IV CSK 405/10

Sygn. akt IV CSK 405/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa Elżbiety G.

przeciwko A. LTD Spółce z o.o. w L.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 17 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 7 kwietnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu pozostawiając Temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego

Uzasadnienie

2

Powódka Elżbieta G. wniosła o zobowiązanie pozwanego A.LTD spółki z

o.o. z siedzibą w L. do złożenia oświadczenia woli, że jako właściciel

nieruchomości gruntowej ustanawia i przenosi na rzecz powódki odrębną własność

oznaczonego w pozwie lokalu mieszkalnego składającego się z dwóch pokoi,

kuchni i łazienki o łącznej powierzchni użytkowej 47,16 m. kw. położonego na

trzecim piętrze budynku wraz z pomieszczeniami przynależnymi tj. strychem

o powierzchni użytkowej 39,15 m. kw. oraz piwnicą o pow. 2,72 m. kw. a także

wraz z odpowiednim udziałem we współwłasności zabudowanej działki

o powierzchni 2581 m.kw. położonej w L. przy ul. S. [...] oraz udziałem w

częściach wspólnych budynku i urządzeń nie służących do wyłącznego użytku

poszczególnych właścicieli lokali za cenę 176.201,63 zł a powódka lokal ten wraz z

prawami z nim zwianymi za taką cenę nabywa.

Pozwana spółka wnosiła o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo.

Według ustaleń tego Sądu, strony w umowie notarialnej z dnia 7 maja 2004 r.

zobowiązały się zawrzeć do dnia 31 grudnia 2004 r. umowę, mocą której spółka

sprzeda powódce opisany w pozwie lokal mieszkalny o pow. użytkowej 46,6, m.

kw. za cenę 2.200 zł za metr kwadratowy wraz z przynależnymi do niego strychem

o powierzchni 39,15 m. kw. oraz komórką o powierzchni 2,72 m. kw. za cenę

1.700 zł za metr wraz ze związanymi z własnością tego lokalu udziałami we

współwłasności gruntu i części wspólnych budynku i urządzeń za łączną cenę

174.075 złotych a powódka lokal ten zobowiązała się kupić, przystępując

na pisemne wezwanie do aktu notarialnego. W umowie tej strony wskazały, że

powierzchnia lokalu, jak i powierzchnie pomieszczeń przynależnych do lokalu,

zostały podane w sposób orientacyjny, wyłącznie w oparciu o projekt budowlany

i że właściwe powierzchnie zostaną podane w oparciu o inwentaryzację

wykonawczą. Strony umówiły się też, że ze względu na proces budowlano -

technologiczny powierzchnia lokalu mieszkalnego może ulec zmianie, co

spowoduje zmianę ceny określonej w umowie a także mogą ulec zmianie udziały

we współwłasności nieruchomości wspólnej. W § 6 ust. 1 umowy strony uzgodniły,

iż w przypadku, gdy kupująca odmówi zawarcia przyrzeczonej umowy kupna

sprzedaży, pomimo dwukrotnego pisemnego wezwania przez pozwaną

3

i wyznaczenia terminów do jej zawarcia, pozwanej przysługiwać będzie prawo

odstąpienia od niniejszej umowy, zaś kupująca zobowiązana będzie do zapłacenia

pozwanej kary umownej w wysokości 2% wartości przedmiotu umowy.

Pozwana spółka wielokrotnie na piśmie bezskutecznie wzywała powódkę do

zawarcia umowy ustanowienia odrębnej własności przedmiotowego lokalu.

W piśmie z dnia 24 lipca 2006 r. pozwana wyznaczyła termin zawarcia umowy na

dzień 10 sierpnia 2006 r. W tym dniu, przed notariuszem, w obecności

przedstawicieli pozwanej, powódka oświadczyła, że nie akceptuje wyników pomiaru

powierzchni lokalu mieszkalnego i osoby działające na jej zlecenie przeprowadzają

stosowne obliczenia. Pismem z dnia 2 stycznia 2007 r. pozwana poinformowała

powódkę o zamiarze rozwiązania umowy przedwstępnej sprzedaży, co w rezultacie

uczyniła 8 stycznia 2007 r. składając oświadczenie w formie notarialnej.

Na wniosek spółki Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2009 r.

wykreślił z księgi wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości

roszczenia powódki o zawarcie objętej umowy objętej dochodzonym roszczeniem.

Dnia 26 czerwca 2009 r. pozwana spółka umową notarialna ustanowiła odrębną

własność przedmiotowego lokalu i sprzedała prawo do tego lokalu Mariuszowi

i Dorocie małżonkom M.

Sąd Okręgowy na tej podstawie faktycznej uznał roszczenie powódki

z nieuzasadnione tylko ze względu na zbycie prawa do lokalu objętego pozwem.

Skoro pozwana spółka nie jest już właścicielem spornego lokalu nie może

skutecznie dokonać jego zbycia na rzecz powódki. Z tego względu Sąd pierwszej

instancji uznał za nieistotne dla rozstrzygnięcia podnoszone przez powódkę zarzuty

dotyczące utrzymania legitymacji biernej pozwanej i bezskuteczności odstąpienia

od umowy przedwstępnej.

Wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację, jaką

powódka wniosła od wyroku Sądu Okręgowego. Podzielił zawarty w niej zarzut

związany ze skutkami zbycia spornego lokalu w toku procesu. Zgodnie z treścią

art. 192 pkt 3 k.p.c. zbycie rzeczy lub prawa objętych sporem nie ma wpływu na

dalszy bieg sprawy. Stwierdzenie to nie przesądziło jednak o zasadności apelacji.

Sąd Apelacyjny podjął się oceny skutków prawnych oświadczenia z dnia 8 stycznia

2007 r. o odstąpieniu od przedwstępnej. Wskazał, że przesłanką odstąpienia od

4

umowy uregulowanego w art. 492 k.c. nie jest ograniczenie go terminem

końcowym. Termin, o którym mowa w tym przepisie odnosi się do wykonania

umowy, a nie do prawa odstąpienia od umowy. Jak przyjął Sąd Apelacyjny, w

dwóch pismach z dnia 7 czerwca 2006 r. oraz z dnia 24 lipca 2006 r. pozwana

spółka, oprócz wezwania do wykonania umowy przyrzeczonej, wyznaczyła również

dodatkowy termin do zawarcia umowy przyrzeczonej pod rygorem skutków

prawnych z § 6 ust. 1 umowy. Zatem pozwana spełniła wymóg przewidziany w art.

491 § 1 k.c., co uprawniało ją do odstąpienia od umowy. Poza tym, Sąd Apelacyjny

podzielając pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 stycznia

2005 r. (sygn. akt CK 401/04, nie publ.) przyjął, że treść art. 492 k.c. nie sprzeciwia

się zawarciu w umowie prawa odstąpienia od umowy w sytuacji, gdy spełni się

określone w umowie zdarzenie przyszłe i niepewne a tym zdarzeniem była

odmowa zawarcia umowy przyrzeczonej pomimo dwukrotnego pisemnego

wezwania. Ziszczenie się tego warunku dawało każdej ze stron prawo do

odstąpienia od umowy, a zdaniem Sądu powódka bezzasadnie uchylała od

zawarcia umowy przyrzeczonej. Przyczyną dla której ostatecznie powódka

odmówiła zawarcia mowy ostatecznej nie była kwestia sposobu wykończenia lokalu

ale różnica w interpretacji pomiarów powierzchni lokalu. Ta ostatnia okoliczność nie

uprawniała powódki do uchylenia się od zawarcia umowy albowiem pozwana

proponowała zawarcie umowy z przyjęciem powierzchni wskazanych w umowę

przedwstępnej. Dlatego Sąd drugiej instancji zaskarżony wyrok uznał za

prawidłowy pomimo nierozpoznania przez Sąd Okręgowy istoty sporu.

Powódka wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego.

Zarzuciła w niej naruszenie art. 316 § 1 w związku z art. 227 k.p.c. przez

niewyjaśnienie wskazanych w skardze kasacyjnej okoliczności faktycznych a ta

najistotniejsza odnosiła się do tego, że to powódka domagała się dnia 29 lipca

2008 r. zawarcia umowy przyrzeczonej, na co pozwana nie wyraziła zgody

powołując się na przedawnienie. Brak podania przyczyn pominięcia dowodów na te

okoliczności stanowiło, według skarżącej, naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. zwłaszcza,

że Sąd drugiej instancji powinien zgodnie z art. 382 k.p.c. oprzeć swoje

rozstrzygnięcie albo na stanie faktycznym ustalonym w pierwszej instancji albo na

podstawie własnych i samoistnych ustaleń. Poza tym, oddalając apelację pomimo

5

trafności jej zarzutów i wniosków, Sąd Apelacyjny miał naruszyć art. 385 k.p.c.

W ramach podstawy wymienionej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. powódka zarzuciła

naruszenie art. 65 § 2, 491 § 1, 492 k.c. oraz art. 64 k.c. i art. 9 ustawy z dnia

24 czerwca 1994 r. o własności lokali. Powołując się na te podstawy powódka

wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia

27 listopada 2007 r. (sygn. akt IV CSK 247/07, nie publ.) art. 316 § 1 k.p.c.

reguluje zasadę wyrokowania stanowiąc, iż dla oceny stanu rzeczy, który jest

podstawą wyroku, decydująca jest chwila zamknięcia rozprawy. O naruszeniu

przytoczonego przepisu można więc mówić wówczas, gdy sąd, wydając wyrok, nie

uwzględnił stanu rzeczy z chwili orzekania, a rozstrzygnięcie wydał np. w oparciu

o stan rzeczy z chwili wniesienia powództwa. Przepis ten nie reguluje natomiast

zasad dokonywania ustaleń faktycznych i przeprowadzania postępowania

dowodowego, a w konsekwencji nie może stanowić podstawy zarzutu pominięcia

przy ustalaniu stanu faktycznego, a także przy ocenie materiału dowodowego

zebranego w sprawie, okoliczności faktycznych wynikających z treści

przeprowadzonych dowodów. Z kolei art. 227 k.p.c. określa jedynie fakty jakie są

przedmiotem dowodu, stanowiąc, że są to fakty mające istotne znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy. Jest on zatem stosowany przed podjęciem rozstrzygnięć

dowodowych, uprawniając sąd do selekcji zgłoszonych dowodów jako skutku

przeprowadzonej oceny istotności okoliczności faktycznych, których wykazaniu

dowody te mają służyć (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2009 r.,

III CSK 272/08, LEX nr 520030). W konsekwencji twierdzenie, że przepis ten

został naruszony przez sąd rozpoznający sprawę ma rację bytu tylko w sytuacji,

gdy wykazane zostanie, że sąd przeprowadził dowód na okoliczności nie mające

istotnego znaczenia w sprawie i ta wadliwość postępowania dowodowego mogła

mieć wpływ na wynik sprawy, bądź gdy sąd odmówił przeprowadzenia dowodu na

fakty mające istotne znaczenie w sprawie, wadliwie oceniając, że nie mają one

takiego charakteru (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 2008 r., II PK

47/08, nie publ.; z dnia 25 stycznia 2010 r., I UK 215/09, nie publ.).

6

Słusznie podnosi się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, że przepis art. 385

k.p.c. nie może stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej, a jego naruszenie

może mieć miejsce, w dwóch przypadkach: albo wtedy, gdyby sąd drugiej instancji

stwierdził, że apelacja jest zasadna, a mimo to jej nie uwzględnił, albo stwierdzając

bezzasadność apelacji, jej nie oddalił. Z tego względu zarzucenie orzeczeniu

naruszenia przez Sąd drugiej instancji tylko art. 385 k.p.c. jest niewystarczające,

ponieważ musi temu przepisowi towarzyszyć naruszenie innych (innego) przepisów

prawa postępowania cywilnego, które uzasadnią wadliwość oddalenia apelacji,

a dopiero przez to błędne będzie zastosowanie art. 385 k.p.c. (zob. wyrok z dnia

29 kwietnia 2010 r., IV CSK 524/09, nie publ.; postanowienie z dnia 8 maja 2002 r.,

III CKN 917/00, nie publ.; wyrok z dnia 16 grudnia 2008 r., I PK 96/08, nie publ.)

Tylko zwłoka powódki w zakresie tak określonego zobowiązania mogłaby

usprawiedliwiać skuteczne wykonanie przez pozwaną prawa do odstąpienia od

umowy. Brak odniesienia się przez Sąd odwoławczy w pisemnych motywach

zaskarżonego wyroku do dowodów i okoliczności podnoszonych przez powódkę,

związanych z jej wezwaniem z dnia 29 lipca 2008 r. do zawarcia umowy, sposobu

i zakresu wykończenia lokalu, nie pozwala na ocenę, czy doszło do naruszenia

przytoczonych w skardze kasacyjnej norm prawa materialnego w sposób w tej

skardze opisany.

Nie można jednak odmówić racji skarżącej w zakresie, w jakim kwestionuje

spełnienie wymagań zawartych w art. 328 § 2 k.p.c. w związku z przytoczonym

w skardze kasacyjnej art. 382 k.p.c. i dokonaniem przez Sąd drugiej instancji

własnych ustaleń faktycznych przy jednoczesnym nierozpoznaniu istoty sprawy

w pierwszej instancji. Zgodnie z art. 382 k.p.c., Sąd drugiej instancji orzeka na

podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz

w postępowaniu apelacyjnym. Oznacza to obowiązek sądu drugiej instancji oceny

całego materiału dowodowego w każdym przypadku, niezależnie od tego, czy sąd

ten przeprowadza nowe dowody, ponawia dowody wcześniej przeprowadzone, czy

też podziela ustalenia poczynione przez sąd pierwszej instancji. Ilustrację tego

obowiązku powinno być uzasadnienie orzeczenia, w którym należy wskazać nie

tylko na jakich dowodach Sąd drugiej instancji się oparł ale także należy wyjaśnić

przyczyny pominięcia lub nieuwzględnienia innych dowodów (wymienionych w pkt I

7

a) skargi kasacyjnej), które zmierzały do wykazania zasadniczej dla rozstrzygnięcia

kwestii a mianowicie, że powódka nie uchyla się od zawarcia umowy ostatecznej.

W związku z zarzutami skargi kasacyjnej można co najwyżej zauważyć, że

stan zwłoki dłużnika uprawnia do odstąpienia od umowy zarówno na podstawie art.

491 § 1 jak i art. 492 k.c. z tym, że w pierwszym przypadku niezbędne jest

wyznaczenie drugiej stronie dodatkowego terminu do wykonania z zagrożeniem

odstąpienia od umowy w przypadku jego bezskutecznego upływu. Natomiast

odstąpienie od umowy na podstawie art. 492 k.c. jest możliwe tylko, gdy strona

dopuszcza się zwłoki wtedy, gdy termin wykonania zobowiązania został ściśle

oznaczony. W tej kwestii Sąd Najwyższy zajął ostatnio stanowisko w wyroku z dnia

24 czerwca 2010 r. (sygn. akt IV CSK 67/10, nie publ.), które akceptuje skład

rozpoznający skargę kasacyjną powódki, przyjmując, że zawartego w art. 492 k.c.

pojęcia „termin ściśle oznaczony" nie można rozszerzać na warunek.

Dalsze rozważania dotyczące spełnienia przesłanek do odstąpienia od umowy

przez stronę pozwaną są przedwczesne i nieuprawnione.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak

w sentencji.