IV CSK 259/10

Sygn. akt IV CSK 259/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa Powszechnej Kasy Oszczędności Banku Polskiego SA

przeciwko K. i D. D.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 22 grudnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej apelację

pozwanej D. D. (punkt 2) oraz orzekającej o kosztach

postępowania apelacyjnego w stosunku do tej pozwanej (punkty

3 i 4) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 28 maja 2009 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej D.

D. na rzecz powoda: Powszechnej Kasy Oszczędności Banku Polskiego S.A. kwotę

200 000 zł, ograniczając na podstawie art. 319 k.p.c. odpowiedzialność pozwanej

do przysługującego jej udziału w prawie własności nieruchomości opisanej

szczegółowo w wyroku, oddalił powództwo w stosunku do pozwanego K. D. i orzekł

o kosztach procesu.

Sąd pierwszej instancji ustalił między innymi, że w dniu 9 maja 1997 r.

Przedsiębiorstwo D. sp. z.o.o. reprezentowane przez członka zarządu K. D.,

zawarło ze strona powodową umowę kredytu w kwocie 350 000 zł z

przeznaczeniem na finansowanie bieżących potrzeb związanych z prowadzoną

działalnością. W umowie wskazano, że spłata kredytu jest zabezpieczona przez

hipoteki na określonych nieruchomościach, w tym należącej do pozwanych i

mającej urządzoną księgę wieczystą kw /.../ . W dniu 12 maja 1997 r. pozwana

stawiła się w kancelarii notarialnej, gdzie sporządzony został akt notarialny, w

którym notariusz w § 1 stwierdził, że jak wynika z okazanych przy akcie:

zaświadczenia oraz wniosku o wpis hipoteki PKO BP - Bank ten udzielił K. D.

kredytu na potrzeby spółki D. w wysokości 350 000 zł z odsetkami 28,6% rocznie;

stawająca oświadczyła, że Bank zażądał by kredyt ten został zabezpieczony przez

wpis hipoteki w kwocie 200 000 zł do księgi wieczystej kw /…/. W § 2 aktu

notarialnego pozwana powołując się na zaświadczenie oraz wniosek PKO BP,

opisane wyżej, oświadczyła, że wyraża zgodę na zabezpieczenie wyżej

wymienionego kredytu hipoteką w kwocie 200 000 zł z odsetkami oraz na to,

by hipoteka została wpisana do kw 6807.

W dniu 12 maja 1997 r. strona powodowa złożyła wniosek do Sądu

Rejonowego o wpisanie w księdze wieczystej nr /.../ stanowiącej własność K. i D.

D. hipoteki zwykłej w wysokości 200 000 zł z odsetkami 28,6% w stosunku rocznym

poczynając od dnia uruchomienia kredytu. Do wniosku zostało dołączone

zaświadczenie Banku stwierdzające między innymi udzielenie w dniu 9 maja 1997

r. kredytu w wysokości 350 000 zł zabezpieczonego na opisanej szczegółowo

nieruchomości stanowiącej własność sp. z o.o. D. i na nieruchomości stanowiącej

własność pozwanych wpisanej do kw /.../ . W zaświadczeniu wskazano, że kredyt

3

został udzielony na bieżące potrzeby firmy. Do wniosku o wpis załączono także

wypis aktu notarialnego z oświadczeniem pozwanej. Wniosek ten został

uwzględniony.

W postępowaniu upadłościowym spółki D. strona powodowa zgłosiła swoje

wierzytelności wynikające z umowy kredytowej z dnia 9 maja 1997 r. w wysokości

350 000 zł należności głównej i 42 136,12 zł tytułem odsetek, lecz nie uzyskała

zaspokojenia.

Sąd Okręgowy uznał, że powództwo w stosunku do pozwanego K. D. jest

nieuzasadnione bowiem pozwany nie był kredytobiorcą ani poręczycielem, jak

również nie złożył oświadczenia w formie aktu notarialnego wyrażającego zgodę na

ustanowienie hipoteki.

Oceniając powództwo skierowane przeciwko pozwanej Sąd pierwszej

instancji nie uwzględnił zarzutu, że jej oświadczenie woli złożone w akcie

notarialnym z dnia 12 maja 1997 r. o ustanowieniu hipoteki odnosiło się do

zabezpieczenia w ten sposób kredytu udzielonego K. D., a więc innej

wierzytelności, niż wskazana w pozwie i w umowie kredytowej z dnia 9 maja 1997 r.

Sąd Okręgowy stwierdził, że taka „inna wierzytelność” nie istniała, a oceniając

zgodnie z zasadami art. 65 k.c. oświadczenie woli pozwanej o ustanowieniu

hipoteki wskazał, że ustanawiając hipotekę na zabezpieczenie kredytu udzielonego

przez stronę powodową, pozwana odwołała się do dokumentów, z których w

żadnej mierze nie wynikało, iż strona powodowa udzieliła kredytu K. D. Stwierdził,

że pozwana wiedziała, jaki jest rzeczywisty układ stosunków między stronami i

wadliwe sformułowanie aktu notarialnego przez notariusza nie pozwalało na

przyjęcie jej innej woli. Ustanowiona przez nią hipoteka zabezpieczała kredyt

udzielony przez stronę powodową w dniu 9 maja 1997 r. spółce D., co uzasadniało

uwzględnienie powództwa wobec pozwanej na podstawie art. 319 k.p.c.

W wyniku apelacji pozwanej Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem z dnia

22 grudnia 2009 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że oddalił

powództwo także w stosunku do pozwanej i orzekł o kosztach procesu.

Sąd drugiej instancji odwołując się również do zasad art. 65 k.c., inaczej niż

Sąd Okręgowy wyłożył oświadczenie woli pozwanej z dnia 12 maja 1997 r.

o ustanowieniu hipoteki. Stwierdził, że z oświadczenia tego ani z dokumentów

4

strony powodowej powołanych przez pozwaną w akcie notarialnym, nie wynika,

iż pozwana ustanowiła hipotekę dla zabezpieczenia wierzytelności strony

powodowej wynikającej z umowy kredytowej z dnia 9 maja 1997r zawartej

ze spółką D. Nie wynika to również, zdaniem Sądu, z treści wpisu tej hipoteki do

księgi wieczystej kw 6807 z dnia 13 maja 1997r. Sąd Apelacyjny wskazał, że

w akcie notarialnym z dnia 12 maja 1997r. stwierdzono, iż z zaświadczenia Banku

i jego wniosku o wpis hipoteki wynika, że Bank udzielił kredytu K. D. na bieżące

potrzeby spółki D. W istocie w powołanym w akcie notarialnym zaświadczeniu

Banku z dnia 9 maja 1997 r. nie wskazano podmiotu, któremu Bank udzielił kredytu,

stwierdzono tylko, że został on udzielony na bieżące potrzeby firmy, bez podania jej

nazwy. Również we wniosku o wpis hipoteki nie wskazano komu Bank udzielił

kredytu i także z treści wpisu hipoteki do kw 6807 nie można wyprowadzić wniosku

co do osoby kredytobiorcy. Skoro zatem z treści dokumentów powołanych w akcie

notarialnym nie wynikało kto jest kredytobiorcą, a została ona odczytana przez

notariusza i w rezultacie przez pozwaną w taki sposób, że kredyt został udzielony

K. D. na bieżące potrzeby firmy D., to, zdaniem Sądu Apelacyjnego, należy uznać

za wiarygodne twierdzenie pozwanej, zgodne z treścią aktu notarialnego, że

wyrażając zgodę na ustanowienie hipoteki, zabezpieczała wierzytelność wynikającą

z kredytu udzielonego K. D. na bieżące potrzeby firmy D. Oświadczenie pozwanej o

ustanowieniu hipoteki dotyczyło zatem innej wierzytelności niż wskazana w pozwie i

w umowie kredytowej z dnia 9 maja 1997 r., faktycznie dotyczyło wierzytelności

nieistniejącej i na jego podstawie hipoteka w ogóle nie powstała, co uzasadniało

oddalenie powództwa także w stosunku do pozwanej.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach, strona powodowa

w ramach pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie art. 65 § 1 k.c. przez błędną

wykładnię prowadzącą do błędnej wykładni oświadczenia woli pozwanej zawartego

w akcie notarialnym z dnia 12 maja 1997 r. a także art. 65 ust. 1 u.k.w.h. przez

przyjęcie, że nie doszło do ustanowienia przez pozwaną hipoteki.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 365 § 1

w zw. z art. 382 i art. 391 k.p.c. przez nieuwzględnienie skutków prawomocnego

wyroku Sądu Okręgowego z dnia 28 kwietnia 2009 r. oddalającego powództwo

wniesione przez pozwanych o uzgodnienie treści księgi wieczystej kw /.../ z

5

rzeczywistym stanem prawnym przez wykreślenie przedmiotowej hipoteki, który

przesądza o istnieniu hipoteki i ustanowieniu jej na zabezpieczenie kredytu,

wskazanego przez stronę powodową w pozwie w rozpoznawanej sprawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzutom skargi kasacyjnej nie można odmówić słuszności.

Wykładnia zawartego w akcie notarialnym z dnia 12 maja 1997 r.

oświadczenia woli pozwanej o ustanowieniu hipoteki powinna po pierwsze

uwzględniać fakt, że ustanowienie hipoteki odbywa się na podstawie umowy stron,

a więc zgodnego oświadczenia woli obu stron, z których tylko jedno - oświadczenie

woli ustanawiającego hipotekę - przybiera formę aktu notarialnego. Treść tego

oświadczenia woli nie może być zatem oderwana od treści oświadczenia woli

drugiej strony. W szczególności, zgodnie z art. 65 § 2 k.c., należy badać jaki był

zgodny zamiar obu stron i cel umowy o ustanowieniu hipoteki, a więc przede

wszystkim jaką wierzytelność strony powodowej miała zabezpieczać hipoteka

ustanowiona przez pozwaną. Badając tę kwestię nie można pominąć bezspornej

okoliczności, że istniała tylko jedna wierzytelność strony powodowej wynikająca

z umowy kredytowej z dnia 9 maja 1997r. t.j wierzytelność wobec spółki D.

wynikająca z udzielonego tej spółce kredytu w kwocie 350 000 zł i że ta

wierzytelność miała być zabezpieczona hipoteką ustanowioną przez pozwaną.

Twierdzenie pozwanej, że przekonana była, iż dłużnikiem jest jej mąż K. D.

a nie spółka D. i w tym przekonaniu ustanowiła hipotekę na zabezpieczenie innej

wierzytelności, niż rzeczywiście wynikająca z umowy kredytowej z dnia 9 maja

1997 r., jest w istocie rzeczy twierdzeniem, że pozwana ustanawiając hipotekę

działała pod wpływem błędu co do osoby dłużnika i wierzytelności zabezpieczanej

hipoteką. Ponieważ jednak nie uchyliła się od skutków prawnych tak złożonego

oświadczenia woli, należało uznać je za skuteczne i ustalić jego rzeczywistą treść

na podstawie treści § 2 aktu notarialnego z dnia 12 maja 1997 r. oraz powołanych

w nim dokumentów strony powodowej. Jedynie w § 2 tego aktu zawarte jest

oświadczenie woli pozwanej i tylko jego treść oraz rozumienie przez pozwaną treści

dokumentów strony powodowej powołanych w tym oświadczeniu, jest istotna dla

ustalenia treści ustanowionej przez pozwaną hipoteki.

6

Dla oceny tych okoliczności na podstawie art. 65 k.c. nie ma natomiast

znaczenia w jaki sposób zrozumiała treść tych dokumentów notariusz, której je

także przedstawiono i która w § 1 aktu notarialnego błędnie opisała ich treść.

Niewątpliwie bowiem z dokumentów tych nie wynika, jak trafnie wskazał Sąd

pierwszej instancji, że powodowy Bank w umowie kredytowej z dnia 9 maja 1997 r.

udzielił kredytu K. D., co błędnie opisała notariusz w § 1 aktu notarialnego z dnia 12

maja 1997 r. To, że notariusz błędnie odczytała treść dokumentów strony

powodowej powołanych także przez pozwaną w oświadczeniu o ustanowieniu

hipoteki, nie może być przesłanką oceny, że w taki sam, błędny sposób rozumiała

ich treść pozwana i ustanowiła hipotekę dla zabezpieczenia nieistniejącej

wierzytelności. Notariusz nie była stroną umowy i jej świadomość co do treści

dokumentów stanowiących podstawę ustanowienia hipoteki jest bez znaczenia.

Decydująca dla ustalenia treści oświadczenia woli pozwanej o ustanowieniu

hipoteki jest rzeczywista wola stron tej umowy ujawniona w § 2 aktu notarialnego

z dnia 12 maja 1997 r. oraz w dokumentach sporządzonych przez stronę

powodową, obrazujących jej wolę i stanowiących podstawę oświadczenia woli

pozwanej. Chodzi przy tym o rzeczywistą wolę istniejącą w chwili zawierania

umowy. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia

29 czerwca 1995 r. III CZP 66/95 (OSNC 1995/12/168) sens oświadczenia woli

należy w pierwszej fazie ustalać mając na uwadze rzeczywiste ukonstytuowanie się

znaczenia między stronami, co oznacza, że uznaje się za wiążący sens

oświadczenia woli, w jakim zrozumiała je zarówno osoba składająca jak

i odbierająca to oświadczenie. Jeżeli jednak okaże się, że strony nie przyjmowały

tego samego znaczenia oświadczenia woli, konieczne jest przejście do drugiej fazy

wykładni, w której właściwy dla prawa sens oświadczenia woli ustala się na

podstawie przypisania normatywnego, czyli tak, jak adresat sens ten rozumiał

i rozumieć powinien. Decyduje zatem normatywny punkt widzenia odbiorcy

oświadczenia woli (drugiej strony umowy). Nadawca oświadczenia woli powinien

je formułować tak aby było ono zgodnie z jego wolą zrozumiane przez nadawcę.

Przeważa bowiem ochrona zaufania odbiorcy oświadczenia woli nad rozumieniem

nadawcy. Przy wykładni oświadczenia woli wyrażonego na piśmie, za podstawę

7

wykładni przyjmuje się przede wszystkim tekst dokumentu, choć dopuszczalne jest

także powołanie się na inne okoliczności i dowody.

Przy wykładni oświadczenia woli pozwanej o ustanowieniu hipoteki,

zawartego w § 2 aktu notarialnego nie można zatem pominąć jego treści, z której

wynika, że pozwana ustanowiła hipotekę na zabezpieczenie kredytu wymienionego

w zaświadczeniu Banku z dnia 9 maja 1997 r., a więc kredytu w kwocie 350 000 zł

udzielonego w dniu 9 maja 1997 r., bliżej opisanego w tym zaświadczeniu, bez

podania osoby dłużnika z zaznaczeniem, że kredyt został udzielony na potrzeby

firmy. Nie ulega wątpliwości, że w tym dniu powodowy Bank udzielił kredytu w tej

wysokości spółce D., a nie K. D. Pozwana, jako osoba ustanawiająca hipotekę na

zabezpieczenie spłaty cudzego kredytu powinna była niewątpliwie, dla ochrony

własnych interesów, ustalić i znać istotne postanowienia umowy kredytowej i

wiedzieć czyj kredyt zabezpiecza hipoteką. Jej świadomość w tym przedmiocie ma

decydujące znaczenie dla ustalenia treści oświadczenia woli o ustanowieniu

hipoteki, podobnie jak rozumienie treści tego oświadczenia pozwanej przez jego

odbiorcę - stronę powodową. Pominięcie tych okoliczności przez Sąd Apelacyjny i

przypisanie istotnego znaczenia świadomości notariusza co do treści dokumentów

stanowiących podstawę ustanowienia hipoteki, czyni zasadnym kasacyjny zarzut

naruszenia art. 65 k.c.

Uzasadniony jest także zarzut naruszenia art. 365 k.p.c.

Faktem znanym Sądom z urzędu jest wydanie w dniu 29 kwietnia 2009 r.

przez Sąd Okręgowy w sprawie I Ca …/09 prawomocnego wyroku oddalającego

powództwo wytoczone przez K. i D. D. przeciwko Powszechnej Kasie

Oszczędności Bankowi Polskiemu S.A. w Warszawie o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez wykreślenie w dziale IV kw. /.../

wpisu spornej hipoteki zwykłej w kwocie 200 000 zł na rzecz pozwanego Banku. W

uzasadnieniu tego wyroku Sąd Okręgowy stwierdził między innymi, że

oświadczenie woli D. D. o ustanowieniu powyższej hipoteki było skuteczne i

hipoteka ta prawidłowo została wpisana na jej udziale w własności nieruchomości.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 30 maja 2003 r. III CKN

1137/00, z dnia 6 grudnia 2008 r. III CSK 125/08 i z dnia 2 czerwca 2010 r. III CSK

204/09 (niepubl.) wyrok wydany w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej

8

z rzeczywistym stanem prawnym korzysta z tzw. prawomocności rozszerzonej,

realizując funkcję ustrojową ksiąg wieczystych mającą zapewnić bezpieczeństwo

obrotu. Wiąże on zatem nie tylko strony, które brały udział w sprawie i sądy oraz

organy wymienione w art. 365 k.p.c., lecz także inne podmioty.

Oznacza to, że Sądy w rozpoznawanej sprawie są związane wskazanym

wyżej wyrokiem Sądu Okręgowego, którego skutkiem jest pozostawienie w dziale

IV księgi wieczystej kw /.../ wpisu hipoteki będącej przedmiotem roszczenia i sporu

w rozpoznawanej sprawie, w wyniku ustalenia, że powstała ona w sposób

prawidłowy. Należy przy tym podkreślić, że jedyną drogą do ustalenia, że hipoteka

nie powstała jest powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawny. Z tych względów niewątpliwie narusza art. 365 k.p.c. oraz art. 65

u.k.w.h. stwierdzenie Sądu Apelacyjnego zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku, iż przedmiotowa hipoteka w ogóle nie powstała, co stało się podstawą

oddalenia powództwa. Powyższe uchybienie Sądu drugiej instancji miało zatem

oczywisty wpływ na treść wyroku.

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. uchylił wyrok Sądu

Apelacyjnego w zaskarżonej części i w tym zakresie przekazał sprawę temu

Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

jz