I CSK 162/10

Sygn. akt I CSK 162/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Dyrektora Izby Celnej w R.

przeciwko I.R. Towarzystwu Ubezpieczeń S.A.

z siedzibą w W.

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie pozwanej - Przedsiębiorstwa

Spedycji Międzynarodowej C. Hartwig W. S.A. z siedzibą w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 12 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 października 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 15 października 2009 r. oddalił apelację

strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 15 kwietnia 2009 r.,

zasądzającego od strony pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę 130852 zł

z ustawowymi odsetkami z tytułu gwarancji zabezpieczającej zapłatę należności

celnych. U podłoża tego rozstrzygnięcia legło stanowisko, że gwarancja, złożona na

podstawie art. 199 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 9 stycznia 1997 r. – Kodeks celny

(Dz. U. Nr 23, poz. 117 ze zm., a następnie: jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 75,

poz. 802 ze zm.: dalej: „Kodeks celny”), udzielona w ramach generalnego

zabezpieczenia długu celnego zabezpiecza także inne należności celne tego

samego podmiotu, do danej gwarancji nie przyporządkowane, ale powstałe

w okresie trwania tej konkretnej gwarancji.

Skarga kasacyjna pozwanego od tego wyroku – oparta na obu przesłankach

z art. 3983

k.p.c. – zawiera zarzut naruszenia art. 5,65, 3531

k.c. oraz art. 328 § 2,

385, 386 § 1 k.p.c., i zmierza do uchylenia tego wyroku oraz przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota zarzutów opartych na podstawie pierwszej z art. 3983

k.p.c. sprowadza

się do tego, że Sąd Apelacyjny z naruszeniem art. 65, 3531

k.c. stanął na

stanowisku, iż gwarancja udzielona w ramach generalnego zabezpieczenia długów

celnych zabezpiecza także inne należności celne tego samego podmiotu, do danej

gwarancji nie przyporządkowane.

Sąd Najwyższy odnosząc się do takiego samego stanu faktycznego

stwierdził w wyroku z dnia 9 września 2010 r., I CSK 134/10 (nie publ.), że

gwarancja udzielona w ramach generalnego zabezpieczenia długów celnych

zabezpiecza należności, które zostały do niej w wymagany sposób

przyporządkowane. Skład Sądu Najwyższego rozpoznający niniejszą skargę

kasacyjną podziela to stanowisko, jak i jego motywy poniżej przytoczone.

W polskim piśmiennictwie oraz orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, iż

źródłem stosunku prawnego gwarancji ubezpieczeniowej, podobnie jak gwarancji

bankowej, jest umowa między gwarantem a beneficjentem (por. uchwały Sądu

3

Najwyższego: z dnia 16 kwietnia 1993 r., III CZP 16/93, OSNC 1993, nr 10, poz.

166, i z dnia 28 kwietnia 1995 r., III CZP 166/94, OSNC 1995, nr 10, poz. 135, oraz

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 1996 r., II CRN 38/96, OSNC 1996,

nr 9, poz. 122). Przy wykładni ich postanowień zastosowanie więc mają dyrektywy

wynikające z art. 65 §1 i 2 k.c.

W myśl art. 195 § 1 Kodeksu celnego, organ celny w przypadkach, w których

przewidywały to przepisy prawa celnego, mógł od dłużnika lub osoby mogącej stać

się dłużnikiem zażądać złożenia zabezpieczenia w celu zagwarantowania pokrycia

kwot wynikających z długu celnego. W szczególności w przypadkach, w których

przyjęcie zgłoszenia celnego powodowało powstanie długu celnego, towary objęte

tym zgłoszeniem mogły zostać zwolnione jedynie wtedy, gdy kwota wynikająca

z długu celnego została – jeżeli nie doszło do jej zapłaty – zabezpieczona (art. 76

Kodeksu celnego). Wzorowany także w zakresie zabezpieczenia długu celnego na

obowiązującym w Polsce dopiero od dnia 1 maja 2004 r. rozporządzeniu Rady

(EWG) nr 2913/92 z dnia 12 października 1992 r. ustanawiającym wspólnotowy

kodeks celny (Dz. Urz. UE L 1992 nr 302, s. 1 – dalej: „w.k.c.”), Kodeks celny, który

obowiązywał w Polsce do 30 kwietnia 2004 r., dopuszczał stosowanie przez osoby

spełniające określone wymagania, po uzyskaniu pozwolenia organu celnego,

zabezpieczenia generalnego w celu zagwarantowania pokrycia powstałych lub

mogących powstać długów celnych (art. 197). Zabezpieczenie to mogło mieć

postać gwarancji (art. 199 § 1 pkt 2) udzielonej przez podmiot odpowiadający

oznaczonym wymaganiom (art. 201 § 2). Gwarant powinien zobowiązać się na

piśmie do zapłacenia solidarnie z dłużnikiem bezwarunkowo i nieodwołalnie na

każde wezwanie organu celnego zabezpieczonej kwoty wynikającej z długu

celnego, jeżeli jej zapłacenie stanie się wymagalne (art. 201 § 1). Do gwarancji jako

zabezpieczenia generalnego miały oczywiście zastosowanie także ogólne regulacje

dotyczące zabezpieczenia zapłaty długu celnego. W szczególności ta, że

w odniesieniu do tego samego długu celnego organ celny mógł zażądać złożenia

tylko jednego zabezpieczenia (art. 195 § 2), oraz odnoszące się do ustalania

i kontroli wysokości zabezpieczenia przez organ celny (art. 198, 204 i 205).

Założeniem ostatnio wymienionych przepisów było, że zabezpieczenie powinno

pokrywać całość kwoty wynikającej z długu celnego. Dlatego organ celny powinien

4

był odmówić przyjęcia zabezpieczenia niespełniającego tego wymagania, a gdyby

dopiero po złożeniu zabezpieczenia okazało się, że wymaganie to nie jest

spełnione – zażądać dodatkowego lub nowego zabezpieczenia. Powoływane

przepisy Kodeksu celnego dotyczące zabezpieczenia wzorowane były na

obowiązujących obecnie w ich miejsce art. 189-200 w.k.c.

Stosownie do rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 10 listopada 1999 r.

w sprawie trybu i warunków wydawania i cofania pozwolenia na stosowanie

zabezpieczenia generalnego i zabezpieczenia ryczałtowego oraz wypadków,

w których zabezpieczenia te można stosować, a także sposobu określania

wysokości zabezpieczenia ryczałtowego (Dz. U. Nr 96 poz. 1125 ze zm. – dalej:

„rozporządzenie Ministra Finansów z 1999 r.), pozwolenie organu celnego na

stosowanie zabezpieczenia generalnego powinno określać w szczególności

procedurę celną lub procedury celne, do których zabezpieczenie to może być

stosowane, oraz jego dopuszczalną wysokość. Na żądanie wnioskodawcy,

wysokość ta powinna była być podzielona na części. Osobie, która uzyskała

pozwolenie, należało wydać potwierdzenie złożenia zabezpieczenia generalnego,

przy czym gdy dopuszczalna kwota całego zabezpieczenia została w pozwoleniu

podzielona na części – należało wydać odrębne potwierdzenie co do każdej części

(§ 2 ust. 1 pkt 3 i 4, § 4 ust. 1 pkt 2 i 3, § 6 ust. 1 pkt 1). Funkcjonariusz celny na

potwierdzeniu złożenia zabezpieczenia generalnego odnotowywał powstanie oraz

wykonanie zobowiązań objętych tym zabezpieczeniem (§ 7 ust. 2).

W myśl art. 33 ustawy z dnia 19 marca 2004 r. Przepisy wprowadzające

ustawę – Prawo celne (Dz. U. Nr 68, poz. 623 ze zm.), zabezpieczenia kwot długu

celnego złożone na podstawie przepisów dotychczasowych zachowują swoją

ważność do czasu, na jaki zostały przyjęte.

Skoro art. 76 Kodeksu celnego wzorem art. 74 w.k.c. uzależniał zwolnienie

towarów objętych zgłoszeniem celnym od zabezpieczenia należności z tytułu

powstałego długu celnego, dług ten powinien być przyporządkowany do określonej

gwarancji mającej zabezpieczać należności powstające w ramach „procedury

celnej dopuszczenia do obrotu”. Tylko wtedy mogło dojść do jego zabezpieczenia

przez daną gwarancję. Wymagało to sprawdzenia przez funkcjonariusza organu

5

celnego, czy odpowiednia kwota w jej ramach jest jeszcze niewykorzystana.

Dlatego za rozstrzygające o przyporządkowaniu powstałego długu celnego do

danej gwarancji należało uznać czynność funkcjonariusza wymienioną w § 7 ust. 2

rozporządzenia Ministra Finansów z 1999 r.: odnotowanie powstałego długu

podlegającego zabezpieczeniu na potwierdzeniu złożenia zabezpieczenia

generalnego. Koniecznością przyporządkowania powstałego długu do danej

gwarancji należy też tłumaczyć wielość wydawanych potwierdzeń złożenia

zabezpieczenia generalnego, w razie podziału kwoty całego dopuszczonego

zabezpieczenia generalnego na części. Konieczność przyporządkowania

powstałego długu do danej gwarancji stanowi także założenie przepisów

normujących ustalanie i kontrolę wysokości zabezpieczenia przez organ celny.

W związku z wymaganym przyporządkowaniem powstałego długu celnego do

danej gwarancji samo udzielenie jednemu beneficjentowi gwarancji dotyczących

„procedury celnej dopuszczenia do obrotu” nie naruszało przepisu, zgodnie

z którym w odniesieniu do tego samego długu organ celny może zażądać jednego

tylko zabezpieczenia. Do naruszenia tego przepisu doszłoby dopiero w razie

przyporządkowania powstałego długu do obu gwarancji.

W okolicznościach niniejszej sprawy, kierując się stawianym adresatowi

oświadczenia woli na podstawie art. 65 § 1 k.c. wymaganiem starannych zabiegów

interpretacyjnych, należało zatem uznać za wiążące dla strony powodowej takie

znaczenie udzielanych jej gwarancji, zgodnie z którym gwarant upoważniał stronę

powodową do przyporządkowania danej gwarancji określonych należności z tytułu

długu celnego i zobowiązywał się jedynie do ich zapłaty stronie powodowej na

wypadek nieuiszczenia przez dłużnika – w razie ziszczenia się jeszcze pewnych

dodatkowych wymagań dotyczących zgłoszenia żądania zapłaty.

Skoro Sąd Apelacyjny rozstrzygniecie zaskarżonego wyroku oparł na

odmiennym błędnym stanowisku, to wyrok ten nie mógł się ostać.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w wyroku.