IV CSK 299/10

Sygn. akt IV CSK 299/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Jóskowiak

w sprawie z powództwa M. i F. W.

przeciwko L. POLSKA Spółce Akcyjnej

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 26 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego [..]

z dnia 30 grudnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania wraz z

rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 3 lipca 2009 r. Sąd Okręgowy, w częściowym

uwzględnieniu powództwa M. i F. małżonków W., zobowiązał pozwanego L. Polska

Spółka Akcyjna do rozebrania i wywiezienia w wyznaczonym terminie materiału

rozbiórkowego z działki nr 470 położonej przy ulicy O., stanowiącej własność

powodów oraz zasądził od pozwanej Spółki na rzecz powodów solidarnie kwotę

1.241.9654 zł z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym:

Powodowie byli właścicielami nieruchomości oznaczonej jako działka nr 396

o obszarze 2,42 ha położonej w R. w bezpośrednim sąsiedztwie terenów

Cementowni W. (dalej jako „Cementownia”), której następcą prawnym jest pozwana

Spółka. Cementownia była zainteresowana przejęciem tej nieruchomości i dlatego

decyzją Naczelnika Gminy z dnia 9 grudnia 1981 r., utrzymaną w mocy decyzją

Wojewody R. z 6 lutego 1982 r., została ona wywłaszczona na rzecz Skarbu

Państwa, a następnie przekazana Cementowni w użytkowanie wieczyste.

Powodowie otrzymali odszkodowanie za wywłaszczone grunty, natomiast w celu

uregulowania odszkodowania za położone na nich budynki zawarli w dniu 1 lipca

1996 r. z Cementownią W. umowę w formie aktu notarialnego, w której

Cementowania zobowiązała się do wybudowania na działce należącej do

powodów, położonej przy ulicy O., nowego siedliska gospodarczego. Budynki

wchodzące w jego skład miały być wybudowane zgodnie z załączonymi do umowy

i zaakceptowanymi przez obie strony projektami, bez możliwości dokonywania w

nich zmian. Termin zakończenia budowy został ustalony na dzień 31 października

1998 r. Z chwilą wybudowania budynków rodzina Wiśniewskich miała opuścić stare

siedlisko i przenieść się do nowych zabudowań. W trakcie budowy, prowadzonej

pod nadzorem pozwanej, F. W. zgłaszał zastrzeżenia co do zgodności

budowanych obiektów z projektami, a po jej ukończeniu odmówił podpisania

protokołu odbioru i przeniesienia się wraz z rodziną do nowego siedliska, ze

względu na istniejące wady budynków. W dniu 15 marca 1999 r. małżonkowie M. i

F. W. podpisali oświadczenie, w którym stwierdzili, że uchylają się od skutków

3

prawnych zawartej w dniu 1 lipca 1996 r. umowy ze względu na podstępne

wprowadzenie ich w błąd przez przedstawicieli Cementowni „W." co do rzeczywistej

oceny stanu faktycznego. Nowe siedlisko jest bowiem niezgodne z ustaleniami

zawartymi w umowie, a co więcej, okazało się, że Cementownia nie ma zamiaru

wywiązać się z niej, gdyż podjęła starania o wyeksmitowanie rodziny powodów z

dotychczasowego siedliska. Ostatecznie na skutek powództwa małżonków W. o

pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia

13 marca 2001 r. pozbawił wykonalności akt notarialny z dnia 1 lipca 1996 r. co do

punktu, w którym powodowie zobowiązali się do opuszczenia dotychczasowego

siedliska. Sąd ten przyjął, że wykonanie świadczenia przez powodów uzależnione

było od wcześniejszego spełnienia świadczenia przez Cementownię, która jednak

nie wykonała swojego zobowiązania. Budynki wybudowane przez pozwaną Spółkę,

następcę prawnego Cementowni, nie nadają się do zamieszkania, a ich

użytkowanie zagraża życiu i zdrowiu, co jest następstwem niewłaściwej jakości

zastosowanych materiałów i wad wykonania. Rodzaj tych wad powoduje

niecelowość - ze względów ekonomicznych i technicznych - ich remontowania.

Budynki należy rozebrać i wybudować ponownie z uwzględnieniem stanu wód

gruntowych i nośności gruntu. W 2002 r. powodowie wystąpili przeciwko pozwanej

Spółce o zasądzenie kary umownej za niedotrzymanie terminu wybudowania

obiektów nowego siedliska. Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 21 października 2003 r.

oddalił powództwo oraz zgłoszone przez stronę pozwaną powództwo wzajemne o

zwrot nakładów poniesionych na nieruchomość powodów. Powództwo wzajemne

zostało ostatecznie oddalone przez Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 5 grudnia

2006 r., który uznał, że oświadczenia powodów o odstąpieniu od umowy z dnia

1 lipca 1996 r., nie będącej typową umową o roboty budowlane, czy umową

o dzieło, a mającej charakter odszkodowawczy, nie można traktować jako

rezygnacji z należnego im odszkodowania za wywłaszczone budynki, ani

rozpatrywać tego odstąpienia według kryteriów dotyczących umowy wzajemnej

i dlatego Spółce nie przysługuje uprawienie do żądania zwrotu kwot

wydatkowanych na wadliwe wykonanie siedliska.

Pogląd Sądu Apelacyjnego zawarty w przytoczonym wyżej wyroku, odnośnie

do charakteru umowy z dnia 1 lipca 1996 r., podzielił Sąd Okręgowy rozpoznający

4

niniejszą sprawę, przyjmując, że określony w niej sposób ustalenia odszkodowania

mieści się w pojęciu swobody umów określonym przez prawo cywilne i odpowiada

ogólnym zasadom wynagrodzenia szkody majątkowej (art. 363 k.c.). Sąd Okręgowy

ocenił, że skoro wybudowanie nowego siedliska, w miejsce zrujnowanych

budynków starego siedliska, miało stanowić przywrócenie stanu poprzedniego, a

wzniesione budynki wybudowane zostały niezgodnie z projektami i ze sztuką

budowlaną, to nie stanowią one rekompensaty za poprzednie siedlisko. Winę za

taki stan rzeczy ponosi pozwana Spółka. Skutkiem jej zawinionego działania było

odstąpienie przez powodów od zawartej z Cementownią umowy, które jednak nie

oznacza ich rezygnacji z odszkodowania, lecz powoduje zmianę podstawy prawnej

ich żądania. Za szkodę, jakiej doznali w następstwie tego powodowie, której

wysokość odpowiada kosztom koniecznym do wybudowania przez nich nowych

budynków, odpowiedzialna jest - na ogólnej zasadzie wyrażonej w art. 415 k.c. -

strona pozwana. Powodowie, z winy strony pozwanej mieszkają w starych,

zniszczonych zabudowaniach i będą mogli je opuścić wówczas, gdy będą

dysponować miejscem, do którego mogą się przenieść. Dlatego uzasadniane jest,

uznane przez stronę pozwaną – jak przyjął Sąd Okręgowy - żądanie rozebrania

przez pozwaną Spółkę obiektów wybudowanych na nowej działce siedliskowej

powodów i wywiezienia z niej materiałów rozbiórkowych. Zdaniem Sądu

Okręgowego, skoro powodowie nie odstąpili od umówionego sposobu

odszkodowania, należnego z racji wywłaszczenia budynków dotychczasowego

siedliska, to strona pozwana, która nie wykonała zawartej z nimi umowy, nie może

uchylić się od obowiązku jego zapłaty na podstawie art. 471 k.c.

Wyrok Sądu Okręgowego w części uwzględniającej powództwo zaskarżyła

strona pozwana.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację uznając, że zaskarżony wyrok, pomimo

częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. Za nieuprawniony uznał

zarzut nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd Okręgowy, który – jak wskazał –

zgodnie z regułami postępowania, ocenił zgłoszone przez powodów żądanie

naprawienia szkody z tytułu nienależytego wykonania umowy w oparciu

o wskazaną przez powodów podstawę faktyczną i prawną ich roszczeń, w postaci

art. 471 k.c. Czym innym jest natomiast to, czy Sąd Okręgowy zrobił to poprawnie

5

i czy słusznie, obok art. 471 k.c., zastosował także przepis art. 415 k.c. i na ile

spójne w okolicznościach rozpoznawanego sporu są jego wywody jurydyczne.

W tym zakresie Sąd Apelacyjny stwierdził, że kwalifikacja czynu sprawcy na

podstawie art. 415 k.c. nie jest wyłączona także wtedy, gdy poszkodowanego

i sprawcę łączy stosunek zobowiązaniowy, ale jednocześnie szkoda jest

następstwem takiego działania lub zaniechania sprawcy, które stanowi samoistne,

tzn. niezależnie od zakresu istniejącego zobowiązania, naruszenie ogólnie

obowiązującego przepisu prawa bądź zasad współżycia społecznego. Powodowie

nie powoływali się wprawdzie na odpowiedzialność deliktową pozwanej, jednak

wbrew twierdzeniu apelacji, Sąd Okręgowy czynił ustalenia w tym kierunku i na

podstawie opinii biegłego przyjął, że nowe budynki nie nadają się do

zamieszkiwania, ponieważ ich użytkowanie zagraża życiu i zdrowiu użytkowników.

Nie wyjaśnił natomiast dlaczego oba te przepisy zastosował jednocześnie,

co niewątpliwie stanowi naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. Za uzasadniony uznał Sąd

Apelacyjny także zarzut naruszenia art. 415 k.c. przez jego zastosowanie,

co doprowadziło do niedopuszczalnej kumulacji deliktowej i kontraktowej podstawy

odpowiedzialności pozwanej Spółki. Dostrzegając istotne rozbieżności przy

kwalifikowaniu umowy dnia 1 lipca 1996 r. oraz przy ocenie oświadczenia

powodów z 15 marca 1999 r. w uzasadnieniach wyroków kończących toczące się

wcześniej między stronami sprawy (sygn. I C …/99 i I C …/05) uznał, że nie jest

nimi związany i wyraził w tym zakresie własny pogląd zbieżny ze stanowiskiem

Sądu Okręgowego, odrzucając zapatrywanie skarżącego, iż doszło do upadku

łączącej strony umowy, z tym skutkiem, że podmiotem zobowiązanym do wypłaty

odszkodowania powodom pozostaje obecnie Skarb Państwa. W ocenie Sądu

Apelacyjnego sporządzone przez profesjonalnego pełnomocnika oświadczenie

powodów z dnia 15 marca 1999 r. było nieskuteczną próbą uchylenia się od

skutków prawnych ich oświadczenia woli ze względu na błąd. Powodom zależało

na wprowadzeniu się do nowego siedliska i trudno zgodzić się z poglądem o

odstąpieniu przez nich od umowy z dnia 1 lipca 1996 r. na tej podstawie, że nie

przyjęli zaoferowanego im świadczenia. Dodatkowo, z powołaniem się na fakt

wytoczenia przez powoda w przeszłości powództwa o naprawienie szkody

górniczej, wskazał Sąd Apelacyjny, że pozwana odpowiada wobec powodów za

6

szkody górnicze w ich dotychczasowych zabudowaniach. Odnosząc się do zarzutu

naruszenia art. 363 § 1 k.c. w związku z art. 3531

§ 1 k.c., 65 § 1 i 2 k.c. i 453 k.c.

podtrzymał wyrażoną przez Sąd pierwszej instancji, ocenę umowy stron z 1 lipca

1996 r. jako zawartej w granicach swobody kontraktowej „umowy o charakterze

odszkodowawczym", kwalifikując ją jako umowę nienazwaną, do której nie mają

zastosowania w drodze analogii przepisy art. 656 § 1 i art. 637 k.c. Przyznał rację

skarżącej, że formalnie Cementownia nie uznała roszczenia powodów w zakresie

rozbiórki budynków, stwierdził jednak, że skoro taka propozycja ugodowa wyszła od

tej strony, to nie narusza prawa zobowiązanie jej do wykonania deklarowanego

zobowiązania. Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutów apelacji dotyczących

wysokości szkody w tym nieuzasadnionego, w świetle zbiorczego zestawienia

kosztów rozbiórki i ponownej odbudowy poszczególnych budynków, zarzutu

zdublowania wartości kosztów rozbiórki rzekomo ujętych zarówno w punkcie I jak

i II zaskarżonego wyroku. Za niewykazaną przez pozwaną uznał, powoływaną

w uzasadnieniu zarzutu naruszenia art. 363 k.c. w związku z art. 41 ust. 1 i art. 41

ust. 12a, 41 ust. 12b oraz 41 ust. 12c ustawy z dnia z dnia 11 marca 2004 r.

o podatku od towarów i usług (Dz. U. Nr 54, poz. 535 ze zm.), możliwość

skorzystania przez powodów ze zwrotu podatku VAT przy zastosowaniu obniżonej

stawki w wysokości 7%, zamiast przyjętej przez Sąd Okręgowy w wysokości 22%.

W skardze kasacyjnej pozwanej Spółki zarzuciła:

I . naruszenie przepisów prawa materialnego, a to:

1) art. 3531

k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 48 ust. 1 i 2 ustawy z dnia

29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami wywłaszczaniu nieruchomości

(tekst. jedn. Dz.U. z 1991 r., Nr 30, poz. 127 ze zm. - dalej u.g.n.) w zw.

z art. 23 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach

wywłaszczania nieruchomości (tekst. jedn. Dz.U. z 1974 r., Nr 10, poz. 64

i z 1982 r., Nr 11, poz. 79, dalej – ustawa z 1958 r.) poprzez niewłaściwe

zastosowanie polegające na przyjęciu, że umowa zawarta w dniu 1 lipca

1996 r. między powodami a Cementownia „W.” mieści się w granicach

swobody umów i jest ważna, podczas gdy odszkodowanie za wywłaszczenie

może być określone wyłącznie w decyzji administracyjnej

7

2) art. 65 § 2 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu,

że celem umowy z dnia 1 lipca 1996 r. było wynagrodzenie małżonkom W.

szkód górniczych wyrządzonych przez Cementownię oraz wyrównanie

uszczerbku w ich majątku na skutek wywłaszczenia działki nr 396,

3) art. 3531

w zw. z art. 58 § 1 k.c. i art. 58 ust. 1 w zw. z art. 56 ust. 1 oraz 87

ust. 1 ugn. przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu,

że umowa z 1 lipca 1996 r. była ważna, podczas, gdy była ona od początku

nieważna, ponieważ wskazany w niej cel gospodarczy zaciągnięcia

zobowiązania Cementowni wobec powodów nie istniał w momencie

zawierania umowy, gdyż to Skarb Państwa był zobowiązany był do wypłaty

powodom odszkodowania i nie istniała podstawa zaciągnięcia takiego

zobowiązania przez Cementownię,

4) art. 363 § 1 k.c. w zw. z art. 385 k.c. przez błędną wykładnię tego

pierwszego polegającą na pominięciu związku tego przepisu z art. 365 k.c.

i w konsekwencji uznaniu, że wskazane w art. 363 § 1 k.c. sposoby

naprawienia szkody nie są ujęte alternatywnie i nie wykluczają się

nawzajem, a dłużnik może zadąć naprawienia szkody jednocześnie przez

przywrócenie stanu poprzedniego jak i przez zapłatę odpowiedniej sumy

pieniężnej, a dokonany przez dłużnika pierwotnie sposób naprawienia

szkody nie jest dla dłużnika wiążący i może być dowolnie zmodyfikowany.

5) art. 56 i 60 k.c. w zw. z art. 65 § 1 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie

polegające na błędnej ocenie znaczenia skutków prawnych oświadczenia

powodów z 15 marca 1999 r. i przyjęciu, że stanowiło ono nieskuteczną

próbę uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli ze wzglądu na

błąd, podczas gdy prawidłowe zastosowanie tych przepisów powinno

prowadzić do wniosku, że powodowie odstąpili od umowy,

6) art. 471 w zw. z art. 48 ust. 1 i 2 ustawy z 1985 r. przez niewłaściwe

zastosowanie polegające na przyjęciu, że mimo odstąpienia od umowy

powodom przysługuje odszkodowanie za wywłaszczone budynki,

7) art. 363 § 1 k.c. w zw. z art. 361 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 362 k.c. w zw. z art.

41 ust. 1, 12 a, b i c ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów

8

i usług (Dz.U. Nr 54, poz. 535 ze zm.) polegające na nieuwzględnieniu przy

ustalaniu wysokości ewentualnie należnego powodom zwrotu podatku VAT

możliwości zastosowania obniżonej stawki 7% i przyjęcie kwoty tego

podatku na podstawie 22% stawki.

II. Naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy,

a to:

1) art. 386 § 4 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na

przyjęciu, że Sąd Okręgowy orzekł o żądaniu pozwu, a tym samym

rozpoznał istotę sprawy, podczas, gdy orzekł on o odpowiedzialności

odszkodowawczej pozwanej z tytułu czynu niedozwolonego zamiast z tytułu

naruszenia umowy,

2) art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 78 oraz 176 ust. 1 Konstytucji przez błędną

wykładnię tego pierwszego i przyjęcie, że także w sytuacji gdy zarzut

apelacyjny nierozpoznania istoty sprawy okazał się uzasadniony, to i tak

uchylenie wyroku jest fakultatywne a sąd drugiej instancji może orzec

merytorycznie,

3) art. 365 § 1 k.p.c. przez jego niezastosowanie i przyjęcie, że Sąd Apelacyjny

nie jest związany stanowiskiem innych sądów co do charakteru

oświadczenia powodów z dnia 15 marca 1999 r. wobec sprzeczności

stanowisk tych sądów,

4) art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez brak sporządzenia wyroku

w sposób odpowiadający wymogom tego przepisu w zakresie wskazania

przyczyn uznania oświadczenia powodów z 15 marca 1999 r. za próbę

uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem

błędu, braku jednoznacznego stanowiska co do zarzutu nierozpoznania

istoty sprawy i zarzutu że umowa nie wykraczała poza granice swobody

umów.

We wnioskach skargi domagał się skarżący uchylenia zaskarżonego wyroku

oraz wyroku Sądu Okręgowego i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

9

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podnoszone przez skarżącego naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. w ujęciu

sformułowanego w tym zakresie zarzutu dotyczy w pierwszej kolejności kwestii,

czy nierozpoznanie przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy stwarza po stronie

sądu apelacyjnego obowiązek uchylenia zaskarżonego apelacją wyroku

i przekazania sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania. Uznanie, zgodnie

ze stanowiskiem prezentowanym w skardze, że jest tak co do zasady, nie ma

w obecnym stanie prawnym uzasadnienia. Wynika to wprost z brzmienia art. 386

§ 4 k.p.c., na tle jego § 2 i 3 oraz przy uwzględnieniu treści art. 378 § 1 k.p.c. przed

jego zmianą ustawą z dnia 24 maja 2000 r. (Dz.U. Nr 48, poz. 554)

ustanawiającego – odmiennie niż obecnie art. 386 § 4 k.p.c. - obowiązek sądu

apelacyjnego uchylenia z urzędu wyroku sądu pierwszej instancji w razie

nierozpoznania przez ten sąd istoty sprawy. Sąd apelacyjny, którego postępowanie

ma rozpoznawczy charakter, może więc zakończyć je merytoryczne mimo,

że zaskarżony wyrok zapadł bez rozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej

instancji, jeżeli usunie ten błąd sądu pierwszej instancji. Podejmując taką decyzję

procesową powinien jednak – co trafnie podnosi skarżący – uwzględnić

konstytucyjne standardy w zakresie prawa do sądu i dwuinstancyjnego

postępowania.

Pojęcie „istoty sprawy”, o którym jest mowa w art. 386 § 4 k.p.c. dotyczy jej

aspektu materialnoprawnego i zachodzi w sytuacji, gdy sąd nie zbadał podstawy

materialnoprawnej dochodzonych roszczeń, jak też skierowanych przeciwko nim

zarzutów merytorycznych, tj. nie odniósł się do tego co jest przedmiotem

sprawy uznając, że nie jest to konieczne z uwagi na istnienie przesłanek

materialnoprawnych, czy procesowych unicestwiających dochodzone

roszczenie (wyroki SN z dnia12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003, nr 3, poz.

36, z dnia 25 listopada 2003 r. , II CKN 293/02, niepubl., z dnia 21 października

2005 r., III CK 161/05 niepubl, z dnia 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP

2009, nr 1-2, poz. 2).

Trafnie uznał Sąd Apelacyjny, że sytuacja taka nie zachodziła

w okolicznościach niniejszej sprawy, w której rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego

10

oparte zostało na merytorycznej ocenie zasadności powództwa. Nie doszło tym

samym do naruszenia art. 386 § 4 k.p.c., a w konsekwencji także do naruszenia

powołanych w związku z nim przepisów Konstytucji.

Bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 365 k.p.c. Sąd cywilny nie jest

związany ustaleniami faktycznymi poczynionymi w innej sprawie cywilnej i ocenami

prawnymi zawartymi w uzasadnieniu zapadłego w niej wyroku. Przedmiotem

prawomocności materialnej jest bowiem ostateczny rezultat rozstrzygnięcia, a nie

jego przesłanki (m.in. wyrok SN z dnia 3 czerwca 2008 r., I PK 301/07, Lex nr

494122 i dalsze powołane tam, dotycząc tej kwestii orzeczenia SN).

Jako prawidłowe na tym tle przedstawia się stanowisko Sądów orzekających

w sprawie, które odnosząc się do ustaleń i ocen zawartych w motywach wyroków

innych sądów rozstrzygających sprawy między tymi samymi stronami dokonały

własnych odmiennych od nich ustaleń i samodzielnych ocen co do charakteru

prawnego oświadczenia powodów z dnia 15 marca 1999 r.

Dostateczne jest też dla potrzeb dokonania przez Sąd Najwyższy –

w oparciu o podstawy wniesionej skargi kasacyjnej - kontroli zaskarżonego wyroku

w tym zakresie, jego uzasadnienie, co przesądza o uznaniu, że sposób jego

sporządzenia nie narusza art. 328 § 2 k.p.c. Wynika z niego, że w sformułowanym

przez profesjonalnego pełnomocnika, a więc jak należy rozumieć, ze znajomością

prawa i określonych w nim instytucji, oświadczeniu powodowie uchylili się od

skutków prawnych oświadczenia o zawarciu umowy z Cementownią ze względu na

podstępne wprowadzenie ich w błąd przez kontrahenta, jednak nie wywołało ono

skutku, jaki wiąże się ze spełnieniem przesłanek z art. 86 k.c. Jego naruszenia

skarżący nie zarzuca, natomiast zarzut błędnej wykładni przedmiotowego

oświadczenia, które kwestionuje w zakresie zawartego w nim stwierdzenia

powodów o „odstąpieniu od przyjęcia świadczenia” strony przeciwnej uzasadnia

własnym odmiennym przekonaniem odnośnie do jego właściwego rozumienia,

co nie stanowi wystarczającej podstawy dla jego uwzględnienia. W konsekwencji

tego oddaleniu podlegał również, oparty na nieuprawnionym w tym stanie rzeczy

założeniu, że powodowie skutecznie odstąpili od umowy, następczy w stosunku do

zarzutu naruszenia art. 56 i 60 w zw. z art. 65 § 1 k.c., zarzut obrazy 471 k.c. w zw.

z art. 48 ust. 1 i 2 u.g.n.

11

Wbrew stanowisku skarżącego, motywacja zaskarżonego wyroku nie

pozostawia wątpliwości odnośnie do przyczyn oddalenia przez Sąd Apelacyjny

zarzutu naruszenia art. 3531

k.c., który obecnie w skardze kasacyjnej wiąże on

dodatkowo z naruszeniem art. 58 k.c. i art. 58 i 56 u.g.n. Odrębną kwestią jest

natomiast wnikliwość, kompletność a w efekcie prawidłowość i zasadność

uzasadniającego je wywodu, podlegającego kontroli kasacyjnej w oparciu

o podstawę naruszenia prawa materialnego. Uzasadniona jest nawiązująca do tych

elementów jego krytyka podniesiona w skardze kasacyjnej. Trafnie wskazuje w niej

skarżący na pominięcie przez oba Sądy orzekające doniosłej dla rozstrzygnięcia

o zasadności powództwa kwestii istnienia przyczyny zaciągnięcia przez

Cementownię zobowiązania do dokonania nieodpłatnego przysporzenia na rzecz

powodów oraz nierozważenia skutków jej nieistnienia dla ważności zawartej

umowy. Brak lub wadliwość causae dla czynności prawnych kauzalnych powoduje

bowiem ich bezwzględną nieważność. W przypadku czynności obligatoryjnych

kauzalnych, z nieprawidłową causae, świadczenie osoby zobowiązanej nie może

być skutecznie dochodzone na gruncie przepisów o wykonaniu zobowiązań. Jeżeli

natomiast czynność obligacyjna ma charakter abstrakcyjny dłużnik wierzyciela,

który domaga się spełnienia świadczenia nie może powoływać się na zarzuty, które

dotyczą ważności przyczyny prawnej umowy.

Na tym tle powstają zagadnienia, na które zaskarżony wyrok nie udziela

wprost albo też w ogóle odpowiedzi a mianowicie, czy możliwe jest ukształtowanie

nienazwanej czynności obligacyjnej, z jaką mamy do czynienia w sprawie (co nie

jest przez skarżącego kwestionowane), jako czynności abstrakcyjnej oraz w jaki

sposób strony ukształtowały łączący je stosunek prawny - jako czynność

abstrakcyjną, czy przyczynową, do czego przychyla się skarżący. Dopiero w dalszej

kolejności powstać może ewentualnie kwestia, czy rzeczywiście istniała ważna

przyczyna prawna zaciągnięcia przez Cementownię wobec powodów zobowiązania

wynikającego z przedmiotowej umowy.

Ustanowiona w art. 3531

k.c. zasada swobody kontraktowania pozwala

stronom na ukształtowanie łączącego je stosunku prawnego jako czynności

abstrakcyjnej (tak również SN w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 16

kwietnia 1993 r., III CZP 16/93, OSNCP 1993, nr 10, poz. 166 i w uchwale pełnego

12

składu IC z dnia 28 kwietnia 1995 r., III CZP 166/94, OSNC 1995, nr 10, poz. 135).

Zasada kauzalności, jako norma bezwzględnie obowiązująca, jest ograniczona do

kauzalnego ujęcia charakteru prawnego czynności nazwanych (uregulowanych

w kodeksie cywilnym i innych aktach prawnych), których przyczynowy charakter nie

może być modyfikowany. Brak ustawowego zakazu konstruowania w ramach

autonomii woli czynności abstrakcyjnych, nie pozwala powoływać się na ich

nieważność z powodu sprzeczności z ustawą (art. 58 § 1 k.c.). Tworzenie norm

opatrzonych sankcją nieważności jest dopuszczalne o ile wynika to wprost

z obowiązujących przepisów (art. 3531

k.c.).

Słusznie podnosi się w doktrynie, że kontrola przez wymiar sprawiedliwości

czynności prawnych między obywatelami na tak szerokiej płaszczyźnie,

z możliwością stwierdzenia ich nieważności z powodu braku causa, podważałaby

pewność obrotu prawnego i zasadę autonomii woli stron.

Przyjęciu poglądu podważającego istnienie generalnej zasady czynności

prawnych kauzalnych, który sprzyja potrzebom gospodarki rynkowej, nie

sprzeciwiają się zasady słuszności i uczciwości obrotu, ani wzgląd na interes

dłużnika, któremu dostateczną obronę przed pokrzywdzeniem zapewniają przepis

art. 58 i 65 k.c. W przypadku, gdy cel, do którego zmierzają podmioty składające

oświadczenie, nie będzie usprawiedliwiał w żadnym stopniu takiego ułożenia

łączącego je stosunku umownego, sąd będzie mógł na podstawie art. 3531

i art. 58

k.c. uznać odpowiednia klauzulę umowną za nieważną.

Abstrakcyjny charakter umowy powinien być objęty wolą stron i wynikać z jej

treści. Wyłączenie kauzalności może nastąpić w umowie przez wyłączenie

określonych zarzutów.

Samo stwierdzenie Sądu Apelacyjnego o odszkodowawczym charakterze

przedmiotowej umowy, oraz przysługujących powodom roszczeniach z tytułu szkód

górniczych w stosunku do Cementowni i tytułu wywłaszczenia w stosunku

do Skarbu Państwa nie rozstrzyga o charakterze łączącego strony stosunku

prawnego, jako czynności prawnej abstrakcyjnej lub przyczynowej.

Zasadnie zarzuca skarżący, że poza rozważaniami Sądów orzekających pozostała

również ewentualna (relewantna w razie ustalenia, że wolą stron było

ukształtowanie umowy jako przyczynowej) kwestia istnienia - w świetle art. 58 ust.

13

1 w zw. z art. 56 ust. 1 i art. 87 ust. 1 u.g.n. - przyczyny prawnej zaciągnięcia przez

Cementownię zobowiązania wobec powodów, która co należy dodać, nie może być

utożsamiana z celem ani skutkiem gospodarczym czynności prawnej.

W tych warunkach zasadny okazał się zarzut naruszenia art. 3531

k.c.

i powołanych w związku z nim, dalszych wyżej wskazanych przepisów, którego

uwzględnienie czyni zarazem uzasadnionym wniosek o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

(art. 39815

§ 1 zd. pierwsze k.p.c.), bez odniesienia się, do bezprzedmiotowych

z powodu przedwczesności na tym etapie oceny prawnej, pozostałych,

szczegółowo nieomówionych zarzutów skargi kasacyjnej.

Uwzględniając zawarte w niniejszym wyroku wskazania co do wykładni

prawa Sąd Apelacyjny będzie miał na uwadze nadto, na tle okoliczności

rozpoznawanej sprawy, że jak trafnie podnosi skarżący (myląc się przy tym co do

przemiennego charakteru zobowiązania do wynagrodzenia szkody) w ramach

zarzutu naruszenia art. 363 i 365 k.c., w razie zawiadomienia dłużnika

o dokonanym przez poszkodowanego wyborze świadczenia poszkodowany nie

może bez jego zgody zmienić żądania, jednak może to uczynić, gdy restytucja

naturalna stanie się niemożliwa lub zbyt uciążliwa dla dłużnika, bez względu na to,

czy nastąpiło przed czy po wyborze i czy dłużnik odpowiada za niemożność

świadczenia.

jz