II CSK 425/10

Sygn. akt II CSK 425/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSA Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Grzegorza B.

przeciwko "C." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

Fabryce Mebli Tapicerowanych w Ł.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 3 marca 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie pierwszym podpunkt b

oraz w punkcie drugim i trzecim, i sprawę w tym zakresie

przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powód Grzegorz B. dochodził w postępowaniu nakazowym od „C.” spółki z

o.o. z siedzibą w Ł. kwoty 839.531,84 zł z ustawowymi odsetkami od kwot i dat

wskazanych w pozwie z tytułu zapłaty za dostarczony towar oraz kwoty 11.476,85

zł z tytułu uiszczonej opłaty w postępowaniu egzekucyjnym.

Sąd Okręgowy nakazem zapłaty z dnia 8 grudnia 2008 r. r. uwzględnił

powództwo w całości. Rozpoznając sprawę wskutek zarzutów pozwanego,

postanowieniem z dnia 30 marca 2009 r. odrzucił pozew wobec uznania,

że zachodzi niedopuszczalność drogi sądowej wobec orzeczenia przez Sąd

Handlowy w M. o otwarciu postępowania upadłościowego pozwanej spółki.

Wskazał, że zgodnie z Rozporządzeniem Rady WE nr 1346/2000 z dnia 29 maja

2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego, orzeczenie tego Sądu wywiera

bezpośrednie i automatyczne skutki na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, a zatem

zgodnie z przepisami właściwego w sprawie prawa francuskiego pozwana objęta

została zakazem spłaty zobowiązań, a nadto nie może toczyć się przeciwko niej

postępowanie o zapłatę zobowiązań, które powstały przed datą wszczęcia

postępowania sauvegarde. Wskutek zażalenia powoda Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 17 czerwca 2009 r. uchylił zaskarżone postanowienie

i wskazał, że faktyczny brak jurysdykcji sądu francuskiego w przedmiocie

ogłoszenia upadłości nie może być podstawą do odmowy uznania postępowania

upadłościowego wszczętego przed tym sądem w oparciu o klauzulę porządku

publicznego (art. 26 rozporządzenia). Klauzula ta może jednak obejmować

materialnoprawne przesłanki wszczęcia postępowania upadłościowego.

Do podstawowych zasad polskiego porządku prawnego należy możliwość

wspólnego dochodzenia roszczeń wierzycieli od niewypłacalnych dłużników,

natomiast nie jest dopuszczalne wszczynanie postępowania z uwagi na

niewypłacalność lub zagrożenie niewypłacalnością innego podmiotu, niż dłużnik.

Uznał, że z orzeczenia Sądu Handlowego wprost wynika, iż podstawy wszczęcia

postępowania nie stanowiło zagrożenie niewypłacalności pozwanej spółki,

a zagrożenie niewypłacalnością grupy CAUVAL INDUSTRIES. Konsekwencją

byłaby redukcja wierzytelności z przyczyn, których nie można określić jako

niewypłacalności dłużnika, a taka sytuacja sprzeciwiałaby się konstytucyjnej

zasadzie ochrony prawa własności i innych praw majątkowych, które mogą być

3

ograniczone tylko w drodze ustawy (art. 21 i 64 ust. 1 i 3 Konstytucji).

Z powyższych względów przyjął, że brak jest podstaw do uznania wyroku Sądu

Handlowego w M. z dnia 1 października 2008 r., a w konsekwencji do stosowania

prawa francuskiego w zakresie skutków wszczęcia postępowania upadłościowego.

Sąd Okręgowy rozpoznając sprawę ponownie, uznał powództwo za

uzasadnione w świetle art. 535 k.c. i 481 § 1 i 2 k.c., i utrzymał nakaz zapłaty

w mocy, zaś Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 3 marca 2010 r. zmienił wskutek

apelacji pozwanej ten wyrok uchylając nakaz zapłaty co do kwoty 11.476,85 zł i w

tym zakresie powództwo oddalił, utrzymał go w mocy w pozostałej części, oraz

oddalił apelację w pozostałym zakresie.

Rozstrzygnięcie obu Sądów zostało oparte o następujące ustalenia

faktyczne:

Za bezsporne zostały uznane okoliczności faktyczne dotyczące roszczenia

zgłoszonego w pozwie, bowiem pozwana nie kwestionowała, że kupiła u powoda

towar w okresie od 9 czerwca do 30 września 2008 r. i za niego nie zapłaciła.

W dniu 19 listopada 2008 r. powód uzyskał zabezpieczenie wierzytelności poprzez

zajęcie rachunku bankowego pozwanej i występując z wnioskiem do komornika

o dokonanie zabezpieczenia, uiścił opłatę w kwocie 11.476,85 złotych.

Pozwana w dniu 26 września 2008 r. złożyła do Sądu Handlowego w M.

pozew o wszczęcie postępowania upadłościowego i prawomocnym wyrokiem

z dnia 1 października 2008 r. sygn. akt [...] Sąd ten wszczął postępowanie

upadłościowe „ sauvegarde” wobec pozwanego na podstawie art. L620-1 i L621-1

i nast. francuskiego kodeksu handlowego. Uznał swoją jurysdykcję stwierdzając,

że główny ośrodek podstawowej działalności pozwanej, jako spółki wchodzącej

w skład grupy kapitałowej CAUVAL INDUSTRIES, znajduje się we Francji

w miejscowości L. Ustanowił sędziego komisarza i jego zastępcę, zarządców

sądowych oraz zastępców sądowych, otworzył okres obserwacji i wezwał

wierzycieli do zgłaszania wierzytelności w terminie dwóch miesięcy od ogłoszenia

wyroku w biuletynie BODACC. Pozwana powiadomiła powoda o wszczęciu

postępowania faxem z dnia 1 października 2008 r. i poinformowała, że zgodnie

z prawem francuskim nie może spłacać zobowiązań powstałych przed dniem

4

ogłoszenia upadłości, a powód powinien zgłaszać swoje wierzytelności do nadzorcy

sądowego.

Postanowieniem z dnia 10 grudnia 2008 r. Sąd Rejonowy dokonał wpisu

otwarcia postępowania upadłościowego sauvegarde w rejestrze Przedsiębiorców

Krajowego Rejestru Sądowego.

W dniu 20 lipca 2009 r. Sąd Handlowy w M. wydał wyrok w przedmiocie

ustalenia i zatwierdzenia planu ochronnego pozwanej, zgodnie z którym powód ma

być zaspokojony co do swej wierzytelności w jedenastu ratach w okresie 10 lat.

Sąd Okręgowy odnośnie do dopuszczalności drogi sądowej wskazał, iż w tej

kwestii wypowiedział się Sąd Apelacyjny w postanowieniu z dnia 17 czerwca

2009 r., a zatem wobec jego wiążącego charakteru, ponowne odrzucenie pozwu

(z uwagi na zarzut pozwanego) nie jest dopuszczalne. Ponadto Sąd Apelacyjny

orzekł o istnieniu podstaw do odmowy uznania wyroku Sądu Handlowego w M. na

podstawie klauzuli porządku publicznego określonej w art. 26 rozporządzenia,

wobec czego nie znajduje zastosowania art. 4, a w konsekwencji również prawo

francuskie o postępowaniu upadłościowym. Wskazał, że treść wyroku Sądu

Handlowego prowadzi do wniosku, że postępowanie sauvegarde zostało wszczęte

z uwagi na zagrożenie niewypłacalnością grupy kapitałowej CAUVAL

INDUSTRIES. Biorąc pod uwagę stwierdzenie sądu francuskiego, że pozwana nie

jest w stanie zagrożenia niewypłacalnością, za oczywiste uznał, że takie zagrożenie

nie występowało. W konsekwencji, podstawa wszczęcia postępowania nie była

związana z sytuacją finansową pozwanej, a grupy kapitałowej, co w świetle prawa

polskiego nie jest dopuszczalne.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając sprawę wskutek apelacji pozwanej, odniósł się

do treści przepisów rozporządzenia Rady Unii Europejskiej (WE) nr 1346/2000

z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego (Dz. U. UE L nr

160 poz. 1 ze zm., dalej rozporządzenie), a zwłaszcza art. 1 ust. 1, 2 pkt a, art. 3

ust. 1, art. 4 ust. 1 i 2, art. 16 ust. oraz art. 17 ust. 1. Wskazał, że ze wskazanych

dwóch ostatnich przepisów wynika, iż orzeczenie sądu państwa członkowskiego

podlega uznaniu z mocy prawa bez konieczności przeprowadzenia postępowania

delibacyjnego, a postępowanie wszczęte przez sąd państwa członkowskiego, który

5

uznał swoją jurysdykcję, wywołuje skutki prawne, określone prawem państwa

wszczęcia postępowania, w innych państwach członkowskich z mocy samego

prawa. W konsekwencji prawem właściwym dla oceny przebiegu postępowania

upadłościowego oraz jego skutków prawnych, jest prawo państwa członkowskiego,

w którym postępowanie to zostało wszczęte.

Sąd drugiej instancji wyjaśnił, że odstępstwo od tej zasady przewiduje art. 26

rozporządzenia stanowiący, iż każde państwo członkowskie może odmówić

uznania postępowania upadłościowego wszczętego w innym państwie

członkowskim albo wykonania wydanego w jego toku orzeczenia, o ile to uznanie

lub wykonanie prowadziłoby do rezultatu, który pozostaje w oczywistej

sprzeczności z jego porządkiem publicznym, w szczególności z jego podstawowymi

zasadami lub konstytucyjnie zagwarantowanymi prawami i wolnościami jednostki.

Dokonując wykładni pojęcia porządku publicznego, wobec braku jego

zdefiniowania w rozporządzeniu, powołał orzecznictwo Sądu Najwyższego

odnoszące się do art. 1146 k.p.c. i przytoczył wyrażony w nim pogląd, iż klauzula

porządku publicznego ma charakter wyjątkowy i jej zakresem objęte są zasady

wynikające z Konstytucji oraz podstawowe zasady rządzące poszczególnymi

dziedzinami prawa. Wskazał, że chodzi o szczególnie rażące wypadki odstępstwa

od istotnych i podstawowych zasad krajowego porządku prawnego. Nie jest

również wystarczająca zwykła sprzeczność z normami prawa krajowego, chodzi

bowiem o sprzeczność orzeczenia z samymi fundamentami porządku prawnego

państwa. Powołując pkt 22 Preambuły rozporządzenia Sąd Apelacyjny przytoczył

zasadę swobody przepływu orzeczeń między państwami członkowskimi oraz

zasadę wzajemnego zaufania, których konsekwencją jest ograniczenie przyczyn

odmowy orzeczenia do minimum, oraz brak uprawnienia sądów państwa

członkowskich do merytorycznej kontroli orzeczenia. Dokonał także porównania

regulacji prawnych postępowania sauvegarde i polskiego postępowania

naprawczego i doszedł do wniosku, że postępowanie francuskie nie wykazuje

takich cech, które prowadziłyby do naruszenia podstawowych zasad prawa

upadłościowego i naprawczego. Mimo, że powód nie uczestniczył w postępowaniu

w przedmiocie wszczęcia procedury, nie doszło do naruszenia podstawowych

zasad krajowego porządku publicznego, bo w obu postępowaniach udział

6

wierzyciela jest ograniczony, a nadto powód skorzystał z prawa zgłoszenia swojej

wierzytelności i uzyskania zaspokojenia na warunkach określonych w tym

postępowaniu.

Sąd drugiej instancji wskazał, że sama możliwość zaspokojenia nie

wyczerpuje problematyki analizy klauzuli porządku publicznego, bo obejmuje ona

również materialnoprawne przesłanki wszczęcia postępowania upadłościowego

i naprawczego. Do podstawowych zasad polskiego porządku prawnego należy

możliwość wspólnego dochodzenia roszczeń wierzycieli od niewypłacalnych

dłużników, a także wdrożenia postępowania naprawczego w stosunku do

przedsiębiorcy zagrożonego niewypłacalnością. W jego ocenie istotne jest to,

że takie postępowanie może się toczyć w stosunku do niewypłacalnego lub

zagrożonego niewypłacalnością dłużnika, natomiast nie jest dopuszczalne jego

wszczęcie z uwagi na niewypłacalność, bądź zagrożenie niewypłacalnością innego

podmiotu, niż dłużnik. Taką samą zasadę przewidują przepisy rozporządzenia.

Za prawidłowe uznał ustalenie, że postępowanie sauvegarde zostało wszczęte

z uwagi na zagrożenie niewypłacalnością grupy kapitałowej Cauval Industries,

bowiem z uzasadnienia Sądu francuskiego wynika, że gdyby restrukturyzacja

finansowa poszczególnych podmiotów wchodzących w skład tej grupy kapitałowej

nie miała nastąpić w szybkim czasie, to podmioty te nie mogłyby wypełniać swoich

zobowiązań i znalazłyby się w sytuacji zaprzestania płatności, a nadto, iż pozwana

Spółka nie jest w stanie niewypłacalności, ponieważ jej pasywa wynoszą 2.607

euro, a aktywa rozporządzalne 377.104 euro. Ustalenia te wskazują, że podstawa

wszczęcia nie była bezpośrednio związana z sytuacją finansową pozwanej spółki,

lecz całej grupy kapitałowej. Wprawdzie grupa kapitałowa jest największym

udziałowcem pozwanej (jedynym udziałowcem pozwanej jest spółka Nordica

Beteilung – GmbH, której wyłącznym udziałowcem jest spółka Norwal Beteilung,

która z kolei w 90 % stanowi własność spółki Cauval Industries), to jednak

problemy tych spółek nie mają wpływu na ocenę sytuacji pozwanej w kontekście jej

niewypłacalności lub zagrożenia niewypłacalnością. Konsekwencją postępowania

byłaby redukcja wierzytelności, jakie przysługują wierzycielom w stosunku do tej

spółki z przyczyn, których nie można określić jako zagrożenie niewypłacalnością

dłużnika, a wierzyciele pozwanej mieliby ponosić koszty uzdrowienia sytuacji

7

finansowej jej udziałowca. Sprzeciwia się to gwarantowanej przez Konstytucję

zasadzie prawa do własności i innych praw majątkowych, które to prawo może być

ograniczone tylko w drodze ustawy. Ubocznie Sąd drugiej instancji zauważył,

że oceny tej nie zmienia wydanie przez Sąd Handlowy w M. w dniu 20 lipca 2009 r.

wyroku zatwierdzającego plan ochronny dla pozwanej, bowiem nie ma on wpływu

na ocenę skutków prawnych wszczęcia postępowania sauvegarde na gruncie

krajowego porządku publicznego. Przyznał natomiast rację pozwanemu co do

wadliwości orzeczenia Sądu pierwszej instancji w zakresie kwoty 11.476,85 zł,

stanowiącej równowartość opłaty od wszczęcia postępowania egzekucyjnego na

podstawie postanowienia zabezpieczającego. W jego ocenie, wobec uchylenia

przez Sąd Apelacyjny postanowienia zabezpieczającego wskutek zażalenia

pozwanej, powód nie wykazał podstawy prawnej żądania.

Sąd Apelacyjny uznał zatem wszystkie zarzuty pozwanej zmierzające do

podważenia stanowiska Sądu Okręgowego w zakresie odmowy uznania wyroku

Sądu Handlowego w M. z dnia 1 października 2008 r. za niezasadne, co stanowiło

podstawę utrzymania nakazu zapłaty co do kwoty 839.531,84 złote i oddalenia

apelacji w tej części.

Powyższy wyrok zaskarżyła pozwana skargą kasacyjną opartą na obu

podstawach określonych w art. 3983

§ 1 i 2 k.p.c.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 3983

§ 1 k.p.c.) zarzuciła

naruszenie art. 26 rozporządzenia i w konsekwencji naruszenie art. 316 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 26 rozporządzenia oraz art. 4 rozporządzenia

w związku z art. L 622-10 i L622 – 11 francuskiego kodeksu handlowego, art. 65

§ 1 k.c. w związku z treścią uzasadnienia wyroku Sądu Handlowego w M. z dnia 1

października 2008 r. i w związku z art. 244 k.p.c. W ramach drugiej podstawy

kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.) zarzuciła naruszenie art. 320 k.p.c.

Wniosła o uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego poprzez

wydanie wyroku reformatoryjnego oddalającego powództwo, ewentualnie o jego

uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Powód wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

8

Podstawowym aktem wspólnotowego porządku prawnego normującym

problematykę upadłości transgranicznych jest rozporządzenie Rady (WE)

1346/2000. Należy ono do kategorii aktów prawa zaliczanych do prawa wtórnego,

obowiązujących i stosowanych w państwach członkowskich bezpośrednio.

W licznych orzeczeniach Europejski Trybunał Sprawiedliwości stwierdzał

bezpośrednią skuteczność prawa wspólnotowego w obrębie systemu prawnego

państw członkowskich oraz akcentował, że podstawowym warunkiem realizacji

celów Wspólnoty jest zapewnienie jednolitej skuteczności prawa wspólnotowego

we wszystkich państwach członkowskich. Podkreślał również, iż ważność środków

Wspólnoty oraz ich skuteczność w prawie wewnętrznym nie może być podważana

poprzez stwierdzenia, że jest ono rzekomo przeciwne prawom fundamentalnym

sformułowanym w konstytucji państwa członkowskiego, czy też zasadom jego

konstytucyjnej struktury, a zatem nie wolno się powoływać na prawo wewnętrzne

dla przeciwstawienia go normom stanowionym przez Wspólnoty (patrz sprawa 6/64

Flamino Costa v. ENEL, Zb. Orz. 1964 s.585, sprawa 14/68 Walt Wilhelm i inni

v. Federalny Urząd Kartelowy, Zb. Orz 1969 s. 1, sprawa 11/70 Internationale

Handelsgesellschaft GmbH v. Einfuhr – und Vorratsstelle fur Getreide und

Futtermittel, Zb. Orz. 1970, s. 1161).

Z powyższego wynika, że podstawowymi zasadami obowiązującymi przy

rozpoznawaniu spraw upadłościowych transgranicznych jest zasada nadrzędności

przepisów rozporządzenia nad polskim systemem krajowym oraz zasada

jednolitości i skuteczności stosowania tego aktu prawnego we wszystkich

państwach członkowskich. Stosowanie prawa krajowego dopuszczalne jest

wyłącznie w takim zakresie, w jakim rozporządzenie na to zezwala.

Kluczowym problemem w sprawie niniejszej jest to, czy dopuszczalne jest

w świetle art. 26 rozporządzenia badanie, w kontekście klauzuli ordre public, przez

sąd państwa członkowskiego orzeczenia sądu innego państwa członkowskiego

w przedmiocie wszczęcia postępowania upadłościowego, w zakresie, w jakim

przyjął swoją jurysdykcję oraz uznał przesłanki do wszczęcia postępowania

upadłościowego.

9

Problem ten występuje w wypadku tzw. upadłości transgranicznej, czyli

określonej procedury prawnej wszczynanej w wypadku niewypłacalności dłużnika

lub zagrożenia niewypłacalnością, polegającej na wspólnym dochodzeniu roszczeń

przez jego wierzycieli, przy czym konieczne jest wystąpienie elementu

transgranicznego, tj. czynnika łączącego to postępowanie z porządkiem prawnym

innego państwa członkowskiego.

Rozporządzenie nr 1346/2000 jest podstawowym aktem prawa

wspólnotowego regulującym zbiorowe postępowania przewidujące niewypłacalność

dłużnika, które obejmują całkowite lub częściowe zajęcie majątku dłużnika oraz

powołanie zarządcy, przy czym jego zasięg terytorialny obejmuje wszystkie

państwa członkowskie (z wyjątkiem Danii).

Kompetencje jurysdykcyjne sądów zostały unormowane w art. 3 ust. 1, który

po pierwsze, upoważnia sądy państw członkowskich do wszczynania i prowadzenia

postępowań upadłościowych w rozumieniu art. 2 lit a w związku z art. 1 ust. 1 , oraz

po drugie, wskazuje za pomocą łącznika w postaci głównego ośrodka podstawowej

działalności dłużnika (COMI), którego to państwa sąd jest właściwy (zdanie

pierwsze) do wszczęcia i prowadzenia postępowania. Dodać należy, że w wypadku

spółek i osób prawnych rozporządzenie wprowadza wzruszalne domniemanie,

że głównym ośrodkiem ich działalności jest siedziba określona w statucie (zdanie

drugie). Pojęcie głównego ośrodka podstawowej działalności dłużnika wzbudza

szereg kontrowersji, mimo wyjaśnienia zawartego w punkcie 13 Preambuły,

iż powinno ono oznaczać miejsce, w którym dłużnik zazwyczaj zarządza swoją

działalnością i jako takie jest rozpoznawalne przez osoby trzecie. Przyczyną jest

dość ogólne sformułowanie poszczególnych zwrotów składających się na COMI,

co powoduje różne stanowiska doktryny co do wykładni tego pojęcia,

a w konsekwencji rozbieżność orzecznictwa sądów różnych krajów państwa

członkowskich. Przykładowo wskazać należy na dwie zasadnicze teorie - teorię

miejsca podejmowania strategicznych decyzji kontrolnych, zakładającą,

że zasadnicze znaczenie dla ustalenia głównego ośrodka podstawowej działalności

ma sposób organizacji funkcji kierowniczych przedsiębiorstwa (mind of

management) i stosowaną najczęściej w systemie anglosaskim, oraz teorię

działalności gospodarczej (business activity theory) zakładającą, że jest nim

10

miejsce, w którym faktycznie jest prowadzona działalność dłużnika. Problem ten

nabiera znaczenia, gdy postępowanie upadłościowe dotyczy spółki, która wchodzi

w skład grupy kapitałowej składającej się z podmiotów prawnie niezależnych, lecz

powiązanych kapitałowo. Możliwe jest bowiem, że dłużnik faktycznie prowadzi

działalność w innym państwie członkowskim, niż państwo, w którym znajduje się

ośrodek kierowniczy grupy kapitałowej, który podejmuje decyzje strategiczne dla

całej grupy, w tym również dłużnika. Przy zastosowaniu teorii mind of management

dopuszczalne jest przyjęcie, że główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika

znajduje się w tym państwie członkowskim, w którym ma siedzibę i wykonuje

funkcje kierownicze spółka dominująca, natomiast przy przyjęciu teorii business

activity theory taka wykładnia pojęcia głównego ośrodka podstawowej działalności

dłużnika nie jest dopuszczalna. Dokonując wykładni przepisów rozporządzenia

opowiedzieć należy się za teorią działalności gospodarczej. Po pierwsze, zgodnie

z art. 1 ustęp 1 rozporządzenie ma zastosowanie do zbiorowych postępowań

przewidujących niewypłacalność dłużnika. Termin „zbiorowe postępowania” odnosi

się do wielości wierzycieli, natomiast podmiotem postępowania może być dłużnik,

czyli osoba fizyczna lub prawna, ale nie grupa kapitałowa. Rozporządzenie nie

zawiera uregulowań odnoszących się do upadłości wielu podmiotów powiązanych

kapitałowo.

Po drugie, treść art. 3 ust. 1 rozporządzenia określa COMI dłużnika jako

„główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika” (w języku angielskim centre of

debtor΄s main interests). Wiąże zatem jurysdykcję sądu z tym państwem,

na którego terytorium dłużnik zarządza tą działalnością, która stanowi, według

kryteriów obiektywnych, zasadniczy zakres działań podejmowanych w celu

uzyskania efektów ekonomicznych (podmioty gospodarcze), lub w celu

konsumpcyjnym (osoby fizyczne nie będące podmiotami gospodarczymi).

Mieć należy na uwadze wyjaśnienie zawarte w punkcie 13 Preambuły, zgodnie

z którym główny ośrodek działalności dłużnika oznacza miejsce, w którym dłużnik

zazwyczaj zarządza swoją działalnością i jako takie jest rozpoznawalne przez

osoby trzecie. W wypadku spółki ośrodkiem tym będzie siedziba określona

w statucie (art. 3 ust. 1 zd. 2), a w wypadku obalenia tego domniemania

rzeczywista siedziba zarządu rozpoznawalna przez osoby trzecie.

11

Po trzecie, mieć należy na uwadze orzecznictwo Europejskiego Trybunału

Sprawiedliwości, a przede wszystkim wyrok z dnia 2 maja 2006 r. w sprawie C –

341/04 w sprawie Eurofood IFSC Ltd. Trybunał stwierdził, że w celu określenia

głównego ośrodka podstawowej działalności spółki zależnej będącej dłużnikiem,

domniemanie ustanowione w art. 3 ust. 1 rozporządzenia może zostać obalone

tylko wtedy, gdy obiektywne i możliwe do zweryfikowania przez osoby trzecie

kryteria umożliwiają stwierdzenie, że rzeczywista sytuacja jest odmienna niż ta,

która wynikałaby z położenia przedsiębiorstwa, w miejscu statutowej siedziby

spółki. Podkreślił również, że sama okoliczność, że ekonomiczne decyzje takiej

spółki są lub mogą być kontrolowane przez spółkę nadrzędną, mającą siedzibę

w innym państwie członkowskim, nie jest wystarczająca do obalenia domniemania

ustanowionego przez rozporządzenie.

Reasumując, przyjąć należy, że na gruncie rozporządzenia jest wykluczone

wszczęcie jednego postępowania upadłościowego w stosunku do całej grupy

kapitałowej, bowiem przesłanki upadłości muszą być badane odrębnie w stosunku

do każdej spółki, jak również nie jest dopuszczalne przyjęcie jako COMI spółki

zależnej siedziby zarządu spółki dominującej, tj. miejsca sprawowania nad nią

realnej kontroli.

Zgodnie z art. 16 ust. 1 rozporządzenia, wszczęcie postępowania

upadłościowego przez sąd państwa członkowskiego właściwy w świetle art. 3

podlega uznaniu we wszystkich pozostałych państwach członkowskich z chwilą,

gdy orzeczenie stanie się skuteczne w państwie wszczęcia postępowania, zaś art.

17 ustęp 1 stanowi, że wywołuje ono bez potrzeby dopełnienia jakichkolwiek

formalności skutki, które wynikają z prawa państwa wszczęcia postępowania.

W punkcie 22 preambuły podkreślono, że automatyczne uznanie powinno

oznaczać, iż skutki wynikające z postępowania na podstawie prawa państwa

wszczęcia postępowania rozciągają się na wszystkie inne państwa członkowskie,

a nadto uznawanie orzeczeń powinno się opierać na zasadzie wzajemnego

zaufania i przyczyny odmowy powinny być ograniczone do minimum. Taką też

wykładnię art. 16 rozporządzenia przyjął Europejski Trybunał Sprawiedliwości

w wyżej cytowanym wyroku w sprawie Eurofood wskazując, że wszczęcie

głównego postępowania upadłościowego przez Sąd jednego państwa

12

członkowskiego powinno zostać uznane przez sądy innych państw członkowskich,

bez możliwości badania przez te sądy oceny właściwości dokonanej przez sąd

państwa wszczęcia postępowania. Podkreślił, że zasada pierwszeństwa określona

w tym przepisie jest oparta na zasadzie wzajemnego zaufania i wskazał, że jeżeli

zainteresowany chce podważyć właściwość sądu, który wszczął postępowanie,

musi skorzystać ze środków zaskarżenia orzeczenia o wszczęciu postępowania,

przewidzianych przez prawo krajowe państwa członkowskiego, w którym zostało

wszczęte to postępowanie, i przed sądami tego państwa członkowskiego.

Uznał również, że mechanizm przewidujący, iż wszczęte może zostać tylko jedno

postępowanie główne wywołujące skutki prawne we wszystkich państwach

członkowskich, mógłby zostać poważnie zaburzony, jeżeli sądy tych państw,

mogłyby korzystać z konkurencyjnej właściwości.

Mając tę wykładnię na uwadze uznać zatem należy, że w celu zachowania

zasady zaufania, orzeczenie sądu państwa członkowskiego o wszczęciu

postępowania upadłościowego powinno być, po pierwsze, automatycznie uznane

przez wszystkie państwa członkowskie, po drugie, orzeczenie, to powinno być

uznane bez badania jego prawidłowości, i po trzecie, orzeczenie to wywołuje we

wszystkich państwach członkowskich skutki, które wynikają z prawa państwa

wszczęcia postępowania.

Konsekwencją powyższego jest, niezależnie od oceny prawidłowości

rozstrzygnięcia Sądu Handlowego z 1 października 2008 r. o wszczęciu

postępowania upadłościowego pozwanej w przedmiocie przyjętej wykładni art. 3

ust. 1 rozporządzenia, brak możliwości badania oceny właściwości dokonanej przez

ten Sąd, jak również co do zasady, automatyczne uznanie tego orzeczenia.

Wyjątkiem od zasady automatycznego uznania orzeczenia jest art. 26

rozporządzenia, dający państwu członkowskiemu prawo odmowy uznania

postępowania upadłościowego w innym państwie członkowskim, albo jego

wykonania, o ile uznanie to lub wykonanie prowadziłoby do rezultatu, który

pozostaje w oczywistej sprzeczności z jego porządkiem publicznym,

w szczególności z jego podstawowymi zasadami lub konstytucyjnie

zagwarantowanymi prawami i wolnościami jednostki.

13

Wskazać należy, że sformułowanie „z jego porządkiem publicznym”

wskazuje, że pojęcie to powinno być interpretowane jako krajowy porządek

publiczny państwa członkowskiego uznającego orzeczenie, jednakże orzecznictwo

Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości opowiada się za koncepcją, że jest to

instytucja prawa krajowego, ale interpretowana poprzez standardy wspólnotowego

porządku prawnego, a zwłaszcza aktu wspólnotowego, w którym jest zawarte,

w zakresie ustalenia jej granic zewnętrznych. Trybunał uznał również swoją

kompetencję do badania, czy interpretacja pojęcia porządku krajowego przez sądy

państwa członkowskich nie przekracza dopuszczalnych granic (patrz wyroki ETS

z dnia 28 marca 2001 r. w sprawie C- 7 98 Dieter Krombach v. Andre΄Bamaberski,

Zb. Orz. 2000, str. I – 1935 pkt 22 – 23, i z dnia 11 maja 2000 r. w sprawie C –

38/98 Reَgie Nationale des Usines Renault SA v. Maxicar SpA, Orazio Formento,

Zb. Orz. 2000, str. I – 2973, pkt 27 – 28).

Klauzula ordre public (public policy) jest klauzulą generalną i jako taka jest

pojęciowo otwarta, a wyjaśnienie jej treści pozostawione jest sądowi orzekającemu

w danej sprawie. Zarówno doktryna, jak i orzecznictwo sformułowały jednakże

ogólne zasady, którymi należy się kierować przy zastosowaniu klauzuli.

Powszechnie przyjmuje się, że ponieważ klauzula porządku publicznego jest

wyjątkiem od zasady stosowania prawa obcego, lub uznania zagranicznych

orzeczeń opartych na tym prawie i niedopuszczalne jest interpretowanie jej

w sposób rozszerzający. Ponadto wskazano, że przez podstawowe zasady

porządku prawnego należy rozumieć fundamentalne zasady konstytucyjne

dotyczące ustroju społeczno – gospodarczego oraz naczelne zasady rządzące

poszczególnymi dziedzinami prawa materialnego i procesowego. Nie wystarczy

także zwykłe naruszenie tych zasad, ale naruszenie powinno być oczywiste,

wyraźne i istotne, a zatem klauzula może być stosowana w szczególnie rażących

wypadkach. Nie uzasadnia odmowy uznania orzeczenia zagranicznego zwłaszcza

sama jego sprzeczność z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa

polskiego. Wskazuje się również na niedopuszczalność kontroli merytorycznej

orzeczenia zagranicznego (patrz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

5 listopada 1975 r., I CR 625/75, OSNC 1976, nr 10, poz. 215, z dnia 21 kwietnia

1978, IV CR 65/78, OSN 1980, poz. 233, z dnia 2 czerwca 1980 r., I CR 124/80,

14

OSNC 1981/1/13, z dnia 23 sierpnia 1990 r., I CR 415/90, OSP 1992, z. 3 poz. 68,

z dnia 18 stycznia 2002 r., I CKN 722/99 Prok. i Pr. 2002, nr 5 poz. 39, z dnia 26

lutego 2003 r., II CK 13/03, OSNC 2004/5/80, OSP 2003/10/126, z dnia 9 marca

2004 r., I CK 412/03, niepubl., z dnia 28 marca 2007 r., II CSK 533/06, niepubl.,

postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 30 maja 2000 r. I ACa

57/00, OSA 2001/3/13). Taką też wykładnię klauzuli ordre public na gruncie art. 26

rozporządzenia przyjął Europejski Trybunał Sprawiedliwości w wyżej cytowanym

wyroku w sprawie Eurofood podkreślając jej wyjątkowy charakter i dopuszczalność

jej stosowania wyłącznie w wypadku, gdyby uznanie orzeczenia byłoby niezgodne

z porządkiem prawnym państwa uznającego w takim stopniu, że zagrażałoby

to jednej z zasad podstawowych, zaś naruszenie przepisu prawa uznawanego za

podstawowy byłoby oczywiste.

Mając na względzie powyższe uwagi wskazać należy, że w świetle art. 26

rozporządzenia należy oceniać dopuszczalność zastosowania klauzuli porządku

publicznego badając, jaki rezultat wywarło orzeczenie Sądu Handlowego w M., i

czy ten rezultat jest sprzeczny z podstawowymi zasadami porządku prawnego

w Polskiej Rzeczypospolitej Polskiej przy uwzględnieniu standardów wyznaczonych

przez przepisy rozporządzenia.

Brak jest podstaw, by podzielić argumenty powoda zmierzające do takiej

wykładni, że w rozumieniu rozporządzenia pojęcie rezultatu zawarte w art. 26

rozporządzenia należy wykładać w sposób rozszerzający jako obejmujące pojęcie

zarówno skutku, jak i ogólnych faktów następujących w wyniku uznania

postępowania upadłościowego. Z uzasadnienia wynika, że argumenty te, w istocie,

zmierzają do przyjęcia dopuszczalności badania, w świetle klauzuli porządku

publicznego, przesłanek wszczęcia postępowania upadłościowego pozwanej,

uznanych przez Sąd Handlowy jako wystarczające do wydania orzeczenia

pozytywnego. Tymczasem, mając na uwadze treść art. 26 oraz art. 16 zdanie

2 rozporządzenia, uznać należy, że przepis ten nie daje podstawy do

merytorycznego badania orzeczenia wszczynającego postępowanie upadłościowe,

czyli badania istoty zawartego w nim rozstrzygnięcia, a zwłaszcza nie daje

podstawy do badania przesłanek przyjętych za podstawę orzeczenia. Prowadzi do

tego wniosku również wykładnia dokonana przez Trybunał, mocno akcentująca

15

konieczność stosowania zasady pierwszeństwa sądu orzekającego o wszczęciu

postępowania upadłościowego, oraz zasady zaufania.

Sąd Apelacyjny oceniając dopuszczalność zastosowania zasady ordre public

dokonał, w zakresie skutków orzeczenia, porównania systemu postępowania

upadłościowego we Francji i w Polsce, i doszedł do przekonania, że zestawienie

przepisów francuskiego kodeksu handlowego oraz polskiego prawa

upadłościowego i naprawczego prowadzi do jednoznacznego wniosku,

że wszczęcie postępowania upadłościowego na podstawie art. L6211

i n.

francuskiego kodeksu handlowego nie jest sprzeczne z podstawowymi zasadami

porządku publicznego. Dokonał jednak rozszerzającej wykładni art. 26

rozporządzenia przyjmując, że dopuszczalne jest badanie materialnoprawnych

przesłanek wszczęcia postępowania upadłościowego pozwanej przez Sąd

Handlowy w M., co doprowadziło do uznania, że przesłanki wszczęcia

postępowania ustalone na podstawie uzasadnienia tego Sądu, są sprzeczne

z zasadą prawa do własności i innych praw majątkowych, określoną w art. 64 ust. 1

i 3 Konstytucji RP.

Wskazać należy, że ustalenie zewnętrznych granic ordre public, a zwłaszcza

granicy pomiędzy merytorycznym badaniem orzeczenia lub jego przesłanek,

a skutkiem orzeczenia, bywa niezwykłe trudne. Niemniej jednak pamiętać należy,

że w świetle art. 26 rozporządzenia, nie chodzi o sprzeczność orzeczenia lub

przesłanek przyjętych przez sąd zagraniczny, jako jego podstawa z polskim

porządkiem prawnym, a o sprzeczność rezultatu orzeczenia z tymi zasadami.

Rezultatem zaś jest wszczęcie postępowania, w tym wypadku zbliżonego do

polskiego postępowania naprawczego, w stosunku do spółki prawa handlowego

oraz jego skutki określone prawem francuskim odnoszące się do przebiegu

postępowania (art. 4 ust. 1, art. 4 ust. 2 lit e, art. 4 ust. 2 lit g, art. 4 ust. 2 lit k).

Jak prawidłowo uznał Sąd Apelacyjny skutki te nie są sprzeczne z podstawowymi

zasadami porządku prawnego.

Wskazać ponadto należy, że jedyna okoliczność stanowiąca podstawę

odmowy uznania orzeczenia Sądu francuskiego zarówno przez Sąd Okręgowy, jak

i Apelacyjny, tj. sprzeczność orzeczenia o wszczęciu postępowania upadłościowego

16

spółki zależnej nie zagrożonej niewypłacalnością z uwagi na zagrożenie

niewypłacalnością całej grupy kapitałowej, której jest członkiem, z podstawowymi

zasadami polskiego porządku prawnego, w istocie nie miała znaczenia w sprawie.

Wbrew bowiem ocenie Sądu Apelacyjnego, wyrok z dnia 1 października

2008 r. w przedmiocie wszczęcia postępowania sauvegarde w stosunku do

pozwanej zostało wydane przez Sąd Handlowy w M. z uwagi na zagrożenie

niewypłacalnością pozwanej wobec ogłoszenia upadłości jej głównego klienta

(NORDICA POLSTER MOBEL), a nie z uwagi na zagrożenie niewypłacalnością całej

grupy kapitałowej CAUVAL INDUSTRIES. Również w motywach wyroku znalazł

odzwierciedlenie fakt, że wprawdzie pozwana w dniu wszczęcia postępowania nie

znajdowała się w stanie niewypłacalności i miała dodatni bilans finansowy, ale

restrukturyzacja finansowa jest jedynym rozwiązaniem mogącym zapewnić jej

kontynuowanie działalności ekonomicznej. Brak było ponadto podstaw do dokonania

przez Sąd Apelacyjny oceny, że pozwana nie wykazała, iż jej sytuacja ekonomiczna

uzasadniała wszczęcie postępowania, skoro ocena przesłanek wszczęcia

postępowania sauvegarde przewidzianych w art. L620 – 1 Kodeksu Handlowego

(udokumentowanie trudności, których dłużnik nie jest w stanie przezwyciężyć,

możliwość prowadzenia przez te trudności do sytuacji zaprzestania płatności,

ułatwienie reorganizacji wskutek wszczęcia postępowania w celu umożliwienia

kontynuowania działalności), należała do kompetencji Sądu Handlowego.

Mając zatem na uwadze, że porównanie zasad procédure de sauvegarde

z polskim postępowaniem naprawczym pozwala na stwierdzenie podobieństwa

rozwiązań i celów obu postępowań, oraz na stwierdzenie braku relewantnych różnic,

nie można uznać, by orzeczenie Sądu Handlowego w M. naruszało podstawowe

zasady porządku publicznego w Rzeczypospolitej Polskiej, a zwłaszcza

bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawy prawo upadłościowe i naprawcze lub

art. 64 Konstytucji, który wprost przewiduje możliwość ograniczenia prawa własności

w drodze ustawowej. Takie ograniczenie przewiduje także postępowanie naprawcze,

określając przykładowo sposoby restrukturyzacji zobowiązań (art. 503 pkt 2 w zw.

z art. 270 p.u.n.), począwszy od odroczenia wykonania zobowiązań, do zmniejszenia

sum długów poprzez rozłożenie spłaty długów na raty. Żadna ze stron nie zarzucała,

że zostało naruszone jej prawo do bycia wysłuchanym, a zatem w tym zakresie

17

zbędne jest badanie zachowania tego prawa w kontekście klauzuli porządku

publicznego. Niemniej nie było kwestionowane, że powód był powiadomiony

o toczącym się postępowaniu sauvegarde, a zatem miał możliwość podjęcia środków

prawnych w celu bądź wysłuchania, bądź zaskarżenia wyroku z 1 października

2008 r., jak również to, że zgłosił swoją wierzytelność w tym postępowaniu.

Z powyższych względów trafny jest zarzut naruszenia art. 26 rozporządzenia,

a w konsekwencji również zarzut naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. w związku z art. 391

§ 1 k.p.c. oraz art. 4 rozporządzenia w związku z art. L622 – 10 i L622 – 11

Francuskiego kodeksu Handlowego.

Zgodnie z art. 316 § 1 k.p.c. podstawą wydania wyroku jest stan rzeczy

istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Zasada ta, poprzez art. 391 § 1 k.p.c., ma

zastosowanie w postępowaniu apelacyjnym, bowiem Sąd drugiej instancji jako sąd

merytoryczny jest zobowiązany, niezależnie od zarzutów apelacji, do rozważenia na

nowo całego materiału i dokonania własnej oceny prawnej (patrz wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 8 lutego 2006 r., II CSK 153/05, niepubl. i z dnia 13 maja 2010 r.

II PK 346/09, niepubl.). Bezsporne jest, że Sąd Handlowy w M. wydał w dniu 20 lipca

2009 r. wyrok w przedmiocie ustalenia i zatwierdzenia planu ochronnego pozwanej.

W ramach tego planu powód miał być zaspokojony co do swojej wierzytelności w

okresie 10 lat w jedenastu ratach. Wobec braku podstaw do zastosowania art. 26

rozporządzenia, ustalenia zatem wymagało, jaka część wierzytelności powoda była

wymagalna w dacie orzekania Sądu Apelacyjnego. Brak tego ustalenia

uniemożliwia wydanie przez Sąd Najwyższy wyroku reformatoryjnego (art. 39816

k.p.c.).

Brak jest natomiast podstaw do przyjęcia zasadności zarzutu naruszenia art.

65 k.c., uzasadnionego zastosowaniem błędnej wykładni dokumentu urzędowego,

jakim jest orzeczenie Sądu Handlowego w M. Po pierwsze, art. 65 k.c. odnosi się

do wykładni oświadczeń woli, a po drugie, wobec zasadności zarzutu naruszenia

prawa procesowego zbędne stało się rozważenie zarzutu naruszenia tego przepisu

prawa materialnego. Nie jest także zasadny, łączący się z drugim wskazanym w

skardze kasacyjnej zagadnieniem prawnym, zarzut naruszenia art. 320 k.p.c.,

18

bowiem świadczenie należne powodowi zostało rozłożone na raty w wyroku Sądu

Handlowego w M. z dnia 20 lipca 2009 r.

Z powyższych względów, uznając skargę kasacyjną za uzasadnioną,

Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.