III CZP 139/10

Uchwała z dnia 18 marca 2011 r., III CZP 139/10

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Barbara Myszka

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Mirosławy i Szymona małżonków P. przy

uczestnictwie Joanny P. w przedmiocie egzekucji sądowej kontaktów z małoletnim

Franciszkiem P., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu

18 marca 2011 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Toruniu postanowieniem z dnia 26 listopada 2010 r.:

"Czy wykonanie postanowień sądu opiekuńczego, określających stałe i

powtarzające się kontakty osoby uprawnionej do których dochodzi w miejscu

zamieszkania dziecka, podczas, których rodzic sprawujący bezpośrednią pieczę ma

obowiązek nie przeszkadzać w tych kontaktach, następuje w trybie art. 1051 k.p.c.

czy w postępowaniu unormowanym w art. 5981

i następne k.p.c.?"

podjął uchwałę:

Postanowienie sądu opiekuńczego określające stałe i powtarzające się

kontakty z dzieckiem w obecności osoby wykonującej nad nim pieczę

podlega wykonaniu na podstawie art. 1051 k.p.c.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Toruniu w sprawie o ustalenie kontaktów z dzieckiem

postanowieniem zabezpieczającym z dnia 24 sierpnia 2009 r. ustalił, że

wnioskodawcy Mirosława i Szymon małżonkowie P. będą mieli prawo widywać się z

ich małoletnim wnukiem Franciszkiem P. w każdy pierwszy i trzecie czwartek

miesiąca od godz. 17.00 do 18.00, w obecności matki małoletniego Joanny P. i

kuratora sądowego, w miejscu zamieszkania małoletniego, poczynając od dnia 24

sierpnia 2009 r., do czasu prawomocnego zakończenia postępowania.

Mirosława P. wraz z kuratorem sądowym w wyznaczonych dniach kontaktów

w okresie od połowy września 2009 r. do 18 lutego 2010 r. przychodzili do miejsca

zamieszkania Joanny P. i jej syna, jednak nie byli wpuszczani do mieszkania.

Joanna P. w dniach od 1 września do 8 grudnia 2009 r. przebywała w Stanach

Zjednoczonych Ameryki. W dniu 22 grudnia 2009 r. stawiła się do kuratora

sądowego i oświadczyła, że nie wyraża zgody na spotkania dziadków z jej synem.

Do dnia 23 lutego 2010 r. nie do doszło do żadnego spotkania z małoletnim

Franciszkiem P.

Mirosława i Szymon małżonkowie P. złożyli wniosek o egzekucję kontaktów z

małoletnim Franciszkiem P. Postanowieniem z dnia 23 lutego 2010 r. Sąd

Rejonowy w Toruniu zobowiązał dłużniczkę do wykonania postanowienia z dnia 24

sierpnia 2009 r. w terminie miesiąca od uprawomocnienia się postanowienia i

zagroził grzywną w kwocie 700 zł, gdyby dłużniczka w wyznaczonym terminie

czynności nie wykonała. Przy rozpoznawaniu zażalenia dłużniczki Sąd Okręgowy w

Toruniu powziął poważne wątpliwości, które ujął w przedstawionym na wstępie

zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano, że orzeczenia dotyczące

kontaktów z dzieckiem podlegają przymusowemu wykonaniu według przepisów o

egzekucji świadczeń niepieniężnych. W uchwale z dnia 26 maja 1975 r., III CZP

30/75 (OSNCP 1976, nr 3, poz. 41) Sąd Najwyższy stwierdził, że jeżeli sąd

zobowiązał rodzica, któremu powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej, do

wydania dziecka drugiemu z rodziców, to do wykonania tego obowiązku ma

zastosowanie art. 1050 w związku z art. 1089 k.p.c., także wtedy, gdy wydanie ma

nastąpić na czas określony. W czasie podejmowania tej uchwały obowiązywały

szczególne regulacje zawarte w art. 1089-1095 k.p.c., dotyczące odebrania osoby

podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką. Zdaniem Sądu

Najwyższego, jeżeli elementem wykonania orzeczenia o kontaktach z dzieckiem

jest odebranie dziecka, chociażby na czas przejściowy, mają odpowiednie

zastosowanie przepisy dotyczące egzekucji obowiązku wydania dziecka zawarte w

art. 1089 k.p.c., nieodnoszącym się wyłącznie do sytuacji, w której oddanie dziecka

ma charakter trwały.

W uchwale z dnia 30 stycznia 1976 r., III CZP 94/75 (OSNCP 1976, nr 7-8,

poz. 157) Sąd Najwyższy podtrzymał stanowisko, że egzekucja orzeczenia

przyznającego uprawnienie do kontaktów z dzieckiem, niezawierającego

szczegółowo określonych nakazów i zakazów, podlega wykonaniu w drodze

egzekucji, która może polegać na stosowaniu odpowiednich środków

przewidzianych w dziale o egzekucji świadczeń niepieniężnych. Orzeczenie sądu

opiekuńczego nie może być pozbawione sankcji, a ponieważ chodzi o obowiązki

niemajątkowe, do egzekucji mają zastosowanie przede wszystkim przepisy o

egzekucji świadczeń niepieniężnych. Nie wyłącza to zastosowania także innych

środków egzekucyjnych; w szczególności, gdyby przy wykonywaniu postanowienia

sądu opiekuńczego dotyczącego władzy rodzicielskiej chodziło o wydanie dziecka,

musiałyby być zastosowane zasady przewidziane w art. 1089-1095 k.p.c.

Również w uchwale z dnia 20 marca 1992 r., III CZP 16/92 (OSNCP 1992, nr

9, poz. 162) przyjęto, że realizacja uprawnienia jednego z małżonków do

określonych kontaktów z dzieckiem w razie przeszkadzania tym kontaktom przez

drugiego z małżonków może być wymuszona na podstawie art. 1051 k.p.c., także

wówczas, gdy w wyroku wprost nie zakazano mu przeszkadzania tym kontaktom.

Jest to więc orzeczenie możliwe do wykonania w drodze egzekucji bez

konieczności uzyskania kolejnego orzeczenia sądu wyraźnie zakazującego

drugiemu z małżonków takiego zachowania się.

Zmiana stanowiska nastąpiła w uchwale z dnia 28 sierpnia 2008 r., III CZP

75/08 (OSNC 2009, nr 1, poz. 12), w której Sąd Najwyższy przyjął, że

postanowienie regulujące kontakty rodziców z dzieckiem, nakazujące wydawanie

dziecka przez rodzica, któremu powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej, oraz

zobowiązujące drugiego rodzica do odprowadzania dziecka, podlega wykonaniu w

postępowaniu unormowanym w art. 5981

i nast. k.p.c. Zwrócono uwagę na zmianę

stanu prawnego w wyniku wejścia w życie ustawy z dnia 19 lipca 2001 r. o zmianie

ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 98,

poz. 1069), którą uchylono art. 580, 790 oraz 1089-10951

, jak też znowelizowano

art. 579, a do działu II, tytułu I, części pierwszej kodeksu postępowania cywilnego

dodano oddział 5 normujący postępowanie w sprawach o odebranie osoby

podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką. Celem tych zmian

było pozbawienie postępowania w sprawach o odebranie osoby wszelkich cech

postępowania egzekucyjnego i nadanie mu charakteru postępowania

opiekuńczego, jak również uczynienia go bardziej skutecznym. Istotą nowej

regulacji było skupienie w jednym postępowaniu kwestii związanych z

rozpoznaniem i wykonaniem orzeczenia nakazującego odebranie osoby.

Argumenty aksjologiczne i pragmatyczne leżące u podstaw zmiany modelu

wykonywania orzeczeń dotyczących odebrania osoby podlegającej władzy

rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką są aktualne także w wypadku orzeczeń

regulujących kontakty rodziców z dziećmi. Identyczna jest również istota

obowiązków rodziców, polegających na wydaniu (wydawaniu) i odebraniu

(odbieraniu) dziecka w określonym czasie i w określonych warunkach. Korelatem

nakazu wydania oraz „odprowadzenia” dziecka jest jego odebranie, także

przymusowe, jeżeli nie następuje w sposób dobrowolny. Ponadto nie ma również

podstaw językowych do ograniczenia znaczenia użytego w tytule oddziału 5 wyrazu

„odebranie” tylko do czynności jednokrotnej. Normując „odebranie” osoby,

prawodawca nie wprowadził żadnych ograniczeń lub dystynkcji pomiędzy

odebraniem na stałe, a odebraniem na czas określony, chodzi więc o każde

odebranie osoby, co zostało tak samo ocenione w uzasadnieniu uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 26 maja 1975 r., III CZP 30/75.

Ustawą z dnia 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i

opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 220, poz. 1431) dodany został

art. 59812a

k.p.c., według którego postępowanie określone w art. 5986

-59812

może

być podjęte na nowo na podstawie postanowienia przewidzianego w art. 5985

, jeżeli

zobowiązany w okresie trzech miesięcy od wydania tego postanowienia postąpił

sprzecznie z treścią postanowienia dotyczącego m.in. kontaktów z dzieckiem. Tym

samym ustawodawca dał wyraz temu, że postępowanie opiekuńcze o odebranie

osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką ma

zastosowanie także do orzeczeń dotyczących kontaktów z dzieckiem.

Istota zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy

sprowadza się do odpowiedzi, czy postępowanie opiekuńcze unormowane w art.

5981 i nast. k.p.c. ma zastosowanie do wykonania każdego orzeczenia

dotyczącego kontaktów z małoletnim dzieckiem, czy tylko takiego, którego

elementem jest odebranie, chociażby czasowe, dziecka od osoby wykonującej nad

nim, zgodnie z art. 96 k.r.o., pieczę.

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 sierpnia 2008 r., III CZP 75/08, nie

przesądza, według jakich przepisów – przewidzianych w art. 5981

i nast. k.p.c., czy

też o egzekucji świadczeń niepieniężnych (art. 1050-1051 k.p.c.) – następuje

wykonanie orzeczenia sądu dotyczącego kontaktów z dzieckiem. Uchwała zapadła

na tle stanu faktycznego, w którym postanowienie regulujące kontakty z dzieckiem

nakazywało wydawanie dziecka przez rodzica, któremu powierzono wykonywanie

władzy rodzicielskiej. Istota obowiązków wynikających z tego orzeczenia, co wprost

wskazano w uzasadnieniu uchwały, polegała na wydawaniu i odbieraniu dziecka.

Taka sytuacja nie zachodzi, jeżeli orzeczenie regulujące kontakty z dzieckiem

przewiduje, że będą się one odbywały w obecności rodzica sprawującego nad nim

pieczę, realizacja bowiem orzeczenia nie następuje przez odebranie dziecka tej

osobie, lecz przez wymuszenie odpowiedniego zachowania (działania lub

zaniechania) osoby zobowiązanej do umożliwienia wykonywania kontaktów z

dzieckiem innej osobie wskazanej w orzeczeniu sądowym. W takim przypadku

istota obowiązku podlegającego przymusowemu wykonaniu nie jest tożsama z

obowiązkiem, który podlega przymusowej realizacji na podstawie art. 5981

i nast.

k.p.c. Zastosowanie postępowania unormowanego w tych przepisach prowadzi do

odebrania dziecka – na stałe lub na okres przejściowy – osobie wykonującej nad

nim pieczę i przejęcia na czas przejściowy bieżącej pieczy nad dzieckiem przez

osobę uprawnioną do kontaktów z dzieckiem.

Przepisy art. 5981

i nast. k.p.c. zastąpiły art. 1089-10951

k.p.c., które – jak

wynika z uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 1975 r., III CZP

30/75 – miały zastosowanie tylko do wykonania orzeczeń prowadzących do

chociażby czasowego odebrania dziecka osobie wykonującej władzę rodzicielską, a

tym samym również sprawującej pieczę nad dzieckiem. W pozostałych

przypadkach do wykonania orzeczeń dotyczących kontaktów z dziećmi miały

zastosowanie przepisy o egzekucji świadczeń niepieniężnych. Nowe przepisy miały

wyraźny związek z regulacją zawartą w prawie materialnym, tj. art. 100 k.r.o.,

regulującym odebranie dziecka od osoby nieuprawnionej. Przesłanką zastosowania

tego przepisu, a w wyniku tego art. 5981

i nast. k.p.c., jest ustalenie, że dziecko

znajduje się u osoby nieuprawnionej. Nie można przyjąć, że taka sytuacja

występuje – nawet przy założeniu, że obejmuje osobę tylko czasowo nieuprawnioną

do sprawowania bieżącej pieczy nad dzieckiem – gdy osoba, która wykonuje pieczę

nad dzieckiem ma być obecna przy kontaktach z dzieckiem i jedynie uniemożliwia

wykonywanie tych kontaktów zgodnie z orzeczeniem sądu.

Wykonaniu takiego orzeczenia na podstawie przepisów o egzekucji świadczeń

niepieniężnych nie sprzeciwiają się argumenty aksjologiczne, które legły u podstaw

zmiany modelu postępowania w sprawach o odebranie dziecka. Zastosowanie

przepisów o egzekucji świadczeń niepieniężnych nie prowadzi do odebrania

dziecka osobie wykonującej nad nim pieczę, zatem dziecko nie staje się

przedmiotem postępowania egzekucyjnego. Zastosowanie środków egzekucyjnych

powinno doprowadzić jedynie do określonego zachowania osoby wykonującej

władzę rodzicielską nad dzieckiem.

Za zastosowaniem w omawianym przypadku przepisów dotyczących

postępowania opiekuńczego nie przemawiają także racje pragmatyczne związane z

efektywnością postępowania wykonawczego. W razie wykonania orzeczenia o

kontaktach z dzieckiem według przepisów o postępowaniu opiekuńczym

niezastosowanie się zobowiązanego do orzeczenia sądu, o którym mowa w art.

5985

k.p.c. (określającego termin, w jakim zobowiązany powinien oddać

uprawnionemu osobę podlegającą władzy rodzicielskiej), powoduje wszczęcie fazy

wykonawczej postępowania, w której sąd zleca kuratorowi przymusowe odebranie

dziecka (art. 5986

k.p.c.). Wydanie kuratorowi zlecenia odebrania dziecka na

podstawie orzeczenia ustalającego kontakty z dzieckiem w obecności rodzica

wykonującego nad nim pieczę jest nieuzasadnione, gdyż nie ma oparcia ani w

orzeczeniu podlegającemu wykonaniu, ani w przepisach prawa materialnego. De

lege lata art. 5986

k.p.c. nie zawiera odpowiednich środków, które można by

zastosować w celu efektywnego wymuszenia wykonania orzeczenia ustalającego

kontakty uprawnionego z dzieckiem w obecności osoby wykonującej pieczę nad

dzieckiem. W takiej sytuacji czynności kuratora sądowego musiałyby polegać na

próbach osobistej perswazji wobec zobowiązanego celem umożliwienia wykonania

orzeczenia sądu, jednak bez współdziałania tej osoby nie można by doprowadzić

do wykonania orzeczenia ustalającego omawianą formę kontaktów z dzieckiem.

Należy mieć także na względzie, że w § 9 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 12 czerwca 2003 r. w sprawie szczegółowego sposobu

wykonywania uprawnień i obowiązków kuratorów sądowych (Dz.U. Nr 112, poz.

1064) uregulowano szczegółowo obowiązki kuratora sądowego jedynie w razie

zwrócenia się przez sąd o przymusowe odebranie osoby podlegającej władzy

rodzicielskiej. Odrębnie – w § 10 – uregulowano czynności kuratora polegające na

jego obecności przy kontaktach rodziców z dziećmi. Nie ma przepisów regulujących

czynności kuratora, których istotą jest wymuszenie kontaktów uprawnionego z

dzieckiem. Ponadto, jak wskazują okoliczności sprawy, w której przedstawiono

zagadnienie prawne, wszczęcie postępowania opiekuńczego nie mogłoby

doprowadzić do wykonania orzeczenia ustalającego kontakty z małoletnim

dzieckiem z udziałem jego matki podczas jej kilkumiesięcznej nieobecności

spowodowanej wyjazdem za granicę; mimo postępowania wbrew orzeczeniu sądu

matka dziecka nie poniosłaby z tego powodu żadnych konsekwencji. (...)

Orzeczenie ustalające kontakty z dzieckiem powinno uwzględniać dobro

dziecka, w związku z czym orzeka się o wykonywaniu kontaktów z dzieckiem w

obecności osoby sprawującej nad nim pieczę. Taka forma kontaktów z dzieckiem

może być spowodowana uwzględnieniem wieku dziecka, jego stanu zdrowia lub

określonych, ukształtowanych, silnych związków emocjonalnych pomiędzy

dzieckiem a osobą sprawującą nad nim pieczę oraz pomiędzy dzieckiem a osobą

uprawnioną do kontaktów. Obecność przy kontaktach z dzieckiem osoby

sprawującej nad nią pieczę ma zapewnić dziecku poczucie bezpieczeństwa i

stabilności. Celem orzeczenia ustalającego kontakty z dzieckiem jest dążenie do

utrzymania lub odbudowania właściwych więzów emocjonalnych pomiędzy

dzieckiem a osobą uprawnioną do tych kontaktów jako warunku prawidłowego

rozwoju psychofizycznego dziecka.

Wykonanie orzeczenia sądu dotyczącego kontaktów z dzieckiem w ramach

postępowania opiekuńczego wiąże się niekiedy z koniecznością bezpośredniego

oddziaływania zastosowanego środka wobec dziecka, co naraża je na ujemne

przeżycia psychiczne związane z taką formą wykonania orzeczenia sądowego. Z

tego względu środki przymusowego wykonania orzeczenia przewidziane w

postępowaniu opiekuńczym nie służą niekiedy budowaniu na przyszłość

prawidłowych stosunków pomiędzy dzieckiem a osobą uprawnioną do kontaktów z

dzieckiem. Wykonanie orzeczenia sądu za pomocą środków przewidzianych w art.

5986

i nast. k.p.c., mimo że formalnie uzasadnione, może więc kolidować z dobrem

dziecka, w związku z czym zastosowanie tych przepisów powinno być ograniczone

tylko do przypadków wyraźnie wskazanych, tj. wówczas, gdy wykonanie orzeczenia

wiąże się z koniecznością odebrania dziecka.

Należy mieć także na względzie, że wskutek nowelizacji kodeksu rodzinnego i

opiekuńczego powołaną ustawą z dnia 6 listopada 2008 r. dodano nowy oddział 3,

rozdziału II, działu Ia, tytułu II, zatytułowany „Kontakty z dzieckiem” (art. 113-1136

).

Według art. 113 § 2, kontakty z dzieckiem obejmują w szczególności przebywanie z

dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego

pobytu) i bezpośrednie porozumiewanie się, utrzymywanie korespondencji,

korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym ze środków

komunikacji elektronicznej. Każda z tych form kontaktów z dzieckiem, jeżeli jest

przedmiotem orzeczenia ustalającego kontakty z dzieckiem, powinna – w razie jego

nierespektowania – podlegać przymusowej realizacji. Jest oczywiste, że de lege

lata postępowanie przewidziane w art. 5981

i nast. k.p.c. nie jest właściwe do

przymusowego wykonania każdego orzeczenia ustalającego kontakty z dzieckiem

w formach przewidzianych w art. 113 § 2 k.r.o., np. wymuszenia obowiązku

utrzymywania korespondencji, nie ma więc charakteru uniwersalnego. O tym, że

art. 5981

i nast. k.p.c. nie mają takiego charakteru przekonuje także inicjatywa

ustawodawcza w zakresie zmiany przepisów kodeksu postępowania cywilnego

przewidująca dodanie art. 59815

-59821

k.p.c. regulujących wykonywanie kontaktów z

dzieckiem tak, aby mogły one dotyczyć nie tylko orzeczeń, które przewidują

obowiązek wydania dziecka przez osobę wykonującą nad nim władzę rodzicielską.

Z tych względów orzeczenia ustalającego kontakty z dzieckiem w obecności

osoby wykonującej nad nim pieczę powinny być wykonywane według przepisów o

egzekucji świadczeń niepieniężnych, tj. art. 1050 lub art. 1051 k.p.c. Zastosowanie

jednego z nich jest uzależnione od treści tytułu egzekucyjnego; jeżeli orzeczenie

przewiduje stałe i powtarzające się kontakty z dzieckiem bez określenia

szczegółowo nakazów albo zakazów kierowanych do osoby wykonującej władzę

rodzicielską do wykonania takiego orzeczenia, uzasadnione jest stosowanie art.

1051 k.p.c., zasadniczy bowiem obowiązek wynikający z tytułu egzekucyjnego o

takiej treści polega na powstrzymaniu się przez dłużnika od działań

uniemożliwiających lub utrudniających osobie uprawnionej kontakty z dzieckiem.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. podjął

uchwałę, jak na wstępie.