V CSK 223/10

Sygn. akt V CSK 223/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSA Maria Szulc

w sprawie z powództwa Zakładów Zielarskich "HERBAPOL" S.A.

w W.

przeciwko RE - Invest Spółce z o.o. w W., Zbigniewowi R.

i Danucie Ł.

o stwierdzenie nieważności pełnomocnictw,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 grudnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Zakłady Zielarskie „Herbapol” S.A. w W. domagały się stwierdzenia

nieważności pełnomocnictw do uczestnictwa i wykonywania prawa głosu na

zgromadzeniach akcjonariuszy, udzielonych pozwanej RE-Invest Spółce z o.o.

przez akcjonariuszy powoda, w tym pozwanych Zbigniewa R. i Danutę Ł. Powódka

wskazywała, że najpóźniej w kwietniu 2008 r. spółka RE-lnvest podjęła działania

zmierzające do tzw. wrogiego przejęcia powodowej Spółki, co polegało na

proponowaniu akcjonariuszom odkupienia akcji po cenie znacznie przewyższającej

ich wartość nominalną, zawieraniu przedwstępnych umów zbycia akcji,

współdziałaniu reprezentanta RE-lnvest z innymi pełnomocnikami na zebraniach

oraz inicjatywie RE-lnvest w zwołaniu zgromadzenia w celu zmiany składu Rady

Nadzorczej Herbapolu, której zgoda jest konieczna dla zbycia akcji. W ocenie

powódki doszło do naruszenia art. 101 k.c. oraz natury umocowania z art. 412

k.s.h., do obejścia statutowych ograniczeń w rozporządzaniu akcjami i w tym

kontekście pełnomocnictwa należy uznać również za sprzeczne z zasadami

współżycia społecznego. W toku sprawy powód ograniczył powództwo do żądania

stwierdzenia nieważności pełnomocnictwa udzielonych spółce RE-Invest przez

Zbigniewa R. i Danutę Ł.

Wyrokiem z dnia 29 września 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo, a

wyrokiem z dnia 28 grudnia 2009 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację strony

powodowej Zakładów Zielarskich „Herbapol” S.A. w W. od tegoż wyroku Sądu

Okręgowego.

W sprawie dokonano następujących ustaleń.

Kapitał zakładowy powodowej Spółki dzieli się na 23.345 akcji o wartości

nominalnej po 100 zł każda; są to akcje imienne. Wedle § 10 ust. 1 Statutu

przeniesienia własności akcji imiennych wymaga zgody Rady Nadzorczej.

W Statucie zapisano możliwość uczestniczenia akcjonariusza w zgromadzeniu

przez pełnomocnika i zastrzeżono, że pełnomocnikiem nie mogą być członkowie

Zarządu i pracownicy Spółki.

Począwszy od kwietnia 2008 r. pozwana RE-lnvest rozsyłała do

akcjonariuszy informację o zamiarze zakupu akcji, zapewniając o dążeniu do

rozwoju firmy i gwarancji zatrudnienia przez co najmniej 5 lat. Nadto już na

3

przełomie lutego i marca 2008 r. prezes RE-lnvest Janusz K. zaproponował

informatykowi powoda Krzysztofowi K. zakup akcji po 8.000 zł za akcję i

zadeklarował chęć uzyskania od niego adresów i numerów telefonicznych

akcjonariuszy, głównie niezwiązanych z zakładem, co spotkało się z odmową.

Powodowa Spółka wystosowała do akcjonariuszy informację o zamierzonym przez

RE-lnvest wrogim przejęciu Spółki. W dniach 29.02. i 21.03.2008 r. pozwany Z. R. i

D. Ł. udzielili pozwanej RE-lnvest nieodwołalnych pełnomocnictw do udziału i

głosowania na wszelkich zgromadzeniach powodowej Spółki. W 2008 r. RE-lnvest i

Z. R., działając w imieniu akcjonariuszy reprezentujących ponad dziesiątą część

kapitału zakładowego, wnioskowali zwołanie zgromadzenia na 31.12.2008 r.

Porządek obrad miał obejmować zmianę składu rady nadzorczej. Powodowa

Spółka nie uwzględniła wniosku. W dniu 19.12.2008 r. odbyło się Nadzwyczajne

Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy. Pełnomocnikom prezentujących cześć

akcjonariuszy, w tym pozwanej RE-lnvest, odmówiono uczestnictwa w

Zgromadzeniu. Wcześniej zaobserwowano, ze trzymają się oni razem i uzgadniają

wspólne stanowisko. Pozwanej RE-lnvest nie dopuszczono też do udziału w

kolejnym Zgromadzeniu. W kwietniu 2008 r. RE-lnvest i Aleksander M. zawarli

przedwstępną umowę sprzedaży akcji. Jednocześnie Aleksander M. udzielił RE-

lnvest nieodwołalnego pełnomocnictwa do udziału i głosowania na zgromadzeniach

Herbapolu.

Przed Sądem Okręgowym zapadł w sprawie X GC 227/08 nieprawomocny

wyrok uwzględniający powództwo akcjonariusza powoda Tadeusza B. o nakazanie

wydania mu listy akcjonariuszy przygotowanej na Zwyczajne Walne Zgromadzenie

wyznaczone na 6.06.2008 r. Przed tym samym Sądem toczą się sprawy z

powództwa Z. R. i A. S. o uchylenie uchwał podjętych na Zgromadzeniach

19.12.2008 r. i 20.03.2009 r.

Z kolei w lutym 2009 r. przed Sądem Rejonowym w W. zawisła sprawa z

powództwa Herbapolu o stwierdzenie nieważności przedwstępnej umowy

sprzedaży akcji zawartej przez A. M. z RE-lnvest. W tej sprawie udzielono

zabezpieczenia roszczenia przez nakazanie RE-lnvest powstrzymania się z

wykonaniem prawa głosu w imieniu A. M.; w następstwie zażalenia pozwanych

postanowienie zabezpieczające zmieniono przez oddalenie wniosku Herbapolu.

4

Dorocie N., jako pełnomocnikowi RE-lnvest, odmówiono udziału w Zgromadzeniu

19.06.2009 r. A. N. była także pełnomocnikiem A. M. W dniu 1.07.2009 r. pozwana

RE-Inwest wypowiedziała na piśmie pełnomocnictwa udzielone jej przez

pozwanych Z. R. i D. Ł.

W ocenie Sądu Okręgowego, łączący pozwanych stosunek pełnomocnictwa

nie oddziałuje wprost na sferę praw powodowej spółki, w związku z czym nie ma

ona interesu prawnego do wystąpienia z niniejszym powództwem. Sąd podkreślił,

że interes ten powódka może realizować ewentualnie w drodze powództwa

o stwierdzenie nieważności uchwały spółki podjętej z udziałem takiego

pełnomocnika, a nie w procesie o uznanie nieważności pełnomocnictwa.

Niezależnie od braku interesu prawnego, Sąd uznał za bezzasadne zarzuty

dotyczące ważności i skuteczności obu pełnomocnictw. Dopuszczalność udzielenia

pełnomocnictwa nieodwołalnego wynika z treści art. 412 k.s.h., przy czym nie może

być tu mowy o tzw. rozszczepieniu praw z akcji imiennych, gdyż udzielający

pełnomocnictw akcjonariusze zachowali możliwość osobistej realizacji swoich

uprawnień korporacyjnych. Nie dopatrzył się też Sąd w treści tych pełnomocnictw

naruszenia zasad współżycia społecznego ani statutu spółki. Wreszcie Sąd

podniósł, że pozwana spółka RE-Invest wypowiedziała pełnomocnictwa udzielone

jej przez pozwanych Z. R. i D. Ł., co ostatecznie przesądza o bezzasadności

zgłoszonego w sprawie roszczenia. W tej sytuacji Sąd Okręgowy oddalił większość

wniosków dowodowych powódki, uznając je za nieistotne dla rozstrzygnięcia

sprawy.

Z kolei w ocenie Sądu Apelacyjnego, sam fakt wypowiedzenia

pełnomocnictw nie przekreśla interesu powódki w dochodzeniu zgłoszonego

roszczenia. Interes ten polega na potencjalnej zależności ważności zgromadzeń

oraz podjętych na nich uchwał od ważności spornych pełnomocnictw. Sąd ten

potwierdził jednak stanowisko Sądu I-ej Instancji co do bezzasadności wszystkich

zarzutów kierowanych przez powoda przeciwko pełnomocnictwom udzielonym

przez Z. R. i D. Ł. spółce RE-Invest. Zdaniem tego Sądu, samo uzyskanie

pełnomocnictw nie skutkowało i nie może skutkować nabyciem przez pozwaną RE-

lnvest uprawnień korporacyjnych tych akcjonariuszy, a także nie może być

traktowane jako próba wrogiego przejęcia Spółki.

5

Wskazany wyżej wyrok Sądu Apelacyjnego powódka zaskarżyła skargą

kasacyjną w całości. Jako podstawy skargi wskazano naruszenie:

- art. 412 k.s.h. oraz art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h. - poprzez ich błędną

wykładnię oraz art. 5 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie;

- art. 333 § 1 k.s.h. oraz art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h. - poprzez ich

niewłaściwe zastosowanie;

- art. 58 § 2 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h. - poprzez ich niewłaściwe zastosowanie;

- art. 3531

k.c., art. 509 k.c. oraz art. 5 k.c. w zw. art. 2 k.s.h. - poprzez ich

niewłaściwe zastosowanie;

- art. 337 § 2 - 6 k.s.h. w zw. § 10 Statutu Powódki oraz art. 352 k.s.h. w zw.

z § 7 ust. 2 Statutu Powódki, w związku z art. 58 § 1 k.c., poprzez ich

niewłaściwe zastosowanie;

- art. 217 § 1 i 217 § 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c., art. 248 k.p.c. oraz art.

380 k.p.c. i art. 382 k.p.c.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie

co do istoty sprawy, względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Sądy obu Instancji uznały, że jednostronny charakter czynności prawnej,

jaką jest pełnomocnictwo, powoduje, iż ze swej istoty jest ono zupełnie oderwane

od stosunku podstawowego łączącego strony. W rozpoznawanej sprawie tym

stosunkiem podstawowym są umowy przedwstępne zbycia akcji zawarte przez

pozwanych Z. R. i D. Ł. z pozwaną RE–Invest sp. z o.o. Konsekwencją takiego

stanowiska było oddalenie wniosku powoda o dopuszczenie dowodu z tych umów,

jako bezprzedmiotowego.

Powód kwestionuje trafnie w skardze kasacyjnej prawidłowość tego

stanowiska. Przedmiotem procesu jest szczególna kategoria pełnomocnictwa, jaką

jest pełnomocnictwo nieodwołalne. W wyroku z 15 lipca 1998 r. II CKN 832/97

(OSNC 1999, nr 3, poz. 50) Sąd Najwyższy, rozważając specyfikę takiego

6

pełnomocnictwa, uznał, że o ile pełnomocnictwo co do zasady jest niezależne od

będącego jego podstawą stosunku podstawowego, o tyle pełnomocnictwo

nieodwołalne jest w szczególny sposób związane z losami tego stosunku.

Podzielając ten pogląd stwierdzić należy, że ocenianie samego dokumentu

pełnomocnictwa w niniejszej sprawie, bez uwzględnienia treści umów

przedwstępnych zawartych przez pozwanych, powoduje oderwanie tej oceny od

rzeczywistego kontekstu sprawy. W rezultacie Sądy, ograniczając się do oceny

wyabstrahowanego dokumentu pełnomocnictwa, pozbawiły się tym samym

możliwości badania celu, w jakim zostało ono udzielone. Bez przeprowadzenia

takiego badania trudno jest zrozumieć rzeczywisty sens i cel takiej postaci

pełnomocnictwa, a tym samym dokonać pogłębionej oceny jego prawnej ważności

i skuteczności. Jest to o tyle istotne, że znajdujące się w aktach sprawy umowy

przedwstępne zawierane z innymi akcjonariuszami, zawierają postanowienia, które

budzą uzasadnione zastrzeżenia i wątpliwości, przynajmniej z punktu widzenia

treści statutu spółki oraz samej istoty pełnomocnictwa. Świadczy o tym chociażby

zastrzeżenie ogromnych kar umownych za naruszenie przez zbywcę akcji

zobowiązania do niewykonywania osobistego prawa głosu z akcji. Sąd powinien był

zatem zażądać przedstawienia umów przedwstępnych sprzedaży akcji zawartych

przez pozwanych i dopiero po analizie ich treści oraz celu dokonać wszechstronnej

oceny kwestionowanych pełnomocnictw z punktu widzenia prawa i zasad

współżycia społecznego. Odmowa przeprowadzenia tego dowodu powoduje,

że uzasadnione są zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia art. 217 k.p.c. w zw. z art.

382 k.p.c. oraz art. 65 k.c. i art. 101 § 1 k.c., co jest wystarczającą przyczyną

uwzględnienia skargi (art. 39815

w zw. z art. 108 § 2 k.p.c.).

2. W tym stanie rzeczy przedwczesne jest ustosunkowywanie się przez Sąd

Najwyższy do większości zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących naruszenia

przepisów prawa materialnego. Podzielając pogląd Sądu Apelacyjnego, że powód

ma interes prawny w zgłoszeniu żądania objętego powództwem, już teraz można

stwierdzić, że niezasadny jest zarzut naruszenia wprost i bezpośrednio art. 412 § 1

k.s.h., gdyż przepis ten wyraźnie dopuszcza wykonywanie prawa uczestnictwa

w walnym zgromadzeniu przez akcjonariusza za pośrednictwem pełnomocnika.

W tej sytuacji można co najwyżej rozważać, czy działanie pozwanych w drodze

7

ustanowienia pełnomocnictw nieodwołalnych nie zmierzało do obejścia prawa,

a także badać, czy nie naruszało zasad współżycia społecznego i dobrych

obyczajów, prowadząc do tzw. rozszczepienia uprawnień przysługujących

akcjonariuszowi z należących do niego akcji spółki. Jeśli chodzi przy tym

o pierwszą kwestię, to, zdaniem Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym

niniejszą sprawę, kategorię obejścia prawa należy pojmować ściśle, tj. ograniczając

ją do działań zmierzających do obejścia przepisów prawa w konstytucyjnym ujęciu

i rozumieniu jego źródeł. Nie mieści się zatem w tej kategorii obchodzenie

przepisów statutu spółki, chyba że chodzi o sytuację, w której statut powtarza

ustawową regulację. W pozostałych wypadkach obejście statutu można

kwalifikować ewentualnie jako działanie sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego lub z dobrymi obyczajami.

Z podanych przyczyn orzeczono jak w sentencji.