V CSK 277/10

Sygn. akt V CSK 277/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Regionalnego Funduszu Gospodarczego S.A.

przeciwko D. spółce jawnej oraz A. – K. R. spółce komandytowej

z udziałem interwenienta ubocznego PGE Polskiej Grupy Energetycznej S.A.

o pozbawienie tytułów wykonawczych wykonalności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 lutego 2011 r., skarg kasacyjnych obu pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 23 października 2009 r.,

1) oddala obie skargi kasacyjne;

2) zasądza od pozwanego A. – K. R. - spółki komandytowej

na rzecz strony powodowej kwotę 3.600 zł (trzy tysiące

sześćset) tytułem kosztów postępowania kasacyjnego;

3) oddala wniosek strony powodowej o zasądzenie na jej

rzecz od pozwanego D. spółki jawnej A. K., J. M. kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 23 października 2009 r. Sąd Apelacyjny

oddalił apelacje pozwanych od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 25 września 2008

3

r. uwzględniającego częściowo (w zakresie 38 tytułów) powództwo o pozbawienie

wykonalności 40 tytułów wykonawczych, wniesione na podstawie art. 840 § 1 pkt 2

k.p.c., oparte na twierdzeniu, że w wyniku ziszczenia się, po powstaniu tytułów

egzekucyjnych, warunku rozwiązującego pod jakim zawarte były umowy

powierniczego przelewu wierzytelności na rzecz pozwanych, wierzytelności te

wróciły do zbywcy i nie mogą być egzekwowane przez pozwanych.

Sądy ustaliły między innymi, że w dniu 25 sierpnia 1999 r. Polskie Sieci

Elektroenergetyczne S.A. zawarły z „E.” sp. z o.o. umowę przelewu wierzytelności

w kwocie 15 050 809,92 zł., przysługującej PSE od Huty C. (poprzedniczki prawnej

powoda). W § 2 umowy stwierdzono, że PSE przenosi na „E.” pod warunkiem

rozwiązującym określonym w § 3 ust. 2 umowy całość powyższej wierzytelności,

zgodnie z art. 509-517 k.c. W § 3 ust.1 postanowiono, że z tytułu wierzytelności

nabywca zapłaci zbywcy kwotę równą zbywanej wierzytelności a w ust. 2

stwierdzono, iż cesji dokonuje się pod warunkiem rozwiązującym, że nabywca

dokona zapłaty za wierzytelności będące przedmiotem cesji do dnia 30 września

1999 r., zaś w przypadku nie dokonania przez nabywcę zapłaty całej kwoty

należności w tym terminie umowa traci moc, a zbywca staje się ponownie

wyłącznie uprawnionym do wierzytelności objętych umową. W § 6 strony

przewidziały, że w razie ziszczenia się powyższego warunku rozwiązującego,

nabywca zwróci zbywającemu w ciągu dwóch dni, za pokwitowaniem, wszystkie

dokumenty, które otrzymał w związku z tą wierzytelnością oraz kwotę należności

otrzymanych od dłużnika na poczet zaspokojenia wierzytelności objętych umową.

Aneksem z dnia 16 września 1999 r. strony przedłużyły termin wskazany w § 3 ust.

2 umowy do dnia 31 października 1999 r., a aneksem z dnia 20 października 1999

r. przedłużyły ten termin do dnia 30 listopada 1999 r. oraz zmieniły postanowienia §

3 ust. 2 umowy w ten sposób, że dodały zastrzeżenie, iż powyższy termin ulega

zawieszeniu w przypadku toczącego się przed sądem powszechnym postępowania

o zapłatę należności objętych niniejszą umową oraz postępowania egzekucyjnego.

W dniu 26 sierpnia 1999 r. „E.” sp. z.o.o. zawarła umowę przelewu wyżej

wskazanej wierzytelności na rzecz M. S.A.. W § 1 umowy wskazano, iż

wierzytelność ta przysługuje „E.” z tytułu cesji dokonanej przez PSE. Pozostałe

postanowienia umowy były takie same jak w opisanej wyżej umowie przelewu z

4

dnia 25 sierpnia 1999 r., z tym, że w § 3 ust.1 postanowiono, iż z tytułu

wierzytelności nabywca zapłaci zbywcy kwotę w wysokości 15 081 000 zł. W dniu

23 października 1999 r. strony podpisały aneks do tej umowy przedłużający termin

zawarty w § 3 ust. 2 umowy do dnia 30 listopada 1999 r. i uzupełniający treść § 3

ust. 2 o postanowienie takie samo jak we wskazanym wyżej aneksie z dnia 20

października 1999 r. do umowy z dnia 25 sierpnia 1999 r.

Takiej samej treści umowę przelewu wierzytelności w kwocie

15 050 809,92 zł. zawarła w dniu 27 sierpnia 1999 r. spółka „M.” jako zbywca ze

spółką cywilną „A.P.R.” jako nabywcą, z tym, że zgodnie z § 3 ust.1 tej umowy z

tytułu nabycia wierzytelności nabywca miał zapłacić zbywającemu kwotę

15 100 000 zł. oraz 50% windykowanych odsetek. Także do tej umowy zawarto

aneks w dniu 17 września 1999 r. przedłużający termin określony w § 3 ust. 2

umowy do dnia 31 października 1999 r., a w dniu 28 października 1999 r. zawarto

drugi aneks przedłużający ten termin do dnia 30 listopada 1999 r. i uzupełniający

treść § 3 ust. 2 w taki sam sposób jak w aneksach wskazanych wyżej.

W następnym okresie spółka cywilna „A.P.R.” dokonała kolejnych cesji,

których przedmiotem były części wierzytelności nabytej od „M.” S.A. Nabywcą była

między innymi spółka cywilna PW „D.” oraz inne podmioty. W umowach cesji

cesjonariusz zobowiązywał się do wykonywania czynności powierniczych,

ewentualnie „wszelkich czynności”, mając na uwadze słuszny interes cedenta, a za

skuteczne wykonanie czynności powierniczych miał otrzymać od cedenta

wynagrodzenie stanowiące różnicę między odzyskaną wartością wierzytelności

a kwotą przypadającą cedentowi, zaś cedent miał otrzymać całą kwotę należności

głównej przelanej wierzytelności oraz określony w umowie procent odzyskanych

odsetek. W umowach postanowiono, iż cesji dokonuje się pod warunkiem

rozwiązującym, że nabywca dokona zapłaty za wierzytelność będącą przedmiotem

cesji do dnia 30 listopada 1999 r., zaś w przypadku nie dokonania przez nabywcę

zapłaty całej kwoty należności w tym terminie umowa traci moc, a zbywca staje się

ponownie wyłącznie uprawnionym do wierzytelności objętej umową z tym

zastrzeżeniem, że termin ten ulega zawieszeniu w przypadku toczącego się przed

sądem powszechnym postępowania o zapłatę należności objętej umową oraz

postępowania egzekucyjnego.

5

W dniu 1 sierpnia 2000 r. zostało zawarte Porozumienie nr I między PSE

S.A. w Warszawie, Hutą C. oraz wierzycielami reprezentowanymi przez K. R.

dotyczące wierzytelności objętych i wynikających z zakończonych lub toczących

się spraw przed sądami powszechnymi, opisanych szczegółowo w załączniku do

porozumienia. W § 2 porozumienia strony stwierdziły, że porozumienie to w sposób

całościowy i ostateczny reguluje wszelkie sprawy związane ze wskazanymi w § 1

wierzytelnościami, a wszelkie wcześniejsze ustalenia czy dokumenty przestają być

wiążące pod warunkiem wywiązania się przez dłużnika z postanowień

porozumienia. W § 3 dłużnik zobowiązał się do zapłaty wierzytelności w

określonych w porozumieniu ratach, w tym pierwszą w wysokości 2 100 000 zł. do

dnia 15 sierpnia 2000 r. a pozostałą należność w 5 równych miesięcznych ratach

do ostatniego dnia miesiąca poczynając od sierpnia 2000 r. Wszystkie płatności

miały być regulowane na rzecz PSE S.A. a dalsze rozliczenia pomiędzy PSE a

wierzycielami miały być uzgadniane w odrębny sposób. Wierzyciel zobowiązał się

niezwłocznie po podpisaniu porozumienia wycofać pozwy w sprawach nie

zakończonych oraz wnioski egzekucyjne.

W dniu 1 sierpnia 2000 r. zostało zawarte również Porozumienie nr II między

PSE S.A., „E.” sp. z. o. o., „M.” S.A., PUH APR s.c. i aktualnymi wierzycielami Huty

C. reprezentowanymi przez K. R. Regulowało ono kwestie związane z przelewami

wierzytelności, powstałe wskutek zawarcia w dniu 1 sierpnia 2000 r. opisanego

wyżej pierwszego Porozumienia nr I. W § 2 strony oświadczyły, że z uwagi na

powierniczy charakter wiążących je umów cesji, wyrażają zgodę na regulowanie

wynikających z tych umów zobowiązań bezpośrednio pomiędzy Hutą C. a PSE

S.A., co nie uszczupla jednak praw wierzycieli, wynikających z umów określonych

w załączniku nr 2, w szczególności prawa do wznowienia windykacji wierzytelności

w razie nie wywiązania się Huty C. z Porozumienia nr I., co uregulowano w § 5

stanowiącym, że jeżeli zwłoka Huty C. w spłacaniu należności przekroczy 45 dni

wierzyciele bezzwłocznie i bezwarunkowo przystąpią do windykacji wierzytelności,

zgodnie z Porozumieniem nr I.

W dniu 18 listopada 2000 r. zawarto Porozumienie między PSE S.A. a K. R.

reprezentującym wierzycieli windykujących należności Huty C. zgodnie z

Porozumieniem nr I i II z dnia 1 sierpnia 2000 r. PSE potwierdziło prawo i

6

obowiązek cesjonariuszy do prowadzenia dalszej windykacji również w warunkach

postępowania układowego Huty C. i oświadczyło, że akceptuje wszelkie zgodne z

prawem działania uznane za stosowne przez cesjonariuszy do wyegzekwowania

kwoty należności przypadających od Huty C., zgodnie z Porozumieniami nr I i II z 1

sierpnia 2000 r.

W dniu 22 grudnia 2000 r. zawarte zostały umowy przelewu rozdrobnionych

wierzytelności między nabywcami z poprzednich umów występującymi jako

cedenci a kolejnymi nabywcami- cesjonariuszami. Wszystkie umowy sporządzono

na wcześniej przygotowanych formularzach i miały one jednakowe brzmienie.

Zgodnie z § 3 umów cesjonariusz zobowiązywał się wykonywać wszelkie czynności

mając na uwadze słuszny interes cedenta, a w szczególności ustanawiając

pełnomocnictwo dla wskazanej przez cedenta osoby. Cesjonariusz nie mógł

zbywać wierzytelności osobom trzecim. Cedent miał prawo rozwiązać umowę

w każdym czasie bez zachowania okresu wypowiedzenia. Cesjonariusz w takim

wypadku zobowiązywał się nie występować w stosunku do cedenta z jakimikolwiek

roszczeniami. Za skuteczne wykonanie czynności powierniczych cesjonariusz miał

otrzymać od cedenta wynagrodzenie, stanowiące różnicę między odzyskaną

wartością wierzytelności a kwotą przypadającą cedentowi, która określona została

w umowach. Zgodnie z § 6 umowa wygasała trzynaście miesięcy po

uprawomocnieniu się układu w sprawie Ukł 21/00 Sądu Rejonowego. Po upływie

tego terminu na żądanie cedenta miały zostać zwrócone wszelkie powierzone

dokumenty i dokonana cesja zwrotna.

Postanowieniem z dnia 12 października 2000 r. Sąd Rejonowy otworzył

postępowanie układowe wobec Huty C., a postanowieniem z dnia 28 grudnia 2001

r. zatwierdził układ zawarty w dniu 15 listopada 2001 r., postanowienie to

uprawomocniło się 5 stycznia 2002 r.

Postanowieniem z dnia 21 lutego 2003 r. wszczęte zostało wobec Huty C.

postępowanie restrukturyzacyjne a w dniu 13 października Huta zawarła ugodę

restrukturyzacyjną.

Zaskarżone tytuły egzekucyjne stanowiące nakazy zapłaty wydane zostały

w okresie listopada i grudnia 1999 r. (jeden w kwietniu 2000 r.) na rzecz nabywców

wierzytelności na podstawie wskazanych wyżej umów przelewu. Klauzule

7

wykonalności zostały tytułom tym nadane na rzecz pozwanych w maju, czerwcu,

lipcu, wrześniu, listopadzie 2004 r., w czerwcu, lipcu, listopadzie 2005 r., w maju,

sierpniu, październiku 2006 r. oraz w lutym i maju 2007 r.

Sądy ustaliły też, że postępowania sądowe i egzekucyjne dotyczące

przelanych wierzytelności toczyły się z przerwami, które wskazano w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku. Między innymi w okresie od 5 lutego 2003 r. do 4 maja

2004 r. nie były prowadzone żadne postępowania egzekucyjne przez osoby, którym

przysługiwałyby przedmiotowe wierzytelności.

Sąd drugiej instancji oparł się na ustaleniach faktycznych Sądu Okręgowego

oraz podzielił dokonaną przez ten Sąd ocenę materiału dowodowego, w tym

zeznań świadków i stron.

Sądy obu instancji uznały, że umowy przelewu, na podstawie których

pozwani nabyli wierzytelności stwierdzone zaskarżonymi tytułami wykonawczymi

miały charakter powierniczego przeniesienia wierzytelności w celu jej ściągnięcia

od dłużnika i były zawarte pod warunkiem rozwiązującym nie zapłacenia za nabytą

wierzytelność do dnia 30 listopada 1999 r. Powołując się na stanowisko doktryny

i orzecznictwa Sądy uznały za dopuszczalny warunek rozwiązujący potestatywny,

którym jest niewykonanie umowy przez jedną ze stron. Podkreśliły, że spełnienie

warunku przewidzianego w umowach przelewu nie zależało wyłącznie od woli

strony, bowiem, mimo użycia w umowach sformułowania „zapłata za wierzytelności

będące przedmiotem cesji” w istocie chodziło o ściągnięcie przez nabywcę

wierzytelności od dłużnika: Huty C. i przekazanie jej cedentowi, zaś cesjonariusz

zatrzymywał dla siebie część ściągniętej od dłużnika kwoty, która stanowiła jego

korzyść z umowy przelewu.

Sądy stwierdziły, że zawarty w umowach warunek rozwiązujący ziścił się

bowiem pozwani nie zapłacili za nabyte przez siebie wierzytelności. Oceniając

zastrzeżenie umowne dotyczące zawieszenia terminu i warunku w przypadku

toczącego się postępowania przed sądem powszechnym o zapłatę należności

objętych umową oraz postępowania egzekucyjnego, uznały, że zawieszenie to

trwało tylko do czasu przerwy w postępowaniu sądowym lub egzekucyjnym,

a zatem już pierwszego dnia przerwy w takim postępowaniu zawieszenie warunku

ustawało i warunek rozwiązujący spełniał się, jeśli nie nastąpiła zapłata za nabytą

8

wierzytelność. Wskazały, że niezależnie od przerw kilku lub kilkunastodniowych

w poszczególnych sprawach, w okresie od 5 lutego 2003 r. do 4 maja 2004 r. nie

toczyło się żadne postępowanie prowadzone przez osoby, którym przysługiwały

przedmiotowe wierzytelności. Brzmienie warunku nie pozwalało też, zdaniem

Sądów na przyjęcie, że prowadzenie postępowania sądowego czy egzekucyjnego

o jakąkolwiek kwotę, nawet o symboliczną złotówkę, zapobiegało ziszczeniu się

warunku rozwiązującego, konieczne zatem było prowadzenie postępowania o całą

należność.

W ocenie Sądów obu instancji, porozumienia zawarte w dniu 1 sierpnia

2000 r. nie odnosiły się w żadnym zakresie do powierniczych umów przelewu

wierzytelności zawartych przez strony i nie znosiły przewidzianego w nich warunku

rozwiązującego, jak twierdzili pozwani. Niezależnie od tego Sądy stwierdziły, że

Porozumienia te przestały obowiązywać, gdyż dłużnik nie wywiązał się z ich

postanowień. Wskazały też okoliczności, które ich zdaniem wyłączały skuteczność

i ważność Porozumień między innymi ze względu na brak umocowania

pełnomocnika jednej ze stron i nie potwierdzenie jego czynności.

W konsekwencji Sądy stwierdziły, że zawarty w umowach powierniczego

przelewu warunek rozwiązujący ziścił się ponieważ pozwani nie dokonali zapłaty za

nabyte wierzytelności do chwili pierwszej przerwy w toczących się postępowaniach

sądowych i egzekucyjnych. W sprawach objętych pozwem przerwy te miały miejsce

już po powstaniu tytułów egzekucyjnych, a przed nadaniem im klauzul

wykonalności na rzecz pozwanych. W wyniku ziszczenia się warunku

rozwiązującego, nastąpiła cesja zwrotna i wierzytelności objęte zaskarżonymi

tytułami egzekucyjnymi powróciły do zbywcy, a zatem pozwani przestali być

wierzycielami uprawnionymi do prowadzenia egzekucji, co uzasadniało

uwzględnienie powództwa wytoczonego na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

Skargi kasacyjne wniosły obie pozwane spółki.

Pozwana „D.” spółka jawna w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

zarzuciła naruszenie art. 89 k.c. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że

przewidziany w umowach cesji warunek jest warunkiem rozwiązującym, art. 94 k.c.

przez jego nie zastosowanie, mimo że zastrzeżony w umowach cesji warunek był

warunkiem niedopuszczalnym, art. 3531

k.c. przez jego niezastosowanie i uznanie

9

za dopuszczalny sprzecznego z właściwością umowy sprzedaży zastrzeżonego w

umowach cesji warunku rozwiązującego w postaci zapłaty ceny przez nabywcę,

art. 65 k.c. przez dokonanie błędnej wykładni zastrzeżonego w umowach cesji

warunku zapłaty ceny jako ściągnięcia wierzytelności od dłużnika, mimo

jednoznacznego brzmienia umowy.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżąca zarzuciła naruszenie art.

328 § 2 w zw. z art. 391 k.p.c. przez pominięcie w uzasadnieniu wyroku istotnych

okoliczności faktycznych sprawy, w szczególności nie uwzględnienie faktu, że

klauzula wykonalności nadana tytułom egzekucyjnym wydanym na rzecz

pozwanego w postaci nakazów zapłaty z dnia 6 grudnia 1999 r. sygn. akt […]

została wydana na rzecz innego podmiotu oraz naruszenie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

przez uwzględnienie powództwa, mimo braku legitymacji biernej tego pozwanego.

Pozwana A.- K. R. spółka komandytowa opierając skargę kasacyjną na

pierwszej podstawie zarzuciła błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art.

89k.c. przez przyjęcie, że zdarzenie zależne od woli strony czynności prawnej

polegające na wykonaniu zobowiązania może być przyjęte jako warunek

rozwiązujący, niezastosowanie art. 94, art. 58 § 1 i 3 w zw. z art. 491 i art. 492 k.c.,

mimo że warunek rozwiązujący uzależniający rozwiązanie umowy od zapłaty ceny

jest sprzeczny z ustawą tj. przepisami bezwzględnie obowiązującymi, regulującymi

skutki zwłoki w wykonaniu zobowiązania z umowy wzajemnej i jako taki jest

nieważny, błędną wykładnię art. 65 § 2 k.c. przez przyjęcie, że dla ustalenia

powierniczego charakteru umowy wystarczające jest ustalenie jej celu

gospodarczego, nieujawnionego w treści oraz przez ustalenie treści umowy

przelewu przez odwołanie się do wyrwanego z kontekstu fragmentu innego

porozumienia, a także przez przyjęcie literalnej reguły wykładni oświadczeń woli

stron wyrażonych w umowach przelewu, Porozumieniach z dnia 1 stycznia 2000 r. i

z dnia 18 listopada 2000 r. bez uwzględnienia rzeczywistego zamiaru stron i celu

umowy, błędną wykładnię art. 65 § 1 k.c. polegającą na pominięciu, że wykładnia

tekstu pisanego powinna obejmować nie tylko sporne postanowienia lecz również

inne postanowienia umowy, pozostające z nimi w związku, niezastosowanie tego

przepisu polegające na zaniechaniu badania okoliczności towarzyszących

składaniu oświadczeń woli i dokonywanie ich wykładni z pominięciem kontekstu

10

sytuacyjnego, niezastosowanie art. 65 § 1 i 2 w zw. z art. 393 k.c. polegające na

wykładni oświadczeń woli sprzecznych z treścią art. 393 k.c. i w konsekwencji

pominiecie, że Porozumienie nr 1 z dnia 1 sierpnia 2000 r. nie przenosi

wierzytelności na PSE S.A. lecz zawiera jedynie upoważnienie do spełnienia

świadczenia na rzecz PSE S.A., niezastosowanie art. 103 k.c. i pominiecie, że

PSE S.A. potwierdziło zawarcie Porozumień z dnia 1 sierpnia 2000 r., niewłaściwe

zastosowanie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. wskutek dokonania błędnej wykładni § 3 ust.2

umów przelewu oraz Porozumień z dnia 1 sierpnia 2000 r. i przyjęcie, że doszło do

zdarzenia, wskutek którego wierzytelności stwierdzone spornymi nakazami zapłaty

przeszły na podmiot nie wskazany w spornych tytułach wykonawczych, co

uzasadnia pozbawienie ich wykonalności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieskuteczny jest najdalej idący zarzut procesowy pierwszego pozwanego,

oparty na twierdzeniu o braku jego legitymacji biernej wynikającym z nadania przez

Sąd Okręgowy klauzul wykonalności w dniu 31 marca 2009 r. i w dniu 21 lipca

2009 r. trzem wskazanym w skardze kasacyjnej tytułom wykonawczym objętym

sporem na rzecz innego podmiotu niż pozwany. Przede wszystkim nieskuteczne

jest powołanie się w tym zakresie na zarzut naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art. 391

k.p.c., gdyż po pierwsze ewentualne wady i braki uzasadnienia, sporządzanego już

po wydaniu wyroku, z reguły nie mogą mieć wpływu na treść rozstrzygnięcia, co

jest warunkiem skuteczności kasacyjnych zarzutów procesowych. Po wtóre zaś

wydanie wyroku przeciwko podmiotowi nie posiadającemu legitymacji biernej nie

stanowi naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., lecz naruszenie odpowiednich przepisów

prawa materialnego będących podstawą rozstrzygnięcia. W wypadku powództwa o

pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego materialnoprawną podstawą

rozstrzygnięcia jest art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., który został nieprawidłowo powołany

przez pierwszego skarżącego w ramach drugiej podstawy kasacyjnej.

Niezależnie od tego należy w odniesieniu do tego zarzutu stwierdzić, że

wprawdzie rację ma skarżący, iż Sąd powinien w każdym stadium postępowania

badać z urzędu istnienie legitymacji procesowej, jako kwestii należącej do zakresu

prawa materialnego, jednak może czynić to jedynie na podstawie dowodów

zgłoszonych przez strony i stanu faktycznego ustalonego w oparciu o te dowody.

11

Niewątpliwie Sąd, także drugiej instancji, nie ma obowiązku zbierać z urzędu

dowodów w tym zakresie. Zatem zarzuty skarżącego, że Sąd Apelacyjny poczynił

w przedmiocie legitymacji biernej pozwanego nieprawidłowe ustalenia faktyczne

w wyniku pominięcia wskazanej w skardze kasacyjnej okoliczności nadania

w marcu i lipcu 2009 r. klauzul wykonalności spornym tytułom egzekucyjnym na

rzecz innego podmiotu, nie tylko są niedopuszczalne w świetle art. 3983

§ 3 k.p.c.,

jako dotyczące ustalenia faktów, lecz również są nieuzasadnione i nieskuteczne.

Pozwany bowiem do chwili zamknięcia rozprawy przed Sądem drugiej instancji nie

przedstawił żadnych dowodów, które wskazywałyby na brak jego legitymacji

biernej. Jego wniosek o uzupełnienie w tym zakresie protokołu rozprawy

apelacyjnej z dnia 23 października 2009 r. został prawomocnie oddalony, a zatem

pozwany nie może powoływać się na zgłoszenie takich dowodów na tej rozprawie.

Z uwagi na to, że pozostałe zarzuty kasacyjne powtarzają się w obu

skargach, zostaną omówione łącznie.

W rozpoznawanej sprawie powództwo o pozbawienie wykonalności tytułów

wykonawczych wniesione na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. opierało się na

twierdzeniu, że po powstaniu tytułów egzekucyjnych nastąpiło zdarzenie wskutek

którego zobowiązania nimi objęte nie mogą być przez pozwanych egzekwowane,

gdyż przestali oni być wierzycielami. Tym zdarzeniem było ziszczenie się warunku

rozwiązującego pod jakim zawarte były umowy przelewu powierniczego

wierzytelności na rzecz pozwanych i powrót wierzytelności do pierwotnego cedenta.

Przedmiotem sporu, także na etapie postępowania kasacyjnego, jest po

pierwsze charakter przedmiotowych umów przelewu, po drugie skuteczność

przyjętego w nich warunku rozwiązującego, po trzecie ewentualne zniesienie tego

warunku i po czwarte ziszczenie się warunku.

Rozważając kolejno powyższe okoliczności w kontekście zarzutów

kasacyjnych trzeba wskazać, że ustalenie charakteru umów przelewu, na

podstawie których pozwani stali się wierzycielami, wymaga przede wszystkim

określenia elementów charakterystycznych dla umów powierniczych, a następnie

rozważenia, czy dopuszczalne jest zawarcie powierniczych umów przelewu w celu

wyegzekwowania należności nimi objętej (w celu inkasa) oraz oceny, czy sporne

umowy przelewu miały taki charakter.

12

W literaturze przyjmuje się, że czynności powiernicze zawierają dwa

związane ze sobą elementy: 1) przeniesienie przez powierzającego na powiernika

określonego prawa, z którego powiernik może korzystać w pełnym zakresie wobec

osób trzecich i 2) zobowiązanie powiernika wobec powierzającego, że będzie

z prawa tego korzystał w ograniczonym zakresie, wskazanym w treści umowy

powierniczej, w szczególności, że przeniesie to prawo z powrotem na powiernika w

określonej sytuacji. Wypełniając taką umowę powiernik powinien korzystać

z przysługującego mu prawa w taki sposób, by możliwe było wypełnienie jego

zobowiązania wobec powierzającego, w szczególności by możliwe było powrotne

przeniesienie (lub automatyczne przejście) tego prawa na powierzającego. Jednym

z charakterystycznych elementów takiej umowy jest zazwyczaj zawarcie w niej

warunków, na jakich nastąpi powrót przeniesionego prawa na powierzającego.

Powszechnie przyjmuje się też w literaturze i orzecznictwie dopuszczalność

zawarcia powierniczej umowy przelewu wierzytelności, w szczególności

powierniczej umowy przelewu w celu inkasa. Jak stwierdził Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 21 października 1999 r. I CKN 111/99 (OSNC 2000/4/82)

dopuszczalne jest zawarcie powierniczej umowy przelewu w celu inkasa

(wyegzekwowania należności), jak również dopuszczalne jest zawarcie w takiej

umowie warunku rozwiązującego stwierdzającego, że brak w określonym terminie

spłat na rzecz zbywcy kwot wyegzekwowanych od dłużnika powoduje, iż skutki

prawne umowy przelewu uważa się za niebyłe, co oznacza, że przelana

wierzytelność powraca do zbywcy. W razie powierniczego przelewu w celu inkasa

rozporządzający skutek przelewu jest osłabiony, bowiem nabywca wprawdzie staje

się właścicielem wierzytelności ale jako powiernik zbywcy powinien stosować się do

jego wskazówek, gdyż działa na jego rachunek.

Ocena, czy sporne umowy przelewu miały charakter powierniczego przelewu

w celu inkasa powinna opierać się przede wszystkim na badaniu treści umów

wyrażających zgodną wolę stron. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale składu

siedmiu sędziów z dnia 29 czerwca 1995 r. III CZP 66/95 (OSNC 1995/12/168)

wykładnia oświadczeń woli polega na ustaleniu ich znaczenia. W pierwszej fazie

sens oświadczenia woli ustala się mając na uwadze rzeczywiste ukonstytuowanie

się znaczenia między stronami w chwili składania oświadczenia woli. Uznaje się

13

zatem za wiążący sens oświadczenia woli, w jakim rozumiała go zarówno osoba

składająca, jak i odbierająca to oświadczenie w chwili składania i odbierania go.

Jeżeli w tym momencie obie strony rozumiały znaczenie oświadczenia woli tak

samo, zbędna są już dalsze zabiegi interpretacyjne. Przypomnienie tych zasad jest

konieczne w kontekście kasacyjnych zarzutów naruszenia art. 65 k.c. oraz faktu, że

przez większą część procesu (do dnia 17 lipca 2007 r.) pozwani nie kwestionowali

powierniczego charakteru spornych umów przelewu ani zawartego w nich warunku

rozwiązującego, co świadczy o tym, że w chwili zawierania tych umów obie ich

strony w taki sam sposób rozumiały sens zawartych w nich oświadczeń woli: obie

strony przyjmowały ich powierniczy charakter w celu wyegzekwowania

wierzytelności oraz warunek rozwiązujący określony w § 3 ust. 2, w brzmieniu

przyjętym w aneksach. To zaś prowadzi do wniosku, że jakiekolwiek dalsze zabiegi

interpretacyjne Sądu w celu ustalenia powierniczego charakteru tych umów

i zawartego w nich warunku rozwiązującego były w istocie zbędne, a zarzuty

kasacyjne z tym związane są bezprzedmiotowe. Można zatem jedynie ogólnie

stwierdzić, że Sąd drugiej instancji nie naruszył art. 65 k.c. ustalając, że sporne

umowy miały charakter powierniczy w celu inkasa oraz zawierały warunek

rozwiązujący o określonej treści. Sąd dokonał tych ustaleń zarówno w oparciu

o tekst umów przelewu z dnia 25-28 sierpnia 1999 r. oraz następnych przelewów,

w oparciu o treść § 2 Porozumienia nr II z dnia 1 sierpnia 2000 r. jednoznacznie

potwierdzającego powierniczy charakter umów przelewu, w oparciu treść

Porozumienia z dnia 18 listopada 2000 r. oraz mając na uwadze ustalony na

podstawie zeznań świadków i stron cel umów jak również fakt niewystępowania

zbywców przeciwko nabywcom o zapłatę ceny za przelane wierzytelności, która

miała być uiszczona jedynie z pieniędzy wyegzekwowanych od dłużnika. Wziął

zatem pod uwagę wszystkie okoliczności, które w świetle art. 65 k.c. powinny być

uwzględnione przy tłumaczeniu oświadczenia woli.

Nie naruszył też powyższego przepisu dokonując wykładni zawartego w § 3

ust. 2 umów przelewu warunku rozwiązującego i przyjmując, że jest nim zapłata za

wierzytelność w postaci ściągnięcia jej przez nabywcę od dłużnika i przekazania

cedentowi, przy zachowaniu przez cesjonariusza dla siebie części

wyegzekwowanej należności, stanowiącej jego korzyść z umowy przelewu.

14

Okoliczność, że taka treść warunku rozwiązującego nie wynika wprost z literalnego

brzmienia tego postanowienia umów przelewu, nie uzasadnia zarzutu naruszenia

art. 65 k.c., gdyż zgodnie z jego § 2 w umowach należy raczej badać, jaki był

zgodny zamiar stron i cel umowy aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu.

Sąd Apelacyjny dokonał wykładni tego oświadczenia woli w oparciu o zeznania

świadków i stron oraz zachowania stron w czasie wykonywania umowy. Trafnie

przyjął, że taki zamiar stron wynika także z brzmienia § 6 umów przelewu

stanowiącego, że w razie ziszczenia się warunku rozwiązującego przewidzianego

w § 3 ust. 2 umów (a więc niezapłacenia za nabytą wierzytelność w określonym

terminie), nabywca zwróci zbywcy, poza dokumentami dotyczącymi wierzytelności,

także kwotę należności otrzymanych od dłużnika na poczet zaspokojenia nabytej

wierzytelności. O tym, że obowiązkiem nabywcy wierzytelności było prowadzenie

jej egzekucji a zapłata za nabytą wierzytelność miała nastąpić w formie

przekazywania zbywcy wyegzekwowanych od dłużnika należności świadczy też

dwukrotne przedłużanie terminu płatności w aneksach do umów przelewu oraz

zawieszenie warunku rozwiązującego na czas toczenia się postępowań sądowych

i egzekucyjnych o wierzytelności będące przedmiotem cesji jak również fakt, że

zbywcy wierzytelności nie wystąpili nigdy z żądaniem zapłaty przez nabywców ceny

nabycia wierzytelności.

Nieuzasadniony jest także zarzut naruszenia art. 89, art. 94 oraz art. 58 § 1

i 3 w zw. z art. 491 i art. 492 k.c. oraz art. 3531

k.c. przez przyjęcie

dopuszczalności zawarcia w przedmiotowych w umowach przelewu wierzytelności

warunku rozwiązującego sprzecznego z ustawą, bo uzależniającego zaistnienie

skutku rozwiązującego od zdarzenia polegającego na niewykonaniu zobowiązania

przez dłużnika- stronę umowy.

Zgodnie z art. 89 k.c. z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych

albo wynikających z właściwości czynności prawnej, powstanie lub ustanie skutków

czynności prawnej można uzależnić od zdarzenia przyszłego i niepewnego, którym

jest warunek.

W doktrynie i orzecznictwie nie ma jednolitości poglądów co do tego, czy

jako warunek mogą być zastrzeżone zdarzenia zależne od woli stron (warunek

potestatywny) oraz takie, które są elementami składowymi treści umowy,

15

uzależniającymi skutek czynności prawnej od tego, czy strona skorzysta

z uprawnienia albo postanowi wykonać zobowiązanie.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że jako warunek nie

może być kwalifikowane zastrzeżenie umowne stanowiące treść czynności

prawnej, uzależniające powstanie lub ustanie skutków czynności prawnej od

zdarzenia przyszłego, którego spełnienie zależy wyłącznie od woli stron (porównaj

między innymi orzeczenia z dnia 5 marca 1999 r. I CKN 1069/98, OSNC

1999/9/160, z dnia 29 maja 2000 r. III CKN 246/00, OSNC 2000/11/213, z dnia

5 czerwca 2002 r. II CKN 701/00, OSP 2003/10/124, z dnia 11 października

2002 r. I CKN 1044/00, z dnia 10 czerwca 2005 r. II CK 712/04 i z dnia 24 czerwca

2005 r. V CK 799/04, niepubl.). W szczególności w wyroku z dnia 5 stycznia 2005 r.

II CK 343/04 (niepubl.) Sąd Najwyższy przyjął, że nie jest warunkiem umowy

przelewu wierzytelności zapłata ceny w wykonaniu tej umowy, a jeżeli cena ta nie

została zapłacona, to do skutków niewykonania takiego zobowiązania z umowy

wzajemnej mają zastosowanie przepisy art. 487-497 k.c., a nie art. 89 k.c.

Jednakże powyższe stanowisko Sądu Najwyższego niewątpliwie nie może być

odniesione do warunku rozwiązującego zastrzeżonego w umowach powierniczego

przelewu wierzytelności w celu inkasa będących przedmiotem rozpoznawanej

sprawy, gdyż warunkiem tym nie była zapłata ceny za wierzytelność ani wykonanie

innego zobowiązania należącego do treści umowy, którego spełnienie jest zależne

wyłącznie od woli stron. Jak wskazano wyżej warunkiem tym było wyegzekwowanie

od dłużnika przelanej wierzytelności i przekazanie jej cedentowi w określonym

terminie. Nie ulega wątpliwości, że taki warunek jest zdarzeniem przyszłym

i niepewnym, zewnętrznym w stosunku do treści czynności prawnej stron

i niezależnym od ich woli i jako taki jest dopuszczalny w umowie powierniczego

przelewu wierzytelności w celu jej ściągnięcia, co stwierdził już Sąd Najwyższy

w powołanym wyżej wyroku z dnia 21 października 1999 r. I CKN 111/99.

Zastrzeżenie takiego warunku nie narusza więc art. 89 k.c. ani nie stanowi obejścia

przepisów o skutkach niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych.

W tej sytuacji już tylko na marginesie należy wskazać, że w orzecznictwie

Sądu Najwyższego przyjmuje się także, iż warunkiem w rozumieniu art. 89 k.c.

może być wykonanie zobowiązania przez dłużnika, w szczególności warunkiem

16

rozwiązującym może być niewykonanie przez dłużnika zobowiązania w terminie.

Na uzasadnienie tego stanowiska wskazuje się, że spełnienie świadczenia przez

dłużnika jest zdarzeniem przyszłym i niepewnym, zewnętrznym w stosunku do

czynności prawnej i nie w pełni zależnym od woli stron (porównaj między innymi

orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1995 r. I CR 7/95, OSNC

1995/12/183, z dnia 8 marca 2002 r. III CKN 748/00, OSNC 2003/3/33, z dnia

29 kwietnia 2009 r. II CSK 614/08, OSNC 2010/2/32 i z dnia 31 marca 2005 r.

V CK 490/04, niepubl.). W wyroku z dnia 26 września 2007 r. IV CSK 118/07

(niepubl.) Sąd Najwyższy stwierdził, że na gruncie art. 89 k.c. nie ma podstaw do

konstruowania dodatkowych wymagań takich jak to, by warunkiem było zdarzenie

zewnętrzne w stosunku do treści czynności prawnej oraz niezależne od woli stron,

a zatem każde zdarzenie przyszłe i niepewne, także niewykonanie zobowiązania

przez dłużnika, może być warunkiem w rozumieniu tego przepisu.

Nie są także uzasadnione zarzuty naruszenia art. 65 § 2 k.c. przy

dokonywaniu przez Sąd Apelacyjny wykładni Porozumień zawartych w dniu

1 sierpnia 2000 r. i w dniu 18 listopada 2000 r. i przyjęcie w jej wyniku, że

porozumienia te nie odnosiły się do warunku rozwiązującego zawartego

w umowach przelewu wierzytelności i warunku tego nie zniosły.

Wbrew stanowisku skarżącego, z treści żadnego z tych porozumień nie

wynika, że odnoszą się one w jakikolwiek sposób do warunku rozwiązującego

zawartego w umowach przelewu, a w szczególności z pewnością nie wynika, że

znoszą ten warunek. Przeciwny natomiast wniosek można wyprowadzić z § 2

Porozumienia nr II z dnia 1 sierpnia 2000 r., w którym potwierdzono powierniczy

charakter umów przelewu wiążących strony tego Porozumienia i wyrażono zgodę

na regulowanie wynikających z tych umów zobowiązań bezpośrednio między

dłużnikiem a pierwszym wierzycielem- zbywcą wierzytelności, lecz jednocześnie

zaznaczono wyraźnie, że zgoda ta nie uszczupla praw wierzycieli wynikających

z umów przelewu, a w § 5 stwierdzono, że jeżeli nastąpi określona zwłoka

w płatności rat wynikających z Porozumienia nr I, wierzyciele niezwłocznie

przystąpią do windykacji wierzytelność. Podkreślić też trzeba, że Porozumienie nr I

przewidywało skuteczność nowej regulacji spłaty wierzytelności tylko pod

warunkiem, że dłużnik wywiąże się z jego postanowień, co nie nastąpiło.

17

Porozumienia zawarte w dniu 1 sierpnia 2000 r. zawieszały zatem jedynie, na czas

i pod warunkiem terminowego ich wykonania przez dłużnika: Hutę C., wykonanie

umów przelewu, w tym prowadzenie przez nabywców wierzytelności spraw

sądowych i egzekucji przeciwko dłużnikowi oraz przekazywanie wyegzekwowanych

kwot zbywcy. Można więc co najwyżej przyjąć, że Porozumienia z dnia 1 sierpnia

2000 r. zawieszały na ten czas działanie warunku rozwiązującego, podobnie jak

poprzednio aneksy do umów przelewu, natomiast brak jakichkolwiek podstaw do

przyjęcia, że warunek ten znosiły. Potwierdza to także treść Porozumienia z dnia 18

listopada 2000 r., w którym w związku z niewykonaniem przez dłużnika

Porozumienia nr I z dnia 1 sierpnia 2000 r., pierwszy cedent potwierdził prawo i

obowiązek cesjonariuszy do prowadzenia dalszej windykacji i zaakceptował

wszelkie ich działania zgodne z prawem prowadzące do wyegzekwowania

należności PSE S.A. od Huty C.

Skoro, jak trafnie uznał Sąd Apelacyjny, powyższe Porozumienia nie

odnosiły się do warunku rozwiązującego zawartego w umowach przelewu i nie

zniosły go, zbędne były dalsze rozważania tego Sądu dotyczące ważności

i skuteczności Porozumień, gdyż te okoliczności nie mają znaczenia dla

rozstrzygnięcia sprawy. Tym samym bezprzedmiotowe są również pozostałe

zarzuty skargi kasacyjnej odnoszące się do tych kwestii.

Przechodząc do zarzutów dotyczących ziszczenia się warunku

rozwiązującego zawartego w umowach przelewu wierzytelności należy stwierdzić,

że ustalenie tej okoliczności poprzedzone być musi ustaleniem treści oświadczeń

woli stron zawartej w postanowieniach kolejnych aneksów do umów przelewu

zawierających postanowienie o zawieszeniu warunku rozwiązującego. W aneksach

tych bowiem nie tylko przedłużano objęty warunkiem rozwiązującym termin zapłaty

całej należności wynikającej z umowy, a więc całej przelanej wierzytelności

wyegzekwowanej od dłużnika, pomniejszonej o uzgodnione wynagrodzenie

cesjonariusza, lecz również zawieszano ten termin w przypadku toczącego się

postępowania sądowego o zapłatę należności objętej przelewem oraz

postępowania egzekucyjnego. Podkreślić przy tym trzeba, że choć nie został

zawarty pisemny aneks do drugiej umowy przelewu z dnia 26 sierpnia 1999 r.

przedłużający termin zapłaty do dnia 31 października 1999 r., to zgodnie z art. 60

18

k.c. uznać należy, że termin został przedłużony w sposób dorozumiany, gdyż

w dniu 23 października 1999 r. strony podpisały aneks przedłużający termin do

dnia 30 listopada 1999 r., jak w pozostałych umowach przelewu.

Wbrew zarzutom skarg kasacyjnych, nie narusza art. 65 § 2 k.c. przyjęcie

przez Sąd Apelacyjny, że wolą stron przedmiotowych umów przelewu było, by

warunek rozwiązujący ulegał zawieszeniu na czas toczących się postępowań

sądowych i egzekucyjnych o całą kwotę przelanej wierzytelności. Sąd Apelacyjny

dokonał w tym zakresie analizy wszystkich postanowień umowy przelewu oraz

pozostałych istotnych okoliczności, w tym celu gospodarczego umowy, ustalonego

na podstawie zeznań świadków i stron i wskazał, że celem zawarcia umów

przelewu w dniach 25-27 sierpnia 1999 r. było zapewnienie jak najszybszego

ściągnięcia całej należności od dłużnika i wypracowanie zysku cesjonariuszy przez

prawo do odsetek. Dopiero nabywca z trzeciej umowy podzielił nabytą

wierzytelność na kilkadziesiąt a później kilka tysięcy części, co jednak nie może

mieć wpływu na ustalenie woli stron w chwili zawierania trzech pierwszych umów

przelewu. Rozumowanie to nie narusza art. 65 § 2 k.c., a wzmacnia je dodatkowo

treść § 3 ust. 2 umów, w którym jednoznacznie stwierdzono, że w przypadku nie

dokonania przez nabywcę zapłaty całej kwoty należności w terminie, umowa traci

moc.

Nie można natomiast odmówić słuszności skarżącemu, iż trudno uznać za

racjonalne, a więc zgodne z zasadami art. 65 k.c., przyjęcie przez Sądy, że wolą

stron było, by każda, nawet jednodniowa, czysto techniczna przerwa

w prowadzeniu postępowań sądowych lub egzekucyjnych skutkowała ziszczeniem

się warunku rozwiązującego. Rozsądnie oceniając należy uznać, że jedynie

przerwy dłuższe, świadczące o świadomym zaniechaniu prowadzenia egzekucji

przez nabywców wierzytelności lub zaniedbaniu przez nich wykonania tego

obowiązku umowy powierniczego przelewu, powodowały ustanie zawieszenia

warunku i terminu a w konsekwencji ziszczenie się warunku rozwiązującego

i powrót wierzytelności do zbywcy. Skoro bowiem celem powierniczego przelewu

było jak najszybsze wyegzekwowanie całej należności od dłużnika i strony

zastrzegły krótki stosunkowo termin na wykonanie tej czynności oraz warunek

rozwiązujący, który był zawieszony tylko na czas toczących się postępowań, to

19

niewątpliwie ich celem było, by w razie zaniechania egzekucji przez nabywcę,

wierzytelność powracała do zbywcy, który miał wówczas możliwość przelania jej na

inny podmiot lub samodzielnego prowadzenia egzekucji. Niewątpliwie, jak słusznie

przyjęły Sądy obu instancji, w chwili zawierania pierwszych trzech umów przelewu

wolą stron nie było wieloletnie prowadzenie egzekucji ani akceptowanie dłuższych

w niej przerw. Jak wskazano wyżej przy wykładni woli stron decydujące znaczenie

ma rozumienie przez nie treści umowy w chwili jej zawierania. Ewentualne

późniejsze zmiany woli stron nie mają znaczenia, jeżeli nie znalazły wyrazu

w zmianie umowy. Ponieważ, jak słusznie przyjęły Sądy obu instancji, strony

w okresie późniejszym nie zmieniły umów przelewu zawartych w dniach 25-27

sierpnia 1999 r. ani nie uchyliły zmieszczonego w nich warunku, a jedynie w wyniku

Porozumień zawartych w dniu 1 sierpnia 2000 r. zawiesiły go na czas wykonania

porozumienia przez dłużnika, do czego jednak nie doszło, warunek ten ziścił się, po

bezskutecznym upływie określonego w Porozumieniu nr I terminu do wykonanie

zobowiązania przez dłużnika oraz nie podjęciu i nie prowadzeniu przez nabywców

wierzytelności postępowań sądowych dotyczących nabytej wierzytelności.

Ponieważ bezsporne jest, że w okresie od dnia 5 lutego 2003 r. do dnia 4 maja

2004 r. nie toczyło się żadne postępowanie sądowe ani egzekucyjne dotyczące

nabytej wierzytelności, mimo niewykonania zobowiązania przez dłużnika w terminie

określonym w Porozumieniu nr I, nie nastąpiła też zapłata na rzecz cedenta,

warunek rozwiązujący ziścił się i przelana powierniczo wierzytelność wróciła do

zbywcy, co uzasadniało uwzględnienie powództwa na podstawie art. 840 § 1 pkt 2

k.p.c.

Biorąc to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił

obie skargi kasacyjne.

Na wniosek strony powodowej zawarty w odpowiedzi na skargę kasacyjną

pozwanej APR – K.R. sp. komandytowej Sąd Najwyższy zasądził od tego

pozwanego na rzecz strony powodowej koszty postępowania kasacyjnego na

podstawie art. 98 w zw. z art. 108 § 1 i art. 391 § 1 w zw. z art. 39821

k.p.c.

Wniosek strony powodowej o zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego od pozwanej D. sp. jawnej A. K., J. M. został oddalony, bowiem

odpowiedź na skargę kasacyjną tego pozwanego, w której zawarty był wniosek o

20

zasądzenie kosztów, została złożona po terminie przewidzianym w art. 3987

§ 1

k.p.c., a więc nie wywołuje skutków procesowych związanych z jej wniesieniem.

db