IV CSK 239/10

Sygn. akt IV CSK 239/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSA Jan Kremer (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. S. i A. M.

przeciwko Bankowi Polska Kasa Opieki Spółce Akcyjnej w W.

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 grudnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 24 listopada 2009 r.,

1. oddala skargę kasacyjną

2. zasądza od powodów solidarnie na rzecz pozwanego

kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego

2

Uzasadnienie

Powodowie A. M. i M. S. wnieśli o pozbawienie tytułu wykonawczego

wykonalności. Tytułem tym jest bankowy tytułu egzekucyjnego z dnia 8 lipca 2002

roku, zaopatrzony klauzulą wykonalności przez Sąd Rejonowy postanowieniem z

dnia 10 lutego 2004 r. Postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 4 maja 2006 roku

zaznaczono przejście uprawnienia po stronie wierzyciela ze Spółdzielczego Banku

Rozwoju „Samopomoc Chłopska" w W. na Bank BPH S.A., a po nabyciu Banku

B.P.H. pozwanym jest Bank Pekao S.A. w W.

W uzasadnieniu żądania pozwu powodowie podali, że jako wspólnicy

spółki cywilnej A. - A. M., M. S. zawarli ze Spółdzielczym Bankiem Rozwoju

„Samopomoc Chłopska" umowę o kredyt inwestycyjny nr … w wysokości 500 000

zł. Bank ten udzielał kredytu ze środków z funduszu PHARE Unii Europejskiej.

Wykonawcą programu był Fundusz Współpracy, wyspecjalizowana fundacja

Skarbu Państwa, działająca we współpracy z Bankiem, przy czym kredyt był

zabezpieczony do kwoty 250 000 zł poręczeniem udzielonym przez Bank

Gospodarstwa Krajowego. Dodatkowo Fundacja Fundusz Współpracy

gwarantowała Bankowi Spółdzielczemu spłatę kredytu w wysokości do 250 000 zł.

Po zaprzestaniu spłaty kredytu bank wypowiedział umowę kredytową w dniu 23

maja 2002 r. oraz wystawił bankowy tytułu egzekucyjny w dniu 8 lipca 2002 r. Bank

otrzymał od poręczyciela Banku Gospodarstwa Krajowego 250 000 zł, a także taką

samą kwotę z Fundacji Funduszu Współpracy w ramach udzielonej gwarancji, co

spowodowało spłatę całości należności głównej, wobec czego wierzytelność

Spółdzielczego Banku Rozwoju „Samopomoc Chłopska, a obecnie Banku Pekao

S.A. względem powodów wygasła. Wskazali również, że fakt ten potwierdza

kierowanie do powodów wyciągów bankowych, w których w pozycji kapitał do

zapłaty widnieje kwota 0 zł, a na kwotę do spłaty składają się odsetki karne, odsetki

za zwłokę i prowizje.

W odpowiedzi na pozew pozwany podniósł, że fakt otrzymania od Funduszu

Współpracy kwoty 250 000 zł nie doprowadził do zmniejszenia długu powodów, o tą

kwotę. Pieniądze te stanowiły bowiem rekompensatę wypłaconą z Funduszu

3

Gwarancyjnego powołanego umową z dnia 6 lutego 1997 r. zawartą między

Bankiem Spółdzielczym a Fundacją Fundusz Współpracy. Na podstawie

wymienionej umowy Bank, pomimo wypłaty rekompensaty przez Fundusz,

zobowiązany był do prowadzenia egzekucji wobec powodów i do wpłaty na rzecz

Funduszu wszelkich uzyskanych kwot, aż do spłacenia pobranej kwoty

rekompensaty. Ponadto powodowie nie kwestionowali swego zadłużenia i w 2005 r.

zwrócili się z prośbą o podpisanie ugody o warunkach spłaty długu.

Wyrokiem z dnia 30 stycznia 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo

i rozstrzygnął o kosztach procesu.

Sąd I instancji ustalił, że powodowie w dniu 7 października 1999 roku zawarli

ze Spółdzielczym Bankiem Rozwoju „Samopomoc Chłopska" umowę o kredyt

inwestycyjny nr …. w ramach programu Agrolinia na kwotę 500 000 zł. Środki na

udzielenie kredytu w tym trybie pochodziły z funduszu PHARE Unii Europejskiej.

Wykonawcą programu był Fundusz Współpracy, wyspecjalizowana fundacja

Skarbu Państwa, która zawarła umowę ze Spółdzielczym Bankiem Rozwoju

„Samopomoc Chłopska" o udzielenie pożyczki z funduszy przyznanych Rządowi

Rzeczpospolitej Polskiej przez Komisję Europejską. Kredyty udzielane przez bank

miały zostać refinansowane przez Fundację Fundusz Współpracy na zasadach

określonych w umowie. Dodatkowo na podstawie tej umowy Fundacja Fundusz

Współpracy w ramach programu Agrolinia 2000 powołała Fundusz Gwarancyjny, w

celu zmniejszenia ryzyka banku związanego z udzielaniem kredytów. Na podstawie

regulaminu Funduszu Gwarancyjnego, w przypadku niewywiązywania się przez

kredytobiorcę z umowy kredytowej, bank mógł zwrócić się z wnioskiem o wypłatę z

Funduszu Gwarancyjnego tzw. rekompensaty, w wysokości do 50% niespłaconego

kapitału z tytułu umowy kredytowej. W przypadku wypłaty kwoty rekompensaty,

bank był zobowiązany do wpłaty na rzecz Funduszu całej należnej kwoty pożyczki

refinansującej rekompensowany kredyt, w dniu otrzymania środków z Funduszu

Gwarancyjnego. Wszelkie kwoty odzyskane od kredytobiorców w drodze egzekucji

bank powinien wpłacać na konto Funduszu, aż do momentu spłaty całej kwoty

rekompensaty.

Kredyt udzielony powodom był dodatkowo zabezpieczony do wysokości

250 000 zł poręczeniem udzielonym przez Bank Gospodarstwa Krajowego.

4

Spłata kredytu miała się rozpocząć po upływie dwuletniej karencji, w okresie

której powodowie wpłacili na rzecz banku łącznie 124.266,42 zł.

Ze względu na utratę płynności finansowej powodowie zaprzestali spłaty

kredytu, co doprowadziło do wypowiedzenia umowy kredytowej przez bank.

Po wypowiedzeniu umowy kredytowej poręczyciel kredytu Bank Gospodarstwa

Krajowego dokonał wpłaty na rzecz Spółdzielczego Banku Rozwoju „Samopomoc

Chłopska" kwoty 250 000 zł i w tej części wierzytelność wobec powodów wygasła.

W październiku 2002 r. Spółdzielczy Bank Rozwoju zwrócił się do Fundacji

Fundusz Współpracy o wypłatę 250 000 zł. z Funduszu Gwarancyjnego w ramach

opisanej już rekompensaty. Fundacja rozpatrzyła wniosek pozytywnie i na

podstawie decyzji z dnia 8 września 2003 r. dokonała płatności wymienionej kwoty

na rzecz banku.

Sąd Okręgowy ustalił ponadto, że dnia 8 lipca 2002 r. Spółdzielczy Bank

Rozwoju „Samopomoc Chłopska" wystawił bankowy tytuł egzekucyjny, na który

następnie uzyskano klauzulę wykonalności postanowieniem Sądu Rejonowego z

dnia 10 lutego 2004 r., co do którego postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 4

maja 2006 r. zaznaczono przejście uprawnienia po stronie wierzyciela na bank BPH

S.A. Od dnia 29 listopada 2007 r., w wyniku dokonania podziału banku BPH S.A.

przez przeniesienie części majątku na Pekao S.A. w Warszawie, ten ostatni stał się

następcą prawnym wierzytelności określonej w tytule wykonawczym przeciwko

powodom. Wnioskiem z dnia 20 listopada 2006 r. wszczęte zostało postępowanie

egzekucyjne przeciwko powodowi M. S., natomiast dnia 17 maja 2007 r. wszczęte

zostało postępowanie egzekucyjne przeciwko powódce A. M.

Zdaniem Sądu I instancji wypłata na rzecz Spółdzielczego Banku Rozwoju

„Samopomoc Chłopska" tzw. rekompensaty z powodu braku spłaty kredytu przez

powodów nie może być traktowana jako spłata długu pieniężnego przez osobę

trzecią (art. 356 § 2 k.c.). Nie można postrzegać jej także w kategoriach subrogacji

z art. 518 § 1 pkt 1 k.c. to jest nabycia spłaconej wierzytelności do wysokości

dokonanej zapłaty w przypadku spłaty cudzego długu, za który dana osoba

odpowiedzialna jest osobiście albo pewnymi przedmiotami majątkowymi. Z umowy

zawartej pomiędzy Fundacją Fundusz Współpracy a Spółdzielczym Bankiem

5

Rozwoju „Samopomoc Chłopska „wynika, że Fundusz refinansuje kredyty

udzielane przez Bank na wskazane w umowie cele i udziela Bankowi pożyczki na

określonych w umowie warunkach. W celu zmniejszenia ryzyka Banku związanego

z udzielaniem kredytów ze środków Agrolinia, na podstawie załącznika nr 1 do

umowy, utworzony został Fundusz Gwarancyjny, do którego Bank mógł się zwrócić

w przypadku niewywiązywania się kredytobiorcy z umowy kredytowej.

Na wskazanych w regulaminie Funduszu Gwarancyjnego warunkach Bank otrzymał

możliwość domagania się wypłaty tzw. rekompensaty za niespłacony kredyt

w wysokości 50% wartości kredytu. Wypłata rekompensaty nie zwalniała jednak

Banku z obowiązku dalszego prowadzenia działań mających na celu odzyskanie

należności od kredytobiorców, a wszelkie kwoty tak uzyskane Bank zobowiązany

był zapłacić na rachunek Funduszu Gwarancyjnego, aż do momentu spłaty całej

otrzymanej kwoty rekompensaty. Dodatkowo, co istotne, na podstawie ust. 11

regulaminu świadczeń, w przypadku wypłaty rekompensaty z Funduszu

Gwarancyjnego, Bank zobowiązany został do wpłacenia tego samego dnia całej

należnej kwoty pożyczki refinansującej rekompensowany kredyt na rachunek

Funduszu Gwarancyjnego. Kwota rekompensaty z Funduszu Gwarancyjnego

mieściła się w ramach stosunku obligacyjnego łączącego Fundację, Fundusz

Współpracy i Spółdzielczy Bank Rozwoju „ Samopomoc Chłopska" , nie stanowiła

więc gwarancji bankowej dla udzielonego kredytu, bowiem jej wypłata, powodowała

stan natychmiastowej wymagalności pożyczki refinansującej udzielony kredyt, którą

Bank zobowiązany był zapłacić tego samego dnia na rzecz Fundacji.

Rekompensata stanowiła w istocie pożyczkę dla Banku, którą ten zobowiązany był

spłacić uprzednio pobraną od Fundacji pożyczkę refinansującą udzielony na rzecz

powodów kredyt. W tym stanie rzeczy wypłata rekompensaty z Funduszu

Gwarancyjnego nie powodowała umorzenia względem Banku wierzytelności

w wysokości wypłaconej rekompensaty oraz wstąpienie Fundacji w prawa

wierzyciela względem powodów, a stanowiła jedynie wewnętrzną zmianę

wzajemnych zobowiązań pomiędzy Fundacją Fundusz Współpracy

a Spółdzielczym Bankiem Rozwoju „Samopomoc Chłopska", wynikających

z pożyczki udzielonej na rzecz tego ostatniego, refinansującej kredyt udzielony

powodom. Błędne zaliczenie przez pozwanego kwoty otrzymanej rekompensaty na

6

kapitał, które wynikało, jak twierdzi pozwany, z wadliwej konwersji systemu

informatycznego, nie powinno mieć miejsca w profesjonalnym obrocie bankowym,

jednakże nie stanowi argumentu przemawiającego za uznaniem stanowiska strony

powodowej, skoro regulamin Funduszu Gwarancyjnego w sposób nie budzący

wątpliwości określa jaki jest charakter prawny ewentualnej wypłaty rekompensaty

na rzecz Banku.

W apelacji powodowie zarzucili naruszenie prawa materialnego: art. 65 § 2

k.c. przez błędną wykładnię postanowień umowy pożyczki z dnia 6 lutego 1997 r.

i stanowiącego załącznik do niej Regulaminu Funduszu Gwarancyjnego. Skutkiem

tego nieprawidłowo przyjęto, że Fundację i Bank łączyła dodatkowa umowa

pożyczki, inna niż umowa pożyczki z dnia 6 lutego 1997 r., wynikająca z Funduszu

Gwarancyjnego. Błędnie przyjęto, że Fundacja nie udzieliła bankowi gwarancji

spłaty kredytu przez powodów. Skarżący zarzucili także naruszenie prawa

materialnego przez niezastosowanie art. 518 § 1 pkt 1 k.c., a, z ostrożności

procesowej zarzucili także naruszenie prawa materialnego przez niezastosowanie

art. 356 § 2 k.c.

Na rozprawie przed Sądem Apelacyjnym powodowie podnieśli dodatkowo

zarzut przedawnienia roszczenia pozwanego dochodzonego na podstawie

bankowego tytułu egzekucyjnego.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację, nie podzielając zarzutu naruszenia art. 65

§ 2 k.c. wskutek nieprawidłowej lub dowolnej interpretacji postanowień umowy

o udzielenie pożyczki z funduszy przyznanych Rządowi Rzeczypospolitej Polskiej

przez Komisję Europejską, zawartej w dniu 6 lutego 1997 r. między Fundacją

Fundusz Współpracy z siedzibą w Warszawie a Bankiem. Podkreślił,

że świadczenie Funduszu nie zwalniało Banku z prowadzenia egzekucji długu.

Analiza wszystkich postanowień Regulaminu Funduszu Gwarancyjnego pozwała -

zdaniem Sądu Apelacyjnego - na ocenę, że „rekompensata „ jest elementem

przedmiotowo istotnym umowy nienazwanej, której postanowienia zawarte są

w cytowanym regulaminie. Jest to jednak umowa zawarta tylko między Fundacją

Fundusz Współpracy w Warszawie, a poprzednikiem prawnym pozwanego, z której

nie wynikają dla powodów żadne uprawnienia ani świadczenia. Sąd I instancji nie

7

naruszył art. 518 § 1 pkt 1 k.c., który to przepis stanowi, że osoba trzecia która

spłaca wierzyciela nabywa spłaconą wierzytelność do wysokości dokonanej

zapłaty, jeżeli płaci dług cudzy, za który jest odpowiedzialna osobiście albo

pewnymi przedmiotami majątkowymi. Celem świadczenia zwanego rekompensatą

nie była spłata wierzyciela dla osiągnięcia skutku polegającego na wstąpieniu

w jego prawa, lecz zmniejszenie ryzyka Banku związanego z udzielaniem kredytów.

Poza tym Fundacja nie była stroną umowy kredytowej ani jej poręczycielem, nie

była odpowiedzialna za dług powodów osobiście, albo pewnymi przedmiotami

majątkowymi. W sprawie nie miał zastosowania przepis art. 356 § 2 k.c.

Zarzut przedawnienia roszczenia egzekwowanego na podstawie bankowego

tytułu wykonawczego, Sąd Apelacyjny zbadał przeprowadzając dowód

z dokumentów znajdujących się w aktach postępowań egzekucyjnych Km …/07

Komornika przy Sądzie Rejonowym […] oraz II Km …/06 Komornika Rewiru II przy

Sądzie Rejonowym […]. Sąd Ustalił, że bieg terminu przedawnienia został

przerwany poprzez uznanie roszczenia przez powodów, a następnie przez

wszczęcie postępowania egzekucyjnego. W rezultacie zarzut przedawnienia nie był

zasadny.

Powodowie w skardze kasacyjnej opartej wyłącznie na podstawie naruszenia

prawa materialnego, zarzucili naruszenie art. 65 § 2 k.c. poprzez błędną wykładnię

postanowień umowy pożyczki z dnia 6 lutego 1997 r. i stanowiącego jej integralną

część załącznika – Regulaminu Funduszu Gwarancyjnego, przez błędne przyjęcie,

że Fundację i Bank łączyła umowa nienazwana inna niż umowa stron, z której nie

wynikały dla powodów żadne uprawnienia; świadczenie spełnione przez Fundację

obciążone było obowiązkiem zwrotu, a Fundacja nie udzieliła gwarancji spłaty

kredytu przez powodów. Zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez jego

niezastosowanie dotyczy art. 518 § 1 pkt 1 k.c. i art. 356 § 2 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Konkretyzacja zarzutu naruszenia art. 65 § 2 k.c. prowadzi do art. 3531

k.c.

Zasada swobody umów odnosi się między innymi do możliwości kształtowania

8

przez strony stosunku prawnego treści umowy. Umożliwia to także zawarcie

umowy nienazwanej. W myśl art. 65 § 2 k.c. w umowach należy raczej badać, jaki

był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym

brzmieniu. Służy temu kombinowana metoda wykładni oświadczeń woli

aprobowana w judykaturze (np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2007 r.,

II CSK 489/06 nie publ., i z dnia 5 marca 2008 r., V CSK 418/07, nie publ.).

Powoduje to, konieczność analizy całości umowy wraz z tą jej integralną częścią

jaką stanowi Regulamin Funduszu Gwarancyjnego. W rozpoznawanej sprawie

istnieją dwie płaszczyzny uregulowań stosunku prawnego: umowa kredytowa

zawarta pomiędzy powodami i bankiem, oraz regulacje odnoszące się do

stosunków pomiędzy pozwanym a Funduszem Współpracy. Fundusz Współpracy

był wyspecjalizowaną fundacją Skarbu Państwa powołaną do realizacji programu

finansowanego przez fundusz PHARE ze środków pomocowych Unii Europejskiej.

W związku z tym poprzednik prawny pozwanego w wyniku porozumienia

z Fundacją Fundusz Współpracy realizował program Agrolinia 2000, w ramach

którego udzielał kredytów ze środków Fundacji, według własnych standardów

oceny kredytobiorców, ale ze środków przekazanych przez Fundację.

Przypomnienie powyższego służy wskazaniu, że środki kredytowe pochodziły ze

źródła zewnętrznego, a nie były środkami banku. W tym kontekście możliwa jest

dopiero ocena zasadności przyjęcia, że pozwanego z Fundacją łączyła umowa

nienazwana. Udzielane kredyty były zabezpieczone gwarancjami Banku

Gospodarstwa Krajowego, w przypadku powodów do wysokości połowy kwoty

kapitału. Gwarancja ta została zrealizowana. Bank kredytodawca był zobowiązany

do zwrotu całości środków przeznaczonych na kredyty, w związku z tym pojawił

się problem zabezpieczenia ryzyka banku. Fundacja Fundusz Współpracy dla

zmniejszenia ryzyka banku utworzyła Fundusz Gwarancyjny. Podkreślenia

wymaga, że Fundusz ten utworzyła w konkretnym celu Fundacja. Fundusz mógł

udzielać rekompensaty w razie zaprzestania spłacania kredytu do wysokości

połowy zadłużenia i wysokości połowy kwoty kapitału kredytu. To pokazuje,

że celem tego rozwiązania było zmniejszenie ryzyka banku, a także pochodzenie

środków Funduszu Gwarancyjnego nie było zewnętrzne. W związku z tym nie jest

zasadny zarzut dokonania wykładni umowy jedynie w oparciu o jej literalne

9

brzmienie. Za tym, że uregulowanie to nie jest ustanowieniem gwarancji na rzecz

kredytobiorcy przemawia użyte celowo określenie rekompensata, a nie gwarancja.

Także wprowadzenie wymagania egzekwowania wypłaconej kwoty nadal przez

Bank, jest przemawiającym za tym argumentem, jak też i to, że bezskuteczność

egzekucji zwalniała bank z niewyegzekwowanej części zobowiązania. Odwołując

się do zasady swobody umów trzeba uznać, że nie ma przesłanek dla przyjęcia

niemożności takiej konstrukcji rekompensaty, która nie jest gwarancją i nie

zwalnia dłużnika z długu w stosunku do rekompensującego część kapitału.

Podsumowując powyższe, zawarta pomiędzy Bankiem a Fundacją umowa jest

umową nienazwaną, mającą na celu zmniejszenie ryzyka udzielania przez Bank

kredytów, przy obowiązku zwrotu otrzymanych na nie środków. Ponadto z jej

konstrukcji, braku automatyzmu w wypłacie rekompensaty, nie wynika przyjęcie

zwolnienia z długu kredytobiorcy.

Ocena przesłanek z art. 518 § 1 pkt 1 k.c. wymaga ustalenia osobistej

odpowiedzialności za ten dług spłacającego, brak tej przesłanki powoduje, że nie

dochodzi do wstąpienia osoby trzeciej w prawa zaspokojonego wierzyciela.

W sprawie zachodzi sytuacja, w której działająca za Skarb Państwa Fundacja

Współpracy tak ukształtowała, w ramach swobody umów, stosunki z utworzonym

przez siebie Funduszem Gwarancyjnym i poprzednikiem pozwanego, że brak

przesłanek z wyżej wymienionego przepisu. Fundusz Gwarancyjny spełniał

własne zobowiązanie wynikające z umowy z Bankiem, służące zmniejszeniu

ryzyka akcji kredytowej, a nie zobowiązanie pozwanych wynikające z umowy

kredytowej. Ta różna podstawa świadczenia powoduje, że nie było przesłanek

przyjęcia zapłaty za cudzy dług, którego istnienie jedynie było przesłanką

uruchomienia procedury wynikającej ze stosunku pomiędzy Fundacją,

Funduszem Gwarancyjnym Fundacji i Bankiem. Nadmienić należy, że w razie

zaspokojenia wierzyciela przez spłatę długu przez osobę trzecią dług ten nie

wygasa, jedynie osoba trzecia wstępuje w prawa zaspokojonego wierzyciela,

poprzez którego może prowadzić egzekucję.

Przepis art. 356 § 2 stanowi, że wierzyciel nie może odmówić przyjęcia

zapłaty wymaganej wierzytelności pieniężnej od osoby trzeciej, nawet gdyby

działała ona bez wiedzy dłużnika. Brak jest tu bowiem uzasadnionego interesu dla

10

takiej odmowy. Warunkiem zaistnienia takiej sytuacji jest jednak to, by spełniający

świadczenie działał za dłużnika. Regulacja ta nie znajdzie zastosowania wówczas,

gdy działanie osoby trzeciej nie będzie spełnieniem świadczenia za dłużnika, ale

będzie realizacją zobowiązania tego podmiotu wynikającą z umowy zawartej

z wierzycielem. Sytuacja taka zaistniała w sprawie.

Przepisy art. 356 § 2 k.c. i art. 518 § 1 pkt 1 k.c. mają wspólną cechę,

mianowicie celem świadczenia osoby trzeciej jest zwolnienie z długu dłużnika.

W granicach zasady swobody umów – art. 3531

k.c. – strony stosunku

prawnego innego niż umowa kredytowa, mogą tak ukształtować swoje

stosunki, że zapłata kwoty rekompensaty będzie realizacją własnego

zobowiązania, a nie będzie działaniem w celu zwolnienia z zobowiązania

kredytobiorcy. Fundusz Gwarancyjny nie realizował świadczenia za dłużnika,

a działał w wykonaniu własnego zobowiązania umownego.

Z tych względów skarga kasacyjna uległa oddaleniu (art. 39816

k.p.c.).

jz