III CSK 161/10

Sygn. akt III CSK 161/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSA Maria Szulc (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Nowicka

w sprawie z powództwa K. Zakładów Odlewniczych Z. S.A.

przeciwko G. DEVELOPER sp. z o.o. w K.

o złożenie oświadczenia woli,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 4 lutego 2011 r.,

na rozprawie

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w K.

z dnia 10 grudnia 2009 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza na rzecz G. Developer spółki z o.o. w K. od K.

Zakładów Odlewniczych Z. S.A. kwotę 3600

złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 10 lutego 2009 r. nakazał G.

DEVELOPER Spółce o.o. przeniesienie na rzecz K. Zakładów Odlewniczych Z. SA

udziału 3/5 w użytkowaniu wieczystym nieruchomości gruntowych wymienionych w

pozwie oraz takiego samego udziału w budynkach posadowionych na tych

nieruchomościach.

Wyrokiem z dnia 10 grudnia 2009 r. Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu

Okręgowego i powództwo oddalił.

Rozstrzygnięcie obu Sądów zostało oparte o następujące ustalenia

faktyczne: Umową przedwstępną zawartą dniu 6 lipca 2004 r. powód zobowiązał

się do sprzedania M. i D.Spółce z o.o. udziału 2/5 w użytkowaniu wieczystym

nieruchomości składającej się z dziewięciu działek za cenę 1.000.000 zł netto

(umowa przyrzeczona 2), a następnie udziału 3/5 w tym samym użytkowaniu

wieczystym (umowa przyrzeczona 3), wolnym od obciążeń, w tym hipoteki,

roszczeń osób trzecich oraz opróżnionych z rzeczy i osób trzecich, za cenę

5.000.000 zł. Termin zawarcia umowy przyrzeczonej określono na 31 grudnia 2007

r., lub po 1 stycznia 2008 r., w razie zażądania tego przez kupującego z

trzymiesięcznym wyprzedzeniem. Kupujący w razie obciążenia nieruchomości

hipoteką w chwili kupna miał prawo do obniżenia ceny o wartość hipotek, lub

odstąpienia od umowy. Cena kupna udziału 2/5 miała być zapłacona w połowie

przy zawarciu umowy przyrzeczonej i w połowie do dnia 31 grudnia 2004 r.,

a udziału 3/5 do dnia zawarcia umowy przyrzeczonej. Na wypadek nie wykonania

umowy przyrzeczonej strony zastrzegły kary umowne, w tym 1.000.0000 zł na

wypadek nie wykonania umowy przez powoda. Wszystkie dziewięć działek powód

miał wydać w dniu zawarcia umowy przyrzeczonej, a w wypadku jej nie zawarcia

z przyczyn innych, niż leżące po stronie powoda, miał dopuścić kupującego do

współposiadania udziału w wysokości 2/5. Powoda obciążał koszt utrzymania

działek w okresie ich posiadania.

W miejsce spółki M. i D. wstąpiła pozwana, która w dniu 29 września 2004 r.

zawarła z powodem umowę kupna udziału 2/5 w nieruchomości za kwotę

3

1.028.821.92 zł (umowa przyrzeczona 2). Wydanie nieruchomości miało nastąpić w

dniu zawarcia umowy przyrzeczonej 3, a w razie jej nie zawarcia powód miał

dopuścić pozwaną do współposiadania do dnia 31 grudnia 2007 r., lub w ciągu 2

tygodni od pisemnego żądania pozwanej.

Wobec nie dojścia do skutku porozumienia z dnia 30 grudnia 2004 r.

w przedmiocie współdziałania w wyjaśnieniu zarzutu pozwanej, co do skażenia

gruntu, pozwany wniósł powództwo o zapłatę kwoty 600.000 zł z tytułu zwrotu

kosztów rekultywacji gruntów, które zostało prawomocnie oddalone z uwagi na nie

wykazanie wysokości szkody. Powód nie uznał za skuteczne oświadczenia

o potrąceniu tej kwoty i pozwany zapłacił w dniu 19 stycznia 2006 r.

z zastrzeżeniem zwrotu resztę ceny kupna udziału 2/5 części. Wskutek podjęcia

w dniu 27 lutego 2006 r., przez akcjonariuszy spółki, uchwały stwierdzającej

niezgodność umowy przedwstępnej i umowy przyrzeczonej 2 z uchwałą

zezwalającą zarządowi na zawarcie umowy przedwstępnej, powódka odstąpiła od

tych umów. Umową z dnia 26 marca 2007 r. powódka zleciła SM S. spółce z o.o.

nabycie gruntów w celu przeniesienia zakładu ze spornych gruntów, za

wynagrodzeniem w kwocie 10.000.000 zł, które zostało zabezpieczone hipoteką

kaucyjną na udziale 3/5 do sumy 12.000.000 zł. Mimo żądania pozwanej, powód

odmówił pismem z dnia 27 września 2006 r. dopuszczenia jej do współposiadania.

Wyrokiem z dnia 6 lipca 2007 r. Sąd Okręgowy w K. nakazał powodowi

przeniesienie na pozwanego udziału 3/5 w użytkowaniu wieczystym, a Sąd

Apelacyjny, akceptując zasadę rozstrzygnięcia, wyrokiem z dnia 17 stycznia 2006 r.

ustalił cenę nabycia na kwotę 5.867.945,21 złotych pomniejszoną o kwotę 345.400

złotych z tytułu obciążenia nieruchomości hipoteką Ponadto zasądził kwotę

1.081.602.74 złote jako karę umowną za ustanowienie bez zgody pozwanego

hipoteki kaucyjnej na 12.000.000 zł na rzecz SM S., oraz koszty postępowania w

kwocie 180.898 złotych. Skarga kasacyjna powoda została oddalona, a sąd

wieczystoksięgowy w dniu 19 maja 2008 r. wpisał pozwanego jako jedynego

użytkownika nieruchomości.

W dniu 12 lutego 2008 r. pozwany złożył w formie aktu notarialnego

oświadczenie woli, co do kupna udziału 3/5 za cenę 5.522.545,21 złotych oraz

złożył oświadczenie o potrąceniu z ceny kwoty 1.645.977,74 zł stanowiącej sumę

4

zasądzonej kary umownej i opłat za użytkowanie wieczyste, a resztę ceny

zobowiązał się zapłacić następnego dnia po wskazaniu rachunku. Dnia 19 lutego

2008 r. złożył kolejne oświadczenie o potrąceniu należności objętych pismem

z dnia 14 lutego 2008 r. i określił cenę pozostałą do zapłaty na kwotę 1.325.062,80

zł, a w dniu 4 marca 2008 r. dokonał potrącenia należności objętych pismem z dnia

3 marca 2008 r.

W dniu 12 lutego 2008 r. powód złożył oświadczenie, w którym cenę nabycia

określił na 5.773.745,21 zł i potrącił z niej kwotę 1.427.069,97 z tytułu kary

umownej, kosztów procesu i odsetek oraz wyznaczył pozwanej dwutygodniowy

termin do zapłaty kwoty 4.440.848,24 zł. Jednocześnie wezwał pozwanego do

zapłaty kwoty 966.924,83 zł tytułu odsetek od ceny nabycia. Pismem z dnia 29

lutego powód wyznaczył pozwanemu kolejny 4 - dniowy termin do zapłaty ceny

z odsetkami od dnia 7 września 2006 r. pod rygorem odstąpienia od umowy.

W dniu 4 marca pozwana zapłaciła kwotę 3.042.836,98 zł pod rygorem zwrotu

i złożyła oświadczenie o potrąceniu kwoty 5.522.945,21 zł objętej wezwaniem

z dnia 3 marca. Oświadczeniem z dnia 5 marca 2008 r. złożonym w formie aktu

notarialnego powód odstąpił od umowy sprzedaży udziału 3/5 ze względu na nie

zapłacenie ceny i wezwał pozwaną do przeniesienia udziału.

Sąd drugiej instancji uzupełnił ustalenia Sądu Okręgowego w zakresie

współdziałania stron i ustalił, że po 17 stycznia 2008 r. strony prowadziły negocjacje

zmierzając do wyjaśnienia spornych kwestii. Pozwany zwrócił się do powoda w dniu

21 lutego 2008 r. o wydanie nieruchomości w stanie zgodnym z umową, lecz

powód odmówił pismem z dnia 29 lutego 2008 r. wskazując, że wydanie w stanie

wolnym od osób i rzeczy w tym terminie nie jest możliwe oraz złożył ofertę zawarcia

umowy dzierżawy do dnia 31 grudnia 2008 r. Pozwany zaproponował wpłacenie

kwoty spornej tj. 4.095.848 zł do depozytu notarialnego lub na rachunek escrow do

czasu potwierdzenia w postępowaniach sądowych stanowisk stron. Powód nie

ustosunkował się do tej propozycji lecz, odstąpił od umowy w dniu 5 marca 2008 r.

Sąd Okręgowy uznał za skuteczne oświadczenie powoda o odstąpieniu od umowy,

bowiem pozwany pozostawał w zwłoce z zapłatą ceny, co najmniej do kwoty

519.908 zł, zaś Sąd Apelacyjny aprobując stan faktyczny ustalony przez Sąd

5

pierwszej instancji, nie podzielił wniosków prowadzących do oceny, że powodowi

służyło skuteczne prawo odstąpienia od umowy.

Odnosząc się do daty zawarcia umowy przyrzeczonej wskazał na treść art.

64 oraz tezę uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r., III CZP 32/66

(OSNC 1968/12/99) i uznał za nieprawidłowe stanowisko Sądu Okręgowego,

że prawomocny wyrok zastąpił umowę. Ustalił, że do zawarcia umowy doszło

w dniu 12 lutego 2008 r. tj. w dacie złożenia przez pozwanego oświadczenia

odpowiadającego warunkom określonym w wyroku Sądu Apelacyjnego w sprawie

I ACa …/07. W ocenie Sądu Apelacyjnego konieczne było złożenie przez

pozwanego oświadczenia woli, bowiem jego żądanie w tej sprawie nie korelowało

z treścią umowy przedwstępnej, zważywszy, że wnosił o przeniesienie prawa

w zasadzie bezpłatnie. Sąd drugiej instancji dokonał również oceny skuteczności

wierzytelności przedstawionych przez pozwanego do potrącenia. Odnosząc się do

kwestii wysokości ceny uznał, że wiążąca jest cena ustalona w wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 17 stycznia 2008 r., bowiem sposób jej ustalenia jest objęty

powagą rzeczy osądzonej. W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, że zawarte w

piśmie powoda z dnia 12 lutego 2008 r. wezwanie do zapłaty kwoty 4.440.848 zł nie

było zasadne, bowiem w tym czasie był on uprawniony do żądania tylko kwoty

4.095.448, 24 zł., a nadto powód bezzasadnie domagał się odsetek ustawowych w

kwocie 966.924 złote. Wskazał również, że pozwana zaoferowała powodowi

świadczenie w kwocie 3.875.567,47 zł po potrąceniu kwot bezspornych tj.

1.649.977,74 zł, a nadto, że suma uzasadnionych wierzytelności pozwanej była

wyższa. Powód natomiast ponownie wzywając pozwanego do wpłacenia kwoty

przynajmniej w części nieuzasadnionej, naruszył obowiązek współdziałania z art.

356 § 2 k.c. W świetle powyższego Sąd drugiej instancji uznał za błędny pogląd

Sądu Okręgowego, że pozwany w dniu 4 marca 2008 r. był w zwłoce z zapłatą

uprawniającej do odstąpienia od umowy. Wskazał, że nie chodzi tu o wątpliwości

dłużnika, co do wysokości świadczenia, a o wielowątkowy spór dotyczący zarówno

sposobu określenia udziału 3/5, jak i tego czy cena została zapłacona. Wyrok Sądu

Apelacyjnego w sprawie I ACa …/07 przesądził, że powód uchylał się od zawarcia

umowy przyrzeczonej, a ponadto od dnia 17 października 2006 r. pozostaje on w

zwłoce w wykonaniu obowiązku dopuszczenia powoda do posiadania

6

nieruchomości i odmawia jej wydania. Powód naruszył także umowę obciążając

nieruchomość hipoteką w kwocie 12.000.000 zł i roszczeniami z umów najmu. W

konsekwencji ocenił zachowanie powoda jako zmierzające do zerwania umowy.

Wskazał, że orzecznictwo i doktryna stanowią że dłużnik nie pozostaje w zwłoce,

jeżeli wysokość należności jest sporna, a dłużnik podejmuje działania w celu

wyjaśnienia sporu. Skargę kasacyjną wniesioną od powyższego wyroku powód, K.

Zakłady Odlewnicze Z. SA, oparł na obydwu podstawach określonych w art. 398 3

§

1 k.p.c.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 398 § 1 pkt 1 k.p.c.) powód

zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 64 k.c. w związku z art.

1047 § 1 k.p.c. w związku z art. 65 § 1 i 2 k.c., przez błędną wykładnię poprzez

przyjęcie, że przejście udziału 6/10 w prawie wieczystego użytkowania nastąpiło

z chwilą złożenia przez pozwanego oświadczenia w dniu 12 lutego 2008 r., a nie

z dniem uprawomocnienia się wyroku z dnia 17 stycznia 2008 r., art. 476 k.c. przez

błędną wykładnię oraz art. 488 § 1 k.c. przez niezastosowanie i przyjęcie,

że dłużnik nie pozostawał w zwłoce, art. 491 § 1 k.c. w zw. z art. 476 k.c. i art. 491

§ 1 k.c. przez błędną wykładnię, a w konsekwencji przyjęcie, że powód wyznaczył

pozwanemu nieodpowiedni termin do wykonania zobowiązania i nie odstąpił

skutecznie od umowy, art. 491 § 1 k.c. w zw. z art. 354 § 2 k.c. przez błędną

wykładnię i przyjęcie, że naruszeniem obowiązku wynikającego z art. 354 § 2 k.c.

jest złożenie oświadczenia o odstąpieniu od umowy, art. 155 § 1 k.c. w zw. z art.

488 § 2 k.c. przez nie zastosowanie i przyjęcie, że powód był obowiązany wydać

nieruchomość przed dokonaniem zapłaty, art. 498 § 1 k.c. w zw. z art. 6 k.c. przez

błędną wykładnię i przyjęcie, że powód jest dłużnikiem pozwanego, art. 486 § 1 k.c.

przez błędną wykładnię i przyjęcie, że dopuszczalne było złożenie świadczenia do

depozytu sądowego, mimo że powód nie pozostawał w zwłoce, art. 61 § 1 k.c.

i przyjęcie, że zapłata za przedmiot umowy mogła nastąpić wbrew woli stron, art.

488 § 1 k.c. w zw. z art. 535 k.c. przez ich nie zastosowanie i uznanie, że dla

świadczenia w postaci ceny zobowiązaniem wzajemnym jest obowiązek wydania

nieruchomości, a nie przeniesienie prawa, art. 71 ust. 4 ustawy z dnia 21 sierpnia

1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze

zm.) przez błędną wykładnię i przyjęcie, że jednostronne działanie pozwanego

7

mogło doprowadzić do tego, że roszczenie o zwrot uiszczonej przed terminem

opłaty za użytkowanie jest wymagalne przed upływem tego terminu, art. 65 § 1 i 2

k.c. przez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że na mocy umowy przedwstępnej

obowiązek zapłaty nie powstał z momentem wydania prawomocnego wyroku

zobowiązującego powoda do złożenia oświadczenia woli, natomiast z tym dniem

powstał obowiązek wydania całej nieruchomości, art. 389 § 1 k.c. poprzez

niezastosowanie i pominięcie, że to umowa przedwstępna określała cenę, a nie

wyrok zastępujący oświadczenie woli i przyjęcie innej ceny, niż wynikająca

z umowy przedwstępnej, art. 3531

w zw. z art. 535 k.c. przez niezastosowanie

i przyjęcie, że wskutek złożenia oświadczenia woli przez pozwanego doszło do

przeniesienie udziału w wieczystym użytkowaniu mimo, że treść oświadczenia nie

była zgodna z treścią wyroku, a strony nie były zgodne co do ceny, oraz naruszenie

art. 66 k.c. przez niezastosowanie i przyjęcie, że doszło do zawarcia umowy

w konsekwencji złożenia przez strony niezgodnych oświadczeń.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej (art. 398 § 1 pkt 2 k.p.c.) powód

zarzucił naruszenie art. 365 § 1 k.p.c. i art. 366 k.p.c. przez błędną wykładnię

i przyjęcie, że wyrok zastępujący oświadczenie woli korzysta z powagi rzeczy

osądzonej i jej zakres obejmuje cenę i sposób jej ustalenia, a także inne elementy

składające się na wysokość faktycznej kwoty, jaką kupujący powinien zapłacić, oraz

naruszenie art. 227 k.p.c. w zw. z art. 231 k.p.c. poprzez ich niewłaściwe

zastosowanie i niedopuszczenie dowodów z dokumentów urzędowych

zawnioskowanych przez powoda, a dotyczących sposobu, zakresu i przebiegu

negocjacji prowadzonych przez strony, jak również zeznań stron.

Wniósł, w wypadku uznania zarzutów z drugiej podstawy kasacyjnej

za nieuzasadnione, zaś zarzutów z pierwszej podstawy za uzasadnione,

o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę przez uwzględnienie powództwa,

zaś w innych wypadkach o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy się odnieść do zarzutów zgłoszonych

w ramach drugiej podstawy kasacyjnej.

8

Odnosząc się do pierwszego zarzutu wskazać należy, że nieporozumieniem

jest łączne stawianie zarzutu naruszenia art. 365 i art. 366 k.p.c., bowiem instytucja

związania sądu (art. 365 k.p.c.) jest niezależna od instytucji powagi rzeczy

osądzonej (patrz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2005 r., III CK

139/05, niepubl.). Obie te instytucje dotyczą przypadku, w którym w sprawie

wytoczonej później dochodzi do badania wpływu treści orzeczenia w sprawie

wydanej wcześniej, na bieg sprawy późniejszej, ale są to zupełnie różne sytuacje

procesowe. Jeżeli zachodzi w sprawie powaga rzeczy osądzonej, pozew w sprawie

podlega odrzuceniu na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. i w ogóle nie dochodzi do

badania mocy wiążącej orzeczenia oraz jej zakresu. Stąd błędne jest postawienie

zarzutu naruszenia art. 365 k.p.c. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu,

że wyrok zastępujący oświadczenie woli korzysta z powagi rzeczy osądzonej.

W sprawie niniejszej problem ten w ogóle nie występował, bowiem nie było

tożsamości podmiotowej i przedmiotowej żądania. Sąd Apelacyjny istotnie na

stronie 22 uzasadnienia nawiązał do powagi rzeczy osądzonej, jednakże

z kontekstu wynika, że chodziło o związanie sądu treścią prawomocnego wyroku.

Określony w art. 365 k.p.c. zakres związania sądu treścią prawomocnego

orzeczenia oznacza natomiast zakaz dokonywania ustaleń sprzecznych

z uprzednio osądzoną kwestią a nawet niedopuszczalność prowadzenia w tym

zakresie postępowania dowodowego. Moc wiążąca jest przedmiotem rozpoznania

wtedy, gdy rozpoznawana jest inna sprawa, a kwestia rozstrzygnięta

wcześniejszym wyrokiem stanowi zagadnienie wstępne. Odnosi się ona, po

pierwsze do faktu istnienia prawomocnego orzeczenia, i po drugie do waloru

prawnego rozstrzygnięcia zawartego w treści orzeczenia. Skutkiem pozytywnym

(materialnym) jest to, że rozstrzygnięcie zawarte w orzeczeniu stwarza taki stan

prawny, jaki z niego wynika, czyli sądy rozpoznające spór muszą przyjmować,

że dana kwestia kształtuje się tak, jak to przyjęto we wcześniejszym, prawomocnym

orzeczeniu. W kolejnym, zatem postępowaniu, w którym pojawia się ta sama

kwestia, nie może być już badana. Związanie dotyczy sentencji wyroku i motywów

w tych granicach, jakie stanowią konieczne uzupełnienie rozstrzygnięcia.

W konsekwencji nikt nie może kwestionować faktu istnienia prawomocnego wyroku

i jego treści (patrz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2010 r., II PK 249/10,

9

niepubl., z dnia 10 lutego 2010 r., II PK 212/09, niepubl. i inne powołane w nim

orzeczenia, z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 414/09, niepubl., i z dnia 16 lipca

2009 r., I CSK 456/08, niepubl.).

W takim zatem zakresie, jaki jest objęty sentencją Sądu Apelacyjnego z dnia

17 stycznia 2008 r. sygn. akt I ACa …/07, wszystkie Sądy orzekające w sprawie

niniejszej są związane zarówno w zakresie obowiązku złożenia przez powoda

oświadczenia o przeniesieniu udziału 3/5 w wieczystymi użytkowaniu opisanej

nieruchomości oraz własności budynków , jak również w zakresie obowiązku

zapłacenia przez pozwanego ceny określonej na kwotę 5.867.945,21 złotych

pomniejszoną o kwotę 345.000 złotych, oraz innych kwot zasądzonych na rzecz

pozwanego. Niedopuszczalne jest prowadzenie postępowania i czynienie ustaleń

innych, niż wynikające z tego wyroku. Prawidłowo, zatem Sąd Apelacyjny ustalił

wysokość ceny, którą pozwany był zobowiązany zapłacić powodowi. Podnoszona

przez skarżącego kwestia, że wyrok zastępujący oświadczenie woli nie podlega

egzekucji, a więc nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej, pozostaje zatem poza

granicami rozważań. Poza tymi granicami pozostają również argumenty

skarżącego zmierzające do zakwestionowania prawidłowości rozstrzygnięcia Sądu

Apelacyjnego w sprawie I ACa …/07. Na marginesie jedynie wskazać należy, że

wyrok ten był przedmiotem kontroli kasacyjnej i skarga kasacyjna powoda, a

pozwanego w tamtej sprawie, została oddalona (wyrok Sądu Najwyższego z dnia

28 listopada 2008 r., III CSK 168/08, niepubl.).

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego zakaz oparcia

skargi na zarzutach dotyczących ustalenia faktów lub dowodów, określony w art.

398 § 3 k.p.c., oznacza niedopuszczalność powoływania się przez skarżącego na

wadliwość wyroku sądu II Instancji polegającą na wadliwym ustaleniu faktów lub

niewłaściwie przeprowadzonej ocenie dowodów. Również art. 398 § 2 in fine

stwierdza, że Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia. Sąd ten jest sądem prawa, a nie sądem faktu,

i nie dokonuje kontroli prawidłowości oceny dowodów przeprowadzonej przez sąd

drugiej instancji, jak również kontroli prawidłowości dokonanych ustaleń

faktycznych. Takie stanowisko zostało wyrażone wielokrotnie przez Sąd Najwyższy

(vide wyrok z 5.IX.2008 r. I CSK 117/08, II UK 19/09 z dn. 24.IX.09 r. LEX 559947,

10

wyrok z dn. 25.VI.08 r. II UK 327/07 LEX496393). Z tych względów

niedopuszczalne jest podniesienie zarzutu naruszenia art. 231 k.p.c., który dotyczy

możliwości stosowania przez sąd domniemania faktycznego. Podstawą

domniemania faktycznego jest wnioskowanie sądu oparte na regułach logicznego

rozumowania, przy zastosowaniu wiedzy oraz zasad doświadczenia życiowego.

Zarzut naruszenia tego przepisu może być oparty na twierdzeniu, że sąd dokonał

błędnego ustalenia faktycznego, bądź, że nie dokonał określonego ustalenia

faktycznego, a zatem prowadzi on do zakwestionowania ustalonej przez sąd

podstawy faktycznej zaskarżonego wyroku (patrz wyrok Sądu Najwyższego z dnia

5 września 2008 r., I CSK 117/08, niepubl., postanowienie z dnia 24 lutego 2010 r.,

III CSK 129/09, niepubl.). Z tej przyczyny kontrola kasacyjna prawidłowości

zastosowania art. 231 k.p.c. prowadziłaby do dokonywania przez Sąd Najwyższy

kontroli prawidłowości ustalonej podstawy faktycznej, co nie jest dopuszczalne

w świetle art. 398 § 1 pkt 3 k.p.c.

Przyznać należy skarżącemu rację, iż co do zasady dopuszczalne jest

wniesienie, w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, zarzutu naruszenia art. 227

k.p.c., bowiem jako zarzut zaliczany do kategorii błędów postępowania (eerrores

in procedendo), nie podlega wyłączeniu na podstawie art. 398 § 3 k.p.c.

Zważywszy jednak na jego treść stanowiącą że przedmiotem dowodu są fakty

mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie, wskazać należy, że samo

wskazanie na naruszenie tego przepisu nie jest wystarczające, by dokonać jego

merytorycznej oceny. Konieczne jest wskazanie na uchybienie innym przepisom

regulującym postępowanie dowodowe (patrz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20

grudnia 2006 r., IV CSK 272/06, niepubl.), oraz w wypadku dokonania przez sąd

drugiej instancji własnych ustaleń - powiązanie z art. 382 k.p.c.

Odnosząc się do zarzutów zgłoszonych w ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej w pierwszej kolejności należy omówić zarzut naruszenia art. 64 k.c.

w zw. z art. 1047 § 1 k.p.c. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.p.c. wiążący się

z zagadnieniem, kiedy doszło do przejścia udziału 3/5 części w prawie wieczystego

użytkowania na nabywcę - czy z datą uprawomocnienia się wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 17 stycznia 2008 r., czy z momentem złożenia przez

pozwanego oświadczenia wyrażającego wolę zawarcia umowy.

11

Co do zasady do nabycia prawa wskutek orzeczenia zobowiązującego do

złożenia oświadczenia woli w przedmiocie sprzedaży prawa własności

nieruchomości dochodzi z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia

uwzględniającego powództwo. Orzeczenie ma charakter konstytutywny i z tym

momentem powstaje fikcja prawna, że oświadczenie woli zostało złożone. Brak jest

wymogu składania przez strony dodatkowych oświadczeń w formie aktu

notarialnego, bowiem zastępcza funkcja orzeczenia spełnia się ex lege,

a obowiązek zapłaty należnego wynagrodzenia powstaje z tą chwilą (patrz wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 5 września 2002 r., II CKN 1035/06, niepubl.).

Jak wskazuje treść art. 64 k.c., jeżeli orzeczenie zobowiązuje tylko jedną stronę,

a ma stanowić ono składnik umowy, druga strona powinna złożyć takie

oświadczenie w formie aktu notarialnego. Od tej zasady są dwa wyjątki -

uwzględnienie powództwa o stwierdzenie obowiązku zawarcia umowy

przyrzeczonej i uwzględnienie obowiązku zawarcia umowy całkowicie zgodnie

z pozwem. Nie ulega wątpliwości, że w wypadku, gdy podstawą roszczenia

o zawarcie umowy przyrzeczonej jest umowa przedwstępna, orzeczenie sądu

zobowiązujące do złożenia oświadczenia woli powinno zawierać istotne elementy

umowy przedwstępnej. Nie oznacza to automatycznie tożsamości żądania powoda

z treścią tej umowy, bowiem żądanie może być, ale nie musi, tożsame z jej

postanowieniami. Jak wskazuje doktryna, nie jest także właściwym wniosek,

że w wypadku różnic żądania z treścią umowy przedwstępnej, powództwo musi

podlegać oddaleniu. Istotny jest, bowiem zakres żądania powoda - możliwe jest,

w zależności od konkretnego stanu faktycznego, uwzględnienie powództwa

w całości, w części co do treści oświadczenia, lub zobowiązania i w części jego

oddalenie, lub oddalenie w całości. Tak, więc w wypadku uwzględnienia w całości

powództwa o stwierdzenie obowiązku zawarcia umowy przyrzeczonej, strona

wnosząca powództwo nie jest obowiązana do złożenia dodatkowego oświadczenia

woli w formie aktu notarialnego. Natomiast w wypadku uwzględnienia powództwa

o zawarcie umowy przyrzeczonej w części, taki obowiązek będzie na takiej stronie

ciążył. Najczęściej będzie to wypadek, gdy nabywca wnosi o zobowiązanie

sprzedawcy do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu prawa za cenę niższą

niż ustalona w umowie. Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, bowiem

12

pozwana, a powódka w sprawie I ACa …/07, wniosła o zobowiązanie powódki,

a pozwanej w tamtej sprawie, do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu prawa

za cenę w kwocie 5.867.945,21 złotych, zaś w wypadku nie wykreślenia z działu

IV księgi wieczystej hipotek na kwoty 949.000 zł i 12.000.000 zł, za cenę w kwocie

1 złoty. Żądanie, mimo braku sporu, co do nie wykreślenia hipotek, nie zostało

w pełnym zakresie uwzględnione, co znalazło wyraz w punkcie 3 wyroku Sądu

Okręgowego i pkt II wyroku Sądu Apelacyjnego oraz uzasadnieniach wyroków obu

Sądów. Nie ma także racji skarżący twierdząc, że Sąd drugiej instancji pominął

różnicę pojęć pomiędzy ceną wynikającą z treści umowy i kwotą należną do

zapłaty, która uwzględniała potrącenia dokonane w poprzednio toczącym się

procesie. Treść stosunków pomiędzy stronami regulowała umowa przedwstępna

i skarżący pomija brzmienie § 4 ust. 6 umowy, w którym strony uzgodniły,

że w wypadku ustanowienia na działkach będących przedmiotem umowy hipoteki

innej, niż ustanowiona, pozwanej będzie przysługiwało prawo zawarcia umowy

przyrzeczonej za cenę sprzedaży pomniejszoną o wartość ustanowionych

zabezpieczeń. Takie sformułowanie wskazuje, że nie chodziło stronom o dokonanie

potrącenia jako sposobu zapłaty, zwłaszcza, że pozwanej nie służyłaby żadna

wierzytelność z tytułu obciążenia nabywanej nieruchomości hipoteką, którą

mogłaby potrącić z ceny. Celem i zamiarem stron było ustalenie ceny

uwzględniającej wartość obciążeń nieruchomości w chwili kupna. Stąd błędny jest

wywód skarżącej zmierzający do wykazania, że w poprzednim procesie powód

żądał ceny tożsamej z określoną w wyroku. Nie jest również skuteczny argument,

że powód wskazał w oświadczeniu woli z dnia 12 lutego 2008 r. inną kwotę

(5.522.545,21 złotych), niż wynikająca z wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia

17 stycznia 2008 r., bowiem jest to ta sama cena, z tym, że opisana w inny sposób,

bowiem powód wskazał kwotę po odjęciu sum wskazanych w wyroku Sądu

Apelacyjnego tj. kwoty 5.867.945,21 złotych pomniejszonej o 345.400 złotych.

Skarżący nie wywodzi jasno, którego oświadczenia woli ma dotyczyć zarzut

naruszenia art. 65 § 1 i 2 k.c., a jeżeli odnosi się to do oświadczenia pozwanego,

to, jak wskazano wyżej nie jest to zarzut słuszny. Nieporozumieniem jest argument,

że wobec złożenia przez pozwanego oświadczenia o treści nie akceptowanej przez

powoda, i w jego ocenie sprzecznej z treścią umowy przedwstępnej, nie doszło do

13

zawarcia umowy wobec braku zgodnych oświadczeń stron. Pozwany złożył

oświadczenie zgodne z treścią wiążącego strony wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia

17 stycznia 2008 r., a zatem wszelkie dalsze rozważania, są zbędne. Z tych

przyczyn nie jest również zasadny zarzut naruszenia art. 389 § 1 k.c., zarzut

naruszenia art. 353 1

k.c. w zw. z art. 535 k.c. oraz zarzut naruszenia art. 66 k.c.

Prawidłowo, zatem Sąd Apelacyjny ustalił datę zawarcia umowy, natomiast

nie jest ona tożsama z datą nabycia przez pozwanego prawa wieczystego

użytkowania, wobec odmiennej skuteczności oświadczeń stron w wypadku

przeniesienia prawa własności i prawa wieczystego użytkowania. W wypadku

przeniesienia prawa własności nieruchomości, do przejścia prawa dochodzi

z chwilą złożenia oświadczeń stron w formie prawem przewidzianej. Natomiast

w wypadku przeniesienia prawa wieczystego użytkowania, aby nabywca uzyskał

prawo, konieczne jest spełnienie kumulatywne dwóch przesłanek, a mianowicie

zawarcie umowy w formie aktu notarialnego oraz wpis do księgi wieczystej (art. 27

zd. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - Dz. U.

04.261.2603 z późn. zm.). Wpis do księgi wieczystej ma charakter konstytutywny,

co oznacza, że powstanie prawa i jego przejście na nabywcę zostało uzależnione

od dokonania wpisu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przesądzono, że wpis

użytkowania wieczystego ma moc wsteczną od daty złożenia wniosku o wpis

(art. 29 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece - Dz. U.

z 2002 r., nr 124, poz. 1341). Konsekwencją jest, że nabycie prawa następuje

w dacie wpisu, lecz nie tylko skutki wpisu cofają się do daty złożenia wniosku, lecz

również samo powstanie wieczystego użytkowania i jego przejście na nabywcę

(patrz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2002 r., III CZP 29/02, OSNC

2003, nr 6, poz. 70, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2005 r., I CK 512/04,

M. Prawn. 2005/5/228, z dnia 28 marca 2007 r., II CSK 523/06, niepubl., z dnia

4 kwietnia 2008 r., I CSK 3/08, OSNC - ZD 2009/6, M. Prawn. 2009/16/894,

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia z dnia 8 lipca 2005 r., II CK 208/05,

niepubl., i z dnia 6 grudnia 2007 r., IV CSK 323/07, niepubl.). Oznacza to, że po

złożeniu wniosku, a przed dokonaniem konstytutywnego wpisu w księdze

wieczystej osobie, na której rzecz ma wpis nastąpić, przysługują wszystkie prawa

wynikające z umowy o ustanowieniu prawa, poza prawem wieczystego

14

użytkowania. W sprawie niniejszej pozwany złożył wniosek o wpis do księgi

wieczystej w dniu 13 lutego 2008 r., a wpisu dokonano 19 maja 2008 r. Tak, więc

prawo wieczystego użytkowania pozwany nabył w dniu 19 maja 2008 r., natomiast

skutki nabycia rozciągają się na okres od dnia 13 lutego 2008 r.

Z powyższym wiąże się problem, czy powód skutecznie odstąpił od umowy

oświadczeniem z dnia 5 marca 2008 r. z powołaniem się na art. 491 § 1 k.c.

Po pierwsze brak jest podstaw, by podzielić zarzut naruszenia art. 491 § 1

k.c. uzasadniony twierdzeniem, że wbrew ocenie Sądu drugiej instancji termin

wyznaczony do spełnienia świadczenia był odpowiedni. Podzielić należy pogląd

Sądu Apelacyjnego, że wezwanie do zapłaty kwoty nie odpowiadającej cenie

i wyznaczenie terminu czterodniowego (w piątek 29 lutego 2008 r.) nie było

terminem odpowiednim. Termin odpowiedni, jest to termin, który realnie umożliwia

dłużnikowi spełnienie świadczenia. Niemniej jednak pozwany uiścił w dniu 4 marca

2008 r., a zatem w terminie, kwotę 3.042.836,98 zł, która jego zdaniem

wyczerpywała resztę ceny.

Po drugie, jak wskazano wyżej, pozwany nabył prawo wieczystego

użytkowania z dniem dokonania wpisu do księgi wieczystej, czyli w dniu 19 maja

2008 r. Podkreślić jednak należy, że skutek wsteczny wynikający z art. 29 ustawy

o księgach wieczystych i hipotece związany jest z wpisem dokonanym. Skoro do

przeniesienia prawa nie doszło w drodze umowy przyrzeczonej, nie ma podstaw do

wiązania obowiązku zapłaty ceny z terminami tam określonymi. Obowiązek zapłaty

ceny kształtowało orzeczenie sądowe, oświadczenie pozwanego w przedmiocie

kupna udziału oraz data nabycia prawa. Tak, więc stanowisko powoda, że pozwany

w dniu 5 marca 2008 r. pozostawał w zwłoce jest błędne, a złożenie oświadczenia

o odstąpieniu od umowy nie było skuteczne. Na marginesie jedynie wskazać

należy, że zwłoka w rozumieniu art. 491 § 1 k.c., jak również art. 476 k.c., jest

kwalifikowanym opóźnieniem i należy ją rozumieć jako opóźnienie zawinione

będące następstwem okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność.

W sytuacji wielowątkowego sporu pomiędzy stronami i odmiennych stanowisk, co

do wielu wzajemnych należności oraz dokonanej zapłaty, prawidłowe jest także

stanowisko Sądu Apelacyjnego, iż nie ma podstaw, by pozwanemu przypisać

15

opóźnienie zawinione noszące znamiona zwłoki. Z powyższych przyczyn zbędne

jest odniesienie się do pozostałych zarzutów prawa materialnego zmierzających do

zakwestionowania oceny, że odstąpienie od umowy nie było skuteczne.

Uznając skargę kasacyjną za pozbawioną uzasadnionych podstaw Sąd

Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c., o kosztach

postępowania kasacyjnego rozstrzygając zgodnie z art. 398 w zw. z art. 391 § 1

k.p.c., art. 108 § 2 k.p.c. i art. 98 k.p.c.

jz