

tego weksla do uzupełnienia, są sytuacjami typowymi w praktyce obrotu

wekslowego. W tych sytuacjach przyjmuje się więc, że odbiorca weksla in blanco,

imiennie określony w upoważnieniu do uzupełnienia, może przenieść weksel wraz

z upoważnieniem do uzupełnienia w drodze przelewu, chyba że co innego wynika

z treści tego upoważnienia do uzupełnienia. Toteż z faktu samego imiennego

udzielenia odbiorcy weksla in blanco upoważnienia do uzupełnienia nie można

wywodzić woli stron wyłączenia możliwości przeniesienia uprawnienia do

6

upoważnienia. Na taką wolę (wystawcy weksla) muszą wskazywać inne

postanowienia stron lub okoliczności jego zawarcia. Kwestionowanie prawidłowości

uzupełnienia weksla in blanco, dokonanego przez jego aktualnego posiadacza,

może zatem nastąpić także w aspekcie podmiotowym (brak upoważnienia tego

posiadacza do uzupełnienia weksla in blanco). Sądy meriti trafnie przyjęły,

że skarżący (wystawca weksla) nie wykazał właśnie braku kompetencji

indosatariusza (Banku) do wypełnienia weksla, koncentrując się przede wszystkim

na zarzucie wypełnienia weksla przez ten podmiot należnością jeszcze

niewymagalną z racji skutecznego - jego zdaniem – wykonania uprawnienia

przewidzianego w art. 490 § 1 k.c. Oceny tej nie może podważać ogólne

stwierdzenie skarżącego zawarte w ostatnim zdaniu skargi kasacyjnej (s. 18).

Z przedstawionych względów bezpodstawny okazał się zarzut naruszenia art.

485 § 2 k.p.c. i art. 486 k.p.c. w zw. z art. 14 i 16 prawa wekslowego przy motywacji

przyjętej w skardze kasacyjnej (pkt 2a skargi). Indos zamieszczony na wekslu

in blanco, mający skutki zwykłego przelewu (art. 509 k.c.), również świadczyć może

o tym, że przejście praw z weksla na jego posiadacza (powoda) nastąpiło właśnie

bezpośrednio z tego weksla w rozumieniu art. 485 § 2 k.p.c.

2. Sądy meriti trafnie przyjęły, że wystawca weksla (pozwany leasingobiorca)

nie wykonał jednak skutecznie uprawnienia do wstrzymania się z własnym

świadczeniem obejmującym zapłatę 33 rat leasingowych i wynikającym z umowy

leasingu. Skarżący nie doprowadził zatem do powstania między stronami umowy

leasingu z dnia 5 maja 1998 r. do takich skutków prawnych, jakie eksponował w

toku postępowania rozpoznawczego i obecnie w skardze kasacyjnej. Skuteczne

wykonanie uprawnienia do wstrzymania się ze spełnieniem świadczenia

wzajemnego (art. 490 § 1 k.c.) wymaga wystąpienia przesłanek określonych w tym

przepisie. Wskazane tam uprawnienie zakłada bowiem istnienie powiązanych ze

sobą jurydycznie i funkcjonalnie świadczeń wzajemnych (w rozumieniu art. 487 § 2

k.p.c.) w ramach istniejącego między stronami stosunku umownego. W takim

powiązaniu jurydycznym nie występuje, oczywiście, świadczenie leasingobiorcy do

przeniesienia własności przedmiotu leasingu (po spełnieniu określonych warunków)

na rzecz leasingobiorcy (por. § 6 ust. 1 ogólnych warunków umowy leasingu

operacyjnego). Co więcej, kontrahent określonej umowy leasingowej nie może

7

skutecznie powoływać się na fakt niewykonania zobowiązania wynikającego z innej

umowy leasingowej, nawet zawartej w tej samej konfiguracji podmiotowej. Oznacza

to, że skarżący nie może uzasadniać skutecznie swojego uprawnienia

wynikającego z art. 490 § 1 k.c. (i związanego tylko z umową z dnia 5 maja

1998 r., powołaniem się na ewentualne niewykonanie obowiązków leasingodawcy

wynikających z innych umów leasingowych, mających treść podobną i poddaną

temu samemu reżimowi prawnemu (ogólnym warunkom umowy z 1998 r.).

Skoro nietrafny okazał się zatem zarzut naruszenia art. 490 § 1 k.c., to

odpadły też podstawy do stwierdzenia, że weksel gwarancyjny, wręczony

leasingodawcy i następnie indosowany na rzecz powodowego Banku, został

uzupełniony należnością (niezapłaconymi ratami leasingowym) niezgodnie z treścią

deklaracji wekslowej (porozumienia wekslowego). Sąd Apelacyjny trafnie przy tym

ustalił, że zarzut ten na etapie postępowania rozpoznawczego został sformułowany

w sposób bardzo ogólny, bez jednoczesnego złożenia deklaracji wekslowej

i przedłożenia wniosku o zobowiązanie do jej złożenia przez powoda (s. 14

uzasadnienia zaskarżonego wyroku) i to w sytuacji, w której właśnie pozwanego

wystawcę weksla obciążał ciężar dowodu uzupełnienia weksla gwarancyjnego

niezgodnie z taką deklaracją (art. 6 k.c.). Rzecz jasna, niezłożenie w toku procesu

wekslowego przez dłużnika wekslowego deklaracji wekslowej nie wyłącza

zastosowania art. 10 prawa wekslowego. Poza samą deklaracją wekslową

(lub kilkoma deklaracjami, podpisanymi przez kilku dłużników wekslowych) może

istnieć między stronami stosunku podstawowego inne jeszcze tzw. porozumienia

wekslowe (pisemnie i ustne). Jeżeli jednak dłużnik wekslowy formułuje stanowczy

zarzut uzupełnienia weksla niezgodnie z deklaracją wekslową lub innym

porozumieniem wekslowym, to powinien wykazać w toku postępowania

rozpoznawczego fakt takiej niezgodności, zarówno w znaczeniu przedmiotowym

(dotyczącej samej wierzytelności ze stosunku podstawowego), jak i w znaczeniu

podmiotowym (brak upoważnienia aktualnego posiadacza weksla do uzupełnienia

weksla; zob. pkt 1 uzasadnienia). Służyć temu może żądanie przedłożenia

stosownej deklaracji wekslowej (na którą powołuje się powód - indosatariusz) lub

wykazanie stosownych, dalszych jeszcze porozumień z wekslobiorcą (remitentem)

dotyczących uzupełnienia weksla gwarancyjnego. Sam sposób i zakres

8

formułowanych przez dłużnika wekslowego zastrzeżeń w odniesieniu do

uzupełnienia weksla w sposób niezgodny z deklaracją wekslową może uzasadniać

stanowisko sądu meriti, że dłużnik wekslowy nie wykazał zasadności

formułowanych zastrzeżeń mimo nieustalenia pełnej treści takiej deklaracji (por. np.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 2009 r., II CSK 238/09, niepubl.).

Zarzuty naruszenia art. 490 k.c., art. 65 k.c. i art. 10 prawa wekslowego

okazały się zatem także nietrafne. Powołanie się w skardze kasacyjnej na

naruszenie art. 7091

k.c. i art. 70916

k.c. jest nieuzasadnione z tego powodu,

ponieważ data zawarcia umowy nr 513/98 i data dokonania jej zmiany aneksem nr

1 świadczą o tym, że do tej umowy nie będą miały zastosowania wspominane

przepisy k.c. (art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 2000 r. o zmianie ustawy - kodeks

cywilny, Dz.U. 2000, nr 74 poz. 857). Rozważania sądów meriti dotyczące treści

tych przepisów uznać należy za bezprzedmiotowe, co nie zmienia jednak trafnej

oceny tych Sądów, że skarżący nie mógł skutecznie wykonać uprawnienia

przewidzianego w art. 490 § 1 k.c.

3. Sporo miejsca w skardze kasacyjnej zajmuje faktyczna i prawna

motywacja zarzutu naruszenia art. 5 k.c. Naruszenia tego przepisu skarżący

dopatruje się w tym, że „powód wykonuje swoje prawa do korzystania” z weksla

w postępowaniu nakazowym w sposób niezgodny z zasadami współżycia

społecznego”. Skarżącemu chodzi o nierzetelne (wobec pozwanego) postępowanie

powodowego Banku zamierzającego do osiągnięcia „nadzwyczajnych korzyści

finansowych z ewidentnym pokrzywdzeniem klientów BG Leasing (...) poprzez

zaspokojenie się zarówno z pełnych wpłat leasingobiorcy (pozwanego ), jak też

i ceny sprzedaży przedmiotu leasingu (...)”. Z uzasadnienia tak formułowanego

zarzutu nie wynika stwierdzenie skarżącego, że w związku ze wskazanym

postępowaniem Banku umowa leasingu okazała się nieważna na podstawie art. 58

§ 2 k.c. Gdyby taktować natomiast omawiany zarzut jako powołanie się na

konstrukcję nadużycia prawa podmiotowego przez Bank, nabytego na podstawie

weksla (art. 5 k.c.), to sugestię taką można odeprzeć stwierdzeniem, że opisane

działania Banku wynikały przede wszystkim z istniejących stosunków obligacyjnych

i rzeczowych, wiążących Bank z leasingodawcą. Wystawca weksla nie wykluczył

indosu przez zamieszczenie na wekslu in blanco odpowiedniej klauzuli w umowie

9

leasingu nr 513/98, nie pojawiło się też stosowne pactum de non cedento.

Nieuzyskanie własności przedmiotu leasingu (z innych umów leasingowych)

okazało się ryzykiem kontraktowym leasingobiorcy. Jeżeli skarżący próbował

nieskutecznie korzystać z uprawnienia przewidzianego w art. 490 § 1 k.c., to

Bank mógł dochodzić należności na podstawie weksla w postępowaniu

nakazowym i nie sposób twierdzić, że czynił to „w sposób niezgodny z zasadami

współżycia społecznego”. Należy jeszcze stwierdzić, że dochodzeniu przed Bank

roszczeń z weksla wobec jego wystawcy nie stoi na przeszkodzie to, iż Bank ten

udzielił kredytu bez zachowania wymogów tzw. zdolności kredytowej (art. 70-71

prawa bankowego z 1997 r.) i następnie wykonywał uprawnienia wynikające z tej

umowy oraz z ustanowionych zabezpieczeń (umów zastawniczych).

Zarzut naruszenia art. 5 k.c. (w przedstawionym tu znaczeniu), a także

zarzut naruszenia art. 316 § 2 k.c. należy zatem uznać za nieuzasadnione.

Z przedstawionych względów należało oddalić skargę kasacyjną pozwanego

(art. 39814

k.p.c.).

jz