I CSK 341/10

Sygn. akt I CSK 341/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

Protokolant Anna Matura

w sprawie z powództwa Elektrowni „Kozienice” S.A.

przeciwko CTL Logistics Spółce z o.o.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 stycznia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Rozpoznając sprawę po raz drugi w zakresie dotyczącym kwoty 1.972.310

zł, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 stycznia 2010 r. oddalił apelację strony

powodowej – Elektrowni Kozienice S.A., wniesioną od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 3 października 2007 r., w którym oddalono w całości powództwo strony

powodowej wniesione przeciwko pozwanemu CTL Logistic Spółce z o.o. Strona

powodowa (zlecający) dochodziła od strony pozwanej (spedytora) roszczenia

odszkodowawczego w związku z niewykonaniem umowy spedycji z dnia 31

stycznia 2002 r.

Zasadnicze elementy stanu faktycznego, ustalone przez Sądy meriti, są

następujące. Strony zawarły w dniu 31 stycznia 2002 r. umowę spedycji, w której

pozwany spedytor zobowiązał się m. in. do dokonywania płatności na rzecz

przewoźnika (PKP Cargo S.A.) za przewóz węgla taborem kolejowym.

Przy płatnościach takich pozwany spedytor posługiwał się spółką PH „O.”, z którą

łączyła go umowa spedycji. Ten kontrahent spedytora występował jako tzw. płatnik

w przewozach kolejowych wykonywanych przez PKP Cargo S.A. przy

zastosowaniu znacznie korzystniejszej taryfy cenowej niż tzw. taryfa ogólna.

Pozwem przeciwko spedytorowi objęte były te należności z tytułu przewoźnego,

które strona powodowa (zlecający) musiała uiścić przewoźnikowi PKP Cargo S.A.

na podstawie prawomocnego wyroku, zapadłego w procesie wytoczonym przez

przewoźnika powodowi w związku z niedokonaniem płatności przez tzw. płatnika tj.

PH „O.” – spółkę z o.o. (wyrok z dnia 13 października 2004 r.). W uzasadnieniu

wyroku Sądu Okręgowego z dnia 3 października 2007 r. bliżej określono

niezapłacone przez PH „O.” faktury obejmujące należności przewozowe

i należności powoda dochodzone ostatecznie wobec pozwanego spedytora.

Sąd Okręgowy uznał, że obowiązek zapłaty przewoźnego przewoźnikowi

objęty był umową spedycji i obciążał pozwanego spedytora (art. 794 k.c.).

Roszczenie odszkodowawcze wobec spedytora rozpoczęło swój bieg w momencie

odbioru przesyłki (miału węglowego) przez stronę powodową, tj. zgodnie z art. 803

3

§ 2 k.c. Roszczenie to uległo rocznemu terminowi przedawnienia (art. 803 § 1 k.c.).

Nie doszło do przerwania biegu przedawnienia roszczenia w wyniku uznania

roszczenia przez spedytora, spedytor nie zrzekł się też zarzutu przedawnienia

(art. 117 § 2 k.c.). Zgłoszony zarzut przedawnienia nie stanowił nadużycia prawa

podmiotowego w rozumieniu art. 5 k.c.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne i oceny prawne Sądu pierwszej

instancji. Uznał, że jest związany ocenami prawnymi zawartymi w uzasadnieniu

Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2009 r., I CSK 522/08 (k. 1020 akt sprawy)

w zakresie określenia podstaw prawnych kontraktowej odpowiedzialności

odszkodowawczej pozwanego spedytora (art. 794 k.c.) oraz przyjętego tam reżimu

prawnego przedawnienia roszczenia odszkodowawczego (art. 803 k.c.).

Rozważał natomiast – zgodnie z zaleceniami Sądu Najwyższego – możliwość

zastosowania art. 5 k.c. w związku ze zgłoszeniem przez pozwanego zarzutu

przedawnienia roszczenia odszkodowawczego. W dłuższym wywodzie prawnym

ostatecznie przyjął, że nie istnieją usprawiedliwione podstawy do przyjęcia,

iż pozwany – ponosząc zarzut przedawnienia – nadużył prawa podmiotowego

w rozumieniu art. 5 k.c.

W obszernej skardze kasacyjnej strony powodowej podniesiono zarzuty

naruszenia prawa procesowego i materialnego w kilkunastu grupach. Jako zarzuty

naruszenia prawa procesowego wskazywano art. 328 § 2 k.p.c., art. 39820

k.p.c.,

art. 316 § 1 k.p.c., art. 245 w zw. z art. 129 k.p.c., w zw. z art. 128 k.c., art. 253

k.p.c. i art. 230 k.p.c. oraz art. 381 k.p.c. i art. 47912

§ 1 k.p.c. Zarzuty naruszenia

prawa materialnego ujęto w 15-tu punktach. Poza zarzutem naruszenia art. 5 k.c.,

podniesiono także zarzuty naruszenia art. 372 k.c., art. 392 k.c., art. 118 k.c. w zw.

z art. 481 § 1 k.c., art. 120 k.c., art. 471 k.c. w zw. z art. 361 § 2 k.c., art. 118 k.c.,

art. 794 § 1 k.c. w zw. z art. 392 k.c. (ewentualnie art. 391 k.c.) i w zw. z art. 803

§ 1 k.c., art. 734 § 1 k.c. w zw. z art. 750 w zw. z art. 353 k.c., art. 65 § 2 k.c.,

art. 361 § 1 k.c., art. 123 § 1 pkt 2 k.c. i art. 117 § 2 k.c.

Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty

sprawy.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Nie ma podstaw do przyjęcia naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., bowiem

zaskarżony wyrok odpowiada warunkom formalnym przewidzianym w tym przepisie

przy założeniu zasadniczej koncepcji rozstrzygnięcia przyjętej przez Sąd

Apelacyjny. Z punktu przedmiotu sporu nie miała zasadniczego znaczenia kopia

opinii prawnej z dnia 6 września 2004 r., a także wskazane e-maile kierowane

przez powoda wobec pozwanego wskazane w pkt 2d skargi. Nie wchodziło zatem

w grę naruszenie przepisów postępowania wskazanych w tym punkcie (s. 8 skargi).

Wbrew stanowisku skarżącego, należy przyjąć, że Sąd Apelacyjny był

jednak związany stanowiskiem wyrażonym w uzasadnieniu wyroku z dnia

16 czerwca 2009 r. (I CSK 522/08, k. 1020 akt sprawy), dotyczącym także kwestii

terminów przedawnienia dochodzonego roszczenia odszkodowawczego i początku

biegu tego terminu. Znalazł się tam bowiem odpowiedni fragment poświęcony tym

kwestiom prawnym. Nie było podstaw do stwierdzenia, że po wydaniu tego wyroku

przez Sąd Najwyższy „nastąpiła oczywista i istotna zmiana wykładni przepisów

prawa” (w tej materii prawnej), a ujawniająca się – jak wywodził skarżący –

w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r. (I CSK

169/09, niepubl.). Sąd apelacyjny, któremu sprawa została przekazana do

ponownego rozpoznania przez Sąd Najwyższy, jest związany wykładnią prawa

dokonaną w tej sprawie przez Sąd Najwyższy, nie wiąże jednak sądu drugiej

instancji wykładnia prawa dokonywana przez Sąd Najwyższy w innej sprawie,

prezentowana nawet w podobnym stanie faktycznym. Interpretacja prawna wiąże

sąd drugiej instancji także niezależnie od odmiennych jej ocen, dokonywanych

przez skarżącego. W tej sytuacji za bezpodstawny należało uznać zarzut

naruszenia art. 39820

k.p.c. W związku z tym nie może być brany zarzut naruszenia

art. 316 § 1 k.p.c. przy ujęciu tego zarzutu w skardze kasacyjnej (pkt 2c). Zarzut

braku przedawnienia roszczenia o odsetki za opóźnienie nie mógł być podnoszony

w ramach naruszenia art. 316 § 1 k.p.c.

2. Podniesione w skardze kasacyjnej liczne zarzuty naruszenia prawa

materialnego koncentrują się w istocie na kilku zasadniczych kwestiach.

Po pierwsze, chodzi o podstawy prawne odpowiedzialności odszkodowawczej

5

spedytora ex contractu (umowa spedycji art. 794 k.c., inne stosunki obligacyjne,

w tym – przewidziane w art. 391 k.c. i art. 392 k.c.). Po drugie, skarżący

kwestionuje przyjęty przez Sąd Apelacyjny prawny reżim przedawnienia

dochodzonego roszczenia odszkodowawczego, w tym – termin tego przedawnienia

i określenie początku jego biegu. Po trzecie, skarżący wskazuje na zdarzenia

mogące prowadzić do zakłócenia biegu przedawnienia roszczenia głównego

w postaci uznania roszczenia przez pozwanego (tzw. uznanie niewłaściwe)

i zrzeczenia się przedawnienia (art. 117 § 2 k.c.). Po czwarte, w skardze

kasacyjnej znalazła się sugestia o nieprzedawnieniu się roszczenia o odsetki za

opóźnienie, ponieważ w tym wypadku pozostaje aktualny trzyletni termin

przedawnienia (art. 118 k.c.). Kwestia ta podnoszona jest także w ramach

naruszenia przepisu art. 316 § 1 k.p.c. (s. 8 skargi). Po piąte, przy motywacji

naruszenia art. 361 § 1 k.c. i art. 328 § 2 k.p.c. (s. 6 skargi) skarżący wskazuje na

to, że dochodzone przez powoda ogólne roszczenie odszkodowawcze obejmuje

dwa zasadnicze elementy, tj. zapłatę (powtórnie) przewoźnego na rzecz

przewoźnika oraz uiszczone (w styczniu 2006 r.) koszty przegranego procesu

z przewoźnikiem.

Kwestie pierwsza, druga i czwarta zostały wyraźnie przesądzone w wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2009 r. To samo dotyczy zarzutu naruszenia

art. 123 § 1 pkt 2 k.c. (brak tzw. niewłaściwego uznania długu przez pozwanego).

Dlatego trafnie Sąd Apelacyjny uznał się związany w świetle art. 39820

k.p.c.

ocenami prawnymi Sądu Najwyższego w prezentowanym zakresie (s. 13-14

uzasadnienia zaskarżonego wyroku) i zajął się jedynie oceną zgłoszonego przez

pozwanego zarzutu przedawnienia roszczenia z punktu widzenia art. 5 k.c.

Należałoby jeszcze wyjaśnić, że w apelacji od wyroku Sądu Okręgowego z dnia

3 października 2007 r. i w skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia

27 czerwca 2008 r. nie podnoszono zarzutu naruszenia art. 117 § 2 k.c. W związku

z tym nie może być on brany pod uwagę w obecnym postępowaniu kasacyjnym

(s. 5 skargi).

3. Przewidziana w art. 47912

§ 1 k.p.c. prekluzja dowodowa dla strony

dochodzącej roszczenia odnosi się do „twierdzeń i dowodów na ich poparcie”

dotyczących także tego, czy określone zachowanie dłużnik, powołującego się na

6

zarzut przedawnienia roszczenia powoda, mogłoby tworzyć stan nadużycia prawa

w rozumieniu art. 5 k.c., jeżeli przed wytoczeniem procesu powodowi znane było

stanowisko pozwanego (dłużnika) zamierzającego skorzystać z zarzutu

przedawnienia. W skardze kasacyjnej powód przyznaje, że zarzut naruszenia art. 5

k.c zgłoszony został w apelacji (s. 102 skargi) i był on reakcją na podniesiony

zarzut przedawnienia roszczenia. W apelacji znalazła się także stosowna, ogólna

motywacja faktyczna zarzutu naruszenia art. 5 k.c. Z racji możliwych, szerokich

podstaw faktycznych zarzutu nadużycia prawa podmiotowego (przez dłużnika

podnoszącego zarzut przedawnienia dochodzonego roszczenia), nie sposób

przyjmować, że powód w niniejszej sprawie powinien był już w pozwie przytoczyć

wyczerpujący katalog podstaw faktycznych zarzutu nadużycia prawa (twierdzeń

i dowodów na jego poparcie), skoro właśnie w toku postępowania dowodowego

w sprawie mogła pojawić się potrzeba eksponowania różnych okoliczności (w tym

zachowania się pozwanego), mających usprawiedliwiać zgłoszony zarzut

nadużycia prawa podmiotowego (art. 47912

§ 1 zd. II k.p.c.). W tej sytuacji za

nietrafne należałoby uznać stanowisko Sądu Apelacyjnego, który z powołaniem się

na przepis art. 381 k.p.c. i art. 47012

§ 1 k.p.c., ograniczył badanie zachowania się

strony pozwanej (spedytora) w związku z procesem wytoczonym powodowi przez

przewoźnika (w 2004 r.) jedynie do „treści interwencji ubocznej”, wniesionej przez

stronę pozwaną (s. 20 uzasadnienia zaskarżonego wyroku), a pominął inne

„dowody zgłoszone na okoliczność przebiegu tego postępowania sądowego

(z przewoźnikiem) zawarte w piśmie procesowym strony powodowej z dnia 6 lipca

2009 r.”. Losy procesu przewoźnika przeciwko zlecającemu (powodowi w niniejszej

sprawie) miały zasadniczy wpływ na ukształtowanie prawnej sytuacji stron

obecnego procesu, a skoro ten pierwszy proces toczył się (tak ustalono) niebawem

po upływie terminu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego (art. 803 § 2

k.c.), to istotne mogą okazać się okoliczności dotyczące przebiegu tego procesu,

postawa i zachowanie się spedytora występującego w roli interwenienta ubocznego

po stronie zlecającego (powoda).

W tej sytuacji należało uznać za trafny zarzut naruszenia art. 381 k.p.c. i art.

47912

§ 1 k.p.c. Ograniczenie przez Sąd Apelacyjny badania faktycznych podstaw

zgłoszonego zarzutu naruszenia art. 5 k.c. jedynie - jak wskazano - do treści

7

interwencji ubocznej z pominięciem innych dowodów i twierdzeń strony

powodowej, nastąpiło niewątpliwie z naruszeniem reguł wspomnianej prekluzji

dowodowej.

Konstatacja naruszenia wspomnianych przepisów nie oznacza, oczywiście,

konieczności ponownego rozważania przez Sąd Apelacyjny zgłoszonego zarzutu

naruszenia art. 5 k.c. we wszystkich możliwych płaszczyznach faktycznych, które

mogłaby sugerować wniesiona skarga kasacyjna w prawnej motywacji naruszenia

tego przepisu (pkt 1a tej skargi). Podstawowe znaczenie w tym zakresie mają

zalecenia Sądu Najwyższego zawarte w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16

czerwca 2009 r., odnoszące się do potrzeby oceny „stanowiska strony pozwanej

w procesie” o zapłatę należności przewozowych z powództwa PKP Cargo” (k. 1020

i n. akt sprawy) i ewentualnego wpływu tego stanowiska (postawy spedytora)

na” „realną możliwość wytoczenia powództwa odszkodowawczego przed terminem

przedawnienia”, przy czym Sąd Najwyższy wskazuje tam na niektóre elementy

mogące świadczyć o takiej „realności” (np. rozbieżności także w orzecznictwie

Sądu Najwyższego). Najogólniej biorąc, „realne możliwości wytoczenia powództwa

odszkodowawczego”, ukształtowane w określonej, szczególnej sytuacji faktycznej,

przy uwzględnieniu m.in. powiązań prawnych i gospodarczych stron, mogłaby

stanowić także typową okoliczność szczególną (niekoniecznie spowodowaną przez

dłużnika), prowadzącą do oceny, że podniesienie zarzutu przedawnienia przez

dłużnika stanowi jednak nadużycie prawa podmiotowego w rozumieniu art. 5 k.c.

Od wierzyciela można by wymagać odpowiedniej zapobiegliwości w wytoczeniu

powództwa (ochrony przysługujących mu praw podmiotowych) w przewidzianym

w ustawie okresie biegu przedawnienia, gdy miał właśnie realną możliwość

skorzystania in concreto z takiej ochrony. Jeżeli zatem wierzyciel nie miał realnej

możliwości (prawnej lub faktycznej) wniesienia powództwa w okresie biegu terminu

przedawnienia, mógłby on podnosić zarzut nadużycia prawa podmiotowego przez

pozwanego dłużnika (art. 5 k.c.) powołującego się na przedawnienie dochodzonego

roszczenia.

4. Powstaje kwestia sposobu ujęcia zasadniczych elementów szkody, której

naprawienia domaga się strona powodowa w obecnym postępowaniu. Z motywacji

prawnej niektórych, zgłoszonych w skardze podstaw kasacyjnych (zarzutu

8

naruszenia art. 361 § 1 k.c., zarzut „1 m” , zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.,

zarzut „2a”) wynika - jak już wspomniano (pkt 2 uzasadnienia wyroku Sądu

Najwyższego) – to, że dochodzone przez powoda ogólne roszczenie

odszkodowawcze obejmuje jednak dwa elementy: zapłatę przewoźnego

przewoźnikowi oraz uiszczone (w styczniu 2006 r.) koszty przegranego procesu

z tym przewoźnikiem. Należy zwrócić uwagę na to, że już w pozwie (o zapłatę

1.530.794,36 zł, por. też k. 343 akt) powód domagał się szkody obejmującej oba

wspomniane elementy. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego

wynika, że Sąd ten analizował kwestię powstania szkody po stronie powodowej,

powstanie wymagalności roszczenia odszkodowawczego i jego przedawnienie

w sposób ogólny, stosując jednolite oceny prawne w tym zakresie.

Należy stwierdzić, że uiszczone koszty procesu (w 2006 r.) stanowią jednak

odrębną jurydycznie szkodę strony powodowej i ten komponet roszczenia

odszkodowawczego powinien być poddany - w pewnym zakresie - jednak

odmiennym ocenom prawnym, przynajmniej w następujących kwestiach: moment

powstania szkody i roszczenia o jej naprawienie (skarżący sugeruje tu

uprawomocnienie się wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 13 października 2004 r.

lub faktyczną zapłatę tych kosztów, k. 6 skargi) oraz początek biegu terminu

przedawnienia roszczenia. Na pewno jednak omawiana tu szkoda powstaje

w normalnym związku przyczynowym z niewykonaniem przez spedytora umowy

spedycji z dnia 31 stycznia 2002 r. (podobnie - uzasadnienie wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 25 czerwca 2010 r., I CSK 554/09, niepubl. w sprawie

o podobnym stanie faktycznym, pomiędzy tymi samymi stronami). Z uzasadnienia

zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego brak stwierdzenia o nieistnieniu takiego

związku, toteż zarzut naruszenia art. 361 § 1 k.c. w tym zakresie należy uznać za

nieuzasadniony.

Przyjęcie odrębnego elementu ogólnego roszczenia odszkodowawczego

powoda implikować może, rzecz jasna, inne jeszcze kwestie, a mianowicie –

istnienie i zakres roszczenia o odsetki za opóźnienie (art. 481 k.c.) w zapłacie tej

części odszkodowania, przedawnienie tego roszczenia i samą aktualność zarzutu

naruszenia art. 5 k.c. przez dłużnika zgłaszającego ogólny zarzut przedawnienia.

9

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy, uznając za trafny zarzut

naruszenia art. 47912

§ 1 k.p.c. i art. 381 k.p.c. w zw. z art. 5 k.c., uchylił

zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c).