I UK 229/10

Wyrok z dnia 26 stycznia 2011 r.

I UK 229/10

Wykonywanie umowy zlecenia przez rolnika prowadzącego dodatkową

pozarolniczą działalność gospodarczą i uprawnionego do dalszego korzystania

z ubezpieczenia społecznego rolników na podstawie art. 5a ustawy z dnia 20

grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z

2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.), powoduje wyłączenie go z ubezpieczenia spo-

łecznego rolników, gdy umowa zlecenia nie jest objęta zakresem prowadzonej

pozarolniczej działalności gospodarczej.

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie: SN Bogusław Cudowski, SA

Krzysztof Staryk (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 stycznia

2011 r. sprawy z odwołania Grzegorza C. przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego o podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników, na

skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krako-

wie z dnia 10 lutego 2010 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w

Krakowie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania ka-

sacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 25 maja 2009 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Spo-

łecznego stwierdził ustanie ubezpieczenia społecznego rolników wobec Grzegorza

C. od 1 stycznia 2004 r. do 19 września 2004 r. na podstawie art. 36 ust.1 pkt 1, art.

3a i art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, z

uwagi na to, że ubezpieczony w okresie od 1 grudnia 2003 r. do 31 stycznia 2004 r.

był zatrudniony na podstawie umowy zlecenia.

2

Wyrokiem z dnia 14 sierpnia 2009 r. Sąd Okręgowy w Kielcach zmienił za-

skarżoną decyzję i ustalił, że Grzegorz C. podlegał ubezpieczeniu społecznemu rol-

ników w okresie od 1 stycznia 2004 r. do 19 września 2004 r.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało poprzedzone ustaleniami, z których wyni-

kało, że Grzegorz C. podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu rolników

od dnia 1 września 1996 r. Jednocześnie od dnia 4 stycznia 1999 r. prowadził on po-

zarolniczą działalność gospodarczą w zakresie usług płytkarskich i ogólnobudowla-

nych, a od 7 lipca 2000 r. do 19 września 2004 r. posiadał wypożyczalnię naczyń

kuchennych. W dniu 1 grudnia 2003 r. wnioskodawca zawarł z Urzędem Gminy w Ł.

umowę zlecenia na okres od 1 grudnia 2004 r. do 31 stycznia 2005 r., w ramach któ-

rej miał pracować na placu targowym w W.Ł. dwa dni w tygodniu, za wynagrodze-

niem w wysokości 72,50 zł brutto za jeden targ. Urząd Gminy w Ł. zgłosił wniosko-

dawcę do ubezpieczenia społecznego z tytułu powyższej umowy zlecenia. W dniu 25

maja 2009 r. została wydana zaskarżona decyzja o ustaniu rolniczego ubezpieczenia

społecznego wnioskodawcy od 1 stycznia 2004 r. do 19 września 2004 r. Natomiast

w związku z zaprzestaniem wykonywania działalności gospodarczej, od dnia 20

września 2004 r. wnioskodawca został ponownie objęty ubezpieczeniem społecznym

rolników.

Sąd Okręgowy uznał, że wykonywanie czynności na podstawie umowy zlece-

nia nie stanowi podstawy do wyłączenia z ubezpieczenia społecznego rolników na

podstawie art. 5a ust.1 pkt 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników, a to prowadzi do zmiany decyzji na mocy art. 47714

§ 2 k.p.c.

Po rozpoznaniu apelacji rolniczego organu rentowego Sąd Apelacyjny-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z dnia 10 lutego 2010 r. od-

dalił apelację Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. W ocenie Sądu

Apelacyjnego podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników zależy od spełnienia

przesłanek określonych w przepisach ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpie-

czeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.).

Wnioskodawca będący domownikiem rolnika (syn rolniczki Krystyny C.) i spełniający

równocześnie warunki podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia

gospodarstwa rolnego oraz pozarolniczej działalności gospodarczej wybrał rolniczy

tytuł ubezpieczenia społecznego, któremu podlegał od 4 stycznia 1999 r. Jednocze-

śnie pozostaje poza sporem, że w dacie spełnienia wymagań z art. 5a ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników wnioskodawca nie podlegał innym - powszech-

3

nym tytułom ubezpieczenia poza wynikającym z prowadzonej działalności gospodar-

czej. Zatem nie miały miejsca wyłączenia z podlegania ubezpieczeniu społecznemu

rolników z art. 7 ust.1 i art. 16 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpie-

czeniu społecznym rolników (podleganie innemu ubezpieczeniu społecznemu).

Jak wynika z decyzji rolniczego organu rentowego z dnia 13 lipca 2004 r.

wnioskodawca na podstawie art. 5 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy

o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U.

Nr 91, poz. 873 ze zm.) oraz na podstawie art. 5a, art. 8 ust. 3a, art. 17 ust.2, art.7 i

16 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników podlegał

nadal temu ubezpieczeniu, będąc zobowiązany do opłacania składki w podwójnej

wysokości.

Sąd Apelacyjny stanął na stanowisku, że w przedmiotowej sprawie podstawę

prawną rozstrzygnięcia stanowi przepis art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników w brzmieniu obowiązującym do dnia 2 maja

2004 r., gdyż spór dotyczy umowy zlecenia zawartej w okresie od 1 grudnia 2003 r.

do 31 stycznia 2004 r. Na zasadzie wyjątku wynikającego z art. 5a wskazanej ustawy

osoby prowadzące działalność gospodarczą mogą podlegać ubezpieczeniu społecz-

nemu rolników i jest to przepis wprowadzający wyjątek od reguł z art. 7 ust. 1 i art. 16

ust. 3 ustawy, a zatem błędne jest stanowisko apelującego, że Sąd pierwszej instan-

cji w sposób nieuprawniony uznał wyjątkowość przepisu art. 5a ustawy w stosunku

do ogólnych reguł ubezpieczenia społecznego rolników. Nie zmienia tego faktu i traf-

ności dokonanego rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego, zawarta przez wnioskodawcę

z Urzędem Gminy w Ł. dwumiesięczna umowa zlecenia od dnia 1 grudnia 2003 r. do

dnia 31 stycznia 2004 r., gdyż umowa ta nie stanowi podstawy wyłączenia wniosko-

dawcy z ubezpieczenia na podstawie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników.

Sąd Apelacyjny zaaprobował stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wy-

roku z dnia 17 lipca 2008 r., II UK 348/07, w świetle którego wykonywanie czynności

na podstawie umowy zlecenia nie stanowi podstawy do wyłączenia z ubezpieczenia

społecznego rolników na podstawie art. 5a ust. 1 pkt 3 ustawy o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników. Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników, w słowniku zawar-

tym w art. 6, nie definiuje dla potrzeb ustawy pojęcia „pracownik" , odsyłając - w art.

52 ust. 1 - do odpowiedniego stosowania ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych. Według art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. za pracownika

4

uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy, nie ma zaś podstaw do obejmowa-

nia tym pojęciem również zleceniobiorców, którzy jedynie dla potrzeb ustawy syste-

mowej i tylko w sytuacjach przewidzianych tym przepisem uważani są za pracowni-

ków (art. 6 ust. 2a ustawy systemowej). Sąd Apelacyjny uznał, że wykonywane przez

wnioskodawcę czynności na podstawie dwumiesięcznej umowy zlecenia w okresie

od 1 grudnia 2003 r. do 31 stycznia 2004 r., nie stanowi podstawy do wyłączenia go

z ubezpieczenia społecznego rolników na okres od 1 stycznia 2004 r. do 19 września

2004 r. (data zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej) na podstawie art.

5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a taka podstawa faktyczno-prawna

wyłączenia została wskazana w zaskarżonej decyzji z 25 maja 2009 r.; dlatego na

podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację.

Wyrok ten w całości zaskarżył skargą kasacyjną Prezes Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego. Jako podstawę kasacyjną wskazał: 1) naruszenie prze-

pisów prawa materialnego, a mianowicie: art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników, w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 maja

2004 r., poprzez jego niewłaściwą wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające

na przyjęciu, że jest to przepis wprowadzający wyjątek od reguł z art. 7 ust. 1 i art. 16

ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i na zasadzie wyjątku wniosko-

dawca - Grzegorz C., prowadzący jednocześnie pozarolniczą działalność gospodar-

czą, może podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników nawet w sytuacji zawarcia

umowy zlecenia z Urzędem Gminy w Ł. od dnia 1 grudnia 2003 r. do dnia 31 stycznia

2004 r. podczas, gdy art. 5a tej ustawy przewiduje jedyny wyjątek pierwszeństwa dla

ubezpieczenia społecznego rolników, a ściślej możliwość pozostania w tym ubezpie-

czeniu, wyłącznie dla rolników prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą,

wykluczając tym samym stosowanie tego rozwiązania dla innych tytułów powszech-

nego ubezpieczenia społecznego, a więc i umowy zlecenia, a ponadto przedmiotem

decyzji organu rentowego nie była kwestia powrotu Grzegorza C. do ubezpieczenia

społecznego rolników po ustaniu umowy zlecenia; 2) a także naruszenie - art. 7 ust.

1 i art. 16 ust.3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolni-

ków, poprzez błędną ich wykładnię przejawiającą się uznaniem, że przepisy te nie

mają zastosowania w przedmiotowej sprawie, mimo istnienia podstaw do przyjęcia,

że wykonywanie czynności na podstawie umowy zlecenia na rzecz Urzędu Gminy w

Ł. stanowiło podstawę do wyłączenia wnioskodawcy Grzegorza C. z ubezpieczenia

społecznego rolników, gdyż rolnik podlegający innemu ubezpieczeniu społecznemu

5

traci ubezpieczenie społeczne rolników i zasada ta dotyczy również rolników prowa-

dzących pozarolniczą działalność gospodarczą, którzy pozostają z wyboru w ubez-

pieczeniu społecznym rolników, a jednocześnie wykonujących pracę na podstawie

umowy zlecenia; 3) jak również naruszenie - art. 6 ust. 1 pkt 4 i art. 5 ust. 1 ustawy z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) w związku z art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 20

grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, poprzez błędną wykładnię

wskazanych przepisów, przejawiającą się uznaniem, że nie mają one zastosowania

w przedmiotowej sprawie, a zgodnie z którymi obowiązkowo ubezpieczeniu emery-

talnemu i rentowemu podlegają osoby fizyczne wykonujące pracę na podstawie

między innymi umowy zlecenia. Natomiast ubezpieczenie społeczne rolników regu-

lują odrębne przepisy, ale pod warunkiem, że osoby te nie podlegają obowiązkowi

ubezpieczeń społecznych na podstawie ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych. Zgodnie z tymi uregulowaniami w stosunku do wnioskodawcy Grzegorza C.

istniał obowiązek ubezpieczenia emerytalno-rentowego w oparciu o przepisy ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych, które to uregulowania prawne zostały pomi-

nięte przez Sąd Apelacyjny w Krakowie.

Wskazując na powyższe organ rentowy wniósł o zmianę zaskarżonego wy-

roku w całości i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Ubezpieczeń

Społecznych w Kielcach z dnia 14 sierpnia 2009 r. i oddalenie odwołania wniosko-

dawcy Grzegorza C. od decyzji Prezesa Kasy z dnia 25 maja 2009 r. oraz orzeczenie

o kosztach postępowania kasacyjnego według norm prawem przewidzianych;

ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Są-

dowi Apelacyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego według norm prawem przewidzianych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy. Kluczową kwestią jest rozstrzy-

gnięcie, czy wykonywanie czynności na podstawie umowy zlecenia stanowiło pod-

stawę do wyłączenia z ubezpieczenia społecznego rolników na podstawie reguł z art.

7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników, czy też art. 5a tej ustawy, w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 maja 2004

r., który wprowadził wyjątek od ogólnych zasad, polegający na tym, że rolnik prowa-

6

dzący jednocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą i podejmujący czynności

na podstawie umowy zlecenia podlega nadal ubezpieczeniu rolniczemu.

W tej kwestii w judykaturze Sądu Najwyższego wystąpiły dwa stanowiska,

uwidocznione w wyrokach: z dnia 17 lipca 2008 r., II UK 348/08 oraz z dnia 3 wrześ-

nia 2009 r., III UK 29/09. W pierwszym z powołanych orzeczeń Sąd Najwyższy wyra-

ził pogląd, że wykonywanie czynności na podstawie umowy zlecenia nie stanowi

podstawy do wyłączenia z ubezpieczenia społecznego rolników na podstawie art. 5a

ust. 1 pkt 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Wykładnia Sądu Najwyż-

szego, wynikająca z tego wyroku, została przyjęta przy rozstrzyganiu przedmiotowej

sprawy przez Sąd Apelacyjny. W uzasadnieniu tego wyroku wskazano, że ustawa o

ubezpieczeniu społecznym rolników, w słowniku zawartym w art. 6, nie definiuje dla

potrzeb ustawy pojęcia „pracownik", odsyłając - w art. 52 ust. 1 - do odpowiedniego

stosowania ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Według art. 6 ust. 1 tej

ustawy za pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy, nie ma zaś

podstaw do obejmowania tym pojęciem również zleceniobiorców, którzy jedynie dla

potrzeb ustawy systemowej i tylko w sytuacjach przewidzianych tym przepisem uwa-

żani są za pracowników (art. 6 ust. 2a ustawy o systemie). Zważywszy na odmien-

ność regulacji prawnych, dotyczących czynności wykonywanych w ramach umowy

zlecenia i pracy wykonywanej w ramach stosunku pracy, przyjęcie, że wnioskodaw-

ca, wykonujący „pracę" na podstawie umowy zlecenia jest pracownikiem i pozostaje

w stosunku służbowym jest wadliwe i nie znajduje uzasadnienia, gdy się dodatkowo

zważy, że w świetle ustaleń faktycznych nie ma podstaw do kwalifikowania tej

umowy (zlecenia) jako umowy o pracę. Odwoływanie się do wykładni celowościowej,

przy dokonywaniu wykładni art. 5a ust. 1 pkt 3 ustawy, nie jest zasadna, zważywszy

wykładnię językową tego przepisu. Taki zabieg interpretacyjny byłby potrzebny,

gdyby wątpliwości powstały na gruncie językowej analizy treści samego przepisu.

Tym samym należy uznać, iż wykonywanie przez wnioskodawcę czynności na pod-

stawie umowy zlecenia nie stanowi podstawy do wyłączenia go z ubezpieczenia

społecznego rolników na podstawie art. 5a ust. 1 pkt 3 ustawy o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników.

Natomiast w pozostałych orzeczeniach Sąd Najwyższy zaprezentował pogląd,

że rolnik, który wybrał ubezpieczenie społeczne rolników na podstawie art. 5a ustawy

o ubezpieczeniu społecznym rolników i w trakcie tego ubezpieczenia podejmuje

pracę na podstawie umowy zlecenia (lub agencyjnej) nie może pozostać w ubezpie-

7

czeniu rolniczym i podlega wyłączeniu z tego ubezpieczenia na podstawie art. 7 ust.

1 i art. 16 ust. 3 tej ustawy.

W uzasadnieniu wyroku z dnia 3 września 2009 r., III UK 29/09, Sąd Najwyż-

szy stwierdził, że wykonywanie zlecenia stanowi samodzielną podstawę podlegania

ubezpieczeniom społecznym (art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych). Nie ma wówczas zbiegu ubezpieczenia z tytułu zlecenia i z tytułu

działalności gospodarczej, gdyż z mocy art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników rolnik pozostaje w ubezpieczeniu społecznym rolników mimo rozpoczęcia

prowadzenia działalności gospodarczej. Innymi słowy, nie istnieje wówczas ubezpie-

czenie w systemie powszechnym lecz tylko ubezpieczenie w systemie rolniczym.

Jeżeli jednak powstaje inny tytuł podlegania ubezpieczeniom społecznym w systemie

powszechnym, w tym przypadku z racji wykonywania zlecenia, to ma on pierwszeń-

stwo przed ubezpieczeniem społecznym rolników. Nie można redukować art. 5a po-

wołanej ostatnio ustawy tylko do wyboru ubezpieczenia, gdyż określa on także wa-

runki pozostawania w tym ubezpieczeniu. Zlecenie nie jest stosunkiem pracy (służ-

bowym), stąd pozostaje poza hipotezą art. 5a ust. 1 pkt 3. Warunek, iż nie można

być pracownikiem (pozostawać w stosunku służbowym), aby pozostawać w ubezpie-

czeniu społecznym rolników wcale nie uprawnia do twierdzenia, że inne podstawy

powszechnego ubezpieczenia społecznego są obojętne, a nawet dopuszczalne.

Wyjaśnienia przesłanki zatrudnienia pracowniczego jako warunku wykluczającego

ubezpieczenie społeczne rolników można poszukiwać w tym, że pierwotnie ubezpie-

czeniu społecznemu rolników podlegał także rolnik, który mógł być zatrudniony na

podstawie stosunku pracy w wymiarze niższym niż pół etatu (art. 6 pkt 13 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, w wersji sprzed zmiany obowiązującej od 2

maja 2004 r.). Warunek niepozostawania w stosunku pracy był już zawarty w pier-

wotnym brzmieniu z art. 5a i wykluczał tzw. podwójne ubezpieczenie, czyli rolnicze i

pracownicze z tytułu zatrudnienia na mniej niż 1/2 etatu. Jeżeli po zamianie art. 6 pkt

13 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników warunek taki nadal pozostał w jej

art. 5a ust. 1 pkt 3, to można to tłumaczyć również tym, że w powszechnym systemie

ubezpieczeń społecznych ubezpieczenie pracownicze jako dominujące (art. 9 ust. 1

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) wyłącza w ogóle ubezpieczenie z ty-

tułu prowadzonej działalności gospodarczej i wówczas cała konstrukcja wyboru sys-

temu ubezpieczenia z art. 5a ustawy o ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

jest bezprzedmiotowa. Podstawę wyłączenia z ubezpieczenia społecznego rolników

8

stanowiły przepisy art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników, natomiast art. 5a ust. 1 pkt 3 tej ustawy nie był w ogóle stosowany jako

podstawa wyłączenia rolników.

Z objętego skargą kasacyjną wyroku Sądu Apelacyjnego wynika, że Grzegorz

C. podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy od dnia 4 stycznia

1999 r., przy jednoczesnym prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej

(skorzystał z możliwości wyboru ubezpieczenia). Decyzją z dnia 25 maja 2009 r., a

zaskarżoną przez Grzegorza C., Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społeczne-

go stwierdził ustanie ubezpieczenia społecznego rolników wobec wnioskodawcy od

dnia 1 stycznia 2004 r. do 19 września 2004 r. Przyczyną wyłączenia z ubezpiecze-

nia rolniczego było to, że wnioskodawca w okresie od dnia 1 grudnia 2003 r. do 31

stycznia 2004 r. wykonywał pracę na rzecz Urzędu Gminy w Ł. na podstawie zawar-

tej umowy zlecenia. W ramach tej umowy Grzegorz C. pracował na placu targowym

w W.Ł. dwa dni w tygodniu, a Urząd Gminy w Ł. zgłosił go do ubezpieczenia spo-

łecznego z tytułu zawartej umowy zlecenia.

W ocenie Sądu Najwyższego, rozpoznającego niniejszą sprawę, wykonywanie

umowy zlecenia przez rolnika, prowadzącego dodatkowo pozarolniczą działalność

gospodarczą i uprawnionego do dalszego korzystania z ubezpieczenia społecznego

rolników na podstawie art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników, powoduje wyłączenie go z ubezpieczenia społecznego rolni-

ków w sytuacji, gdy wykonywana umowa zlecenia nie jest objęta zakresem przed-

miotowym prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej. Podstawą tej kon-

statacji są następujące argumenty. W myśl art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 1 i 3 ustawy z

dnia 20 grudnia 1990 r. ubezpieczeniu społecznemu rolników podlega z mocy ustawy

rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeli-

czeniowego lub dział specjalny oraz domownik tego rolnika, jeżeli ten rolnik i do-

mownik nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu lub nie ma ustalonego

prawa do emerytury lub renty. Rolnik, który nie prowadzi dodatkowo pozarolniczej

działalności gospodarczej (i nie korzysta z ubezpieczenia społecznego rolników na

podstawie art. 5a omawianej ustawy), zostaje wyłączony z ubezpieczenia rolniczego,

jeżeli podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu, np. z tytułu umowy o pracę lub

umowy zlecenia. Osoby wykonujące czynności na podstawie umowy zlecenia podle-

gają obowiązkowi ubezpieczeń społecznych z tego tytułu na podstawie art. 6 ust. 1

pkt 4 i art. 12 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, od dnia oznaczo-

9

nego w umowie, jako dzień rozpoczęcia wykonywania umowy do dnia rozwiązania

lub wygaśnięcia tej umowy (art. 13 pkt 2 tej ustawy). W konsekwencji, jeżeli osoby te

są rolnikami, tracą możliwość dalszego pozostania w ubezpieczeniu społecznym

rolników. Przyjęcie poglądu, że ta zasada dotyczy wszystkich rolników z wyjątkiem

tych, którzy dodatkowo prowadzą pozarolniczą działalność gospodarczą, prowadzi-

łaby do rozszerzającej wykładni art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolni-

ków, co jest niedopuszczalne z uwagi na wyjątkowy charakter tego przepisu. Po-

nadto stawiałaby rolników wymienionych w tym przepisie (art. 5a ustawy) w bardziej

korzystnej sytuacji, w porównaniu ze wszystkimi pozostałymi rolnikami, co narusza-

łoby zasadę równego traktowania ubezpieczonych, wynikającą między innymi z art.

2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Ratio legis pominięcia umowy zlecenia w art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpiecze-

niu społecznym rolników, umożliwiającym pozostanie w ubezpieczeniu rolniczym rol-

nikom podejmującym pozarolniczą działalność gospodarczą, którzy nie są pracowni-

kami, albo osobami pozostającymi w stosunku służbowym i niemającymi ustalonego

prawa do emerytury i renty, wynika z możliwości zawierania umów zlecenia w ra-

mach prowadzonej działalności gospodarczej. Jeżeli wykonywane umowy zlecenia

mieszczą się w zakresie i przedmiocie prowadzonej pozarolniczej działalności go-

spodarczej, to nie stanowią odrębnego tytułu ubezpieczenia społecznego (podobnie:

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 2009 r., III UK 27/09 - LEX nr 533671).

Ustawodawca nie mógł więc wymienić umów zlecenia jako przyczyny wyłą-

czającej z ubezpieczenia rolniczego, do którego ma zastosowanie art. 5a ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników (obok umowy o pracę i pozostawania w stosun-

ku służbowym), gdyż wykonywanie niektórych umów zlecenia (objętych zakresem

przedmiotowym prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej) nie powoduje

wyłączenia z ubezpieczenia społecznego rolników. Jedynie umowy zlecenia nieob-

jęte przedmiotem pozarolniczej działalności gospodarczej powodują powstanie obo-

wiązku ubezpieczenia w ZUS z tego właśnie tytułu. Wykonywanie takiej umowy zle-

cenia stanowi samodzielną podstawę podlegania ubezpieczeniom społecznym (art. 6

ust. 1 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). O pierwszeństwie ubez-

pieczenia emerytalno-rentowego w oparciu o przepisy ustawy o systemie ubezpie-

czeń społecznych świadczy również jej art. 5 ust. 1. W zgodności z tymi przepisami

pozostają art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

10

Przy rozpoznawaniu przedmiotowej sprawy Sąd Apelacyjny w Krakowie naru-

szył wskazane wyżej przepisy i dokonał niewłaściwej wykładni art. 5a ustawy o ubez-

pieczeniu społecznym rolników. Zawarcie umowy zlecenia (umowy o charakterze

cywilnym) przez Grzegorza C. mogło więc - w myśl przedstawionej wyżej argumen-

tacji - spowodować zmianę jego dotychczasowego statusu i wyłączenie go z ubez-

pieczenia społecznego rolników.

Okolicznością uniemożliwiającą reformatoryjne rozstrzygnięcie sprawy przez

Sąd Najwyższy był brak jakichkolwiek ustaleń stanu faktycznego przez Sąd Apela-

cyjny w kwestii zakresu prowadzonej przez wnioskodawcę działalności gospodarczej

oraz ustaleń, czy zawarta przez niego umowa zlecenia była wykonywana w ramach

działalności gospodarczej prowadzonej przez Grzegorza C., czy też odnosiła się do

odrębnego przedmiotu działalności. Sąd Najwyższy nie jest uprawniony do prowa-

dzenia postępowania dowodowego i zastępowania Sądu drugiej instancji w dokony-

waniu ustaleń faktycznych (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

Mając powyższe okoliczności na względzie Sąd Najwyższy orzekł jak w wyro-

ku na podstawie art. 39815

k.p.c.

========================================