III CSK 220/10

Sygn. akt III CSK 220/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 1 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa "W. E.-U.” sp. z o.o. w Ł.

przeciwko "Z. Zakład Przyczep i Naczep" sp. z o.o. w Z.

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie pozwanego Przedsiębiorstwa

Wielobranżowego "K." sp. z o.o. w Ś.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 1 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 lutego 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powódka „W. E.-U.” spółka z o.o. w Ł. wniosła o zasądzenie od pozwanej „Z.

Zakład Przyczep i Naczep” spółki z o.o. w Z. kwoty 508.045 zł z ustawowymi

odsetkami tytułem zwrotu ceny w związku z odstąpieniem od umowy sprzedaży

naczepy kupionej od pozwanej.

Wyrokiem z dnia 13 października 2009 r. Sąd Okręgowy zasądził od

pozwanej na rzecz powódki kwotę 507.556,60 zł wraz z ustawowymi odsetkami

oraz oddalił powództwo w pozostałej części. Ustalił, że strony zawarły umowę,

której przedmiotem było wykonanie i sprzedaż przez pozwaną naczepy Z. typ D-

651 Jumbo do przewozu żywca wieprzowego. W umowie sprzedawca udzielił

kupującemu gwarancji na okres 24 miesięcy na całość pojazdu oraz na okres

48 miesięcy lub 500.000 km na osie jezdne, od chwili odbioru pojazdu,

z wyłączeniem części podlegających normalnemu zużyciu eksploatacyjnemu,

z zastrzeżeniem konieczności wykonywania regularnych przeglądów określonych

w książce gwarancyjnej. Odpowiedzialność gwarancyjna sprzedawcy miała

obejmować zastosowane materiały i wykonanie, z wyjątkiem napraw wynikłych

z wadliwej obsługi przedmiotu umowy. Powódka zapłaciła kwotę 507.556,60 zł

tytułem ceny na podstawie faktury z dnia 21 grudnia 2005 r. wystawionej przez

pozwaną. Pozwana zleciła wykonanie zabudowy nadwozia Przedsiębiorstwu

Wielobranżowemu „K.” spółce z o.o. w Ś. (interwenientowi ubocznemu po stronie

pozwanej). Powódka odebrała naczepę w dniu 15 lutego 2006 r., otrzymując

równocześnie od interwenienta ubocznego książeczkę gwarancyjną, w której

udzielono gwarancji na zabudowę na okres 24 miesięcy od daty zakupu pod

warunkiem wykonywania przeglądów okresowych. W 2006 r. podczas eksploatacji

naczepy ujawniło się szereg usterek, które były usuwane przez pozwaną i

interwenienta ubocznego. W piśmie z dnia 11 stycznia 2007 r. powódka wezwała

pozwaną do wymiany naczepy na wolną od wad, w terminie 3 dni pod rygorem

odstąpienia od umowy. Pozwana, powołując się na stanowiska interwenienta

ubocznego, odmówiła wymiany naczepy. W ciągu roku 2007 ujawniły się kolejne

wady naczepy, doszło m.in. do zerwania dachu naczepy. W piśmie z dnia 31 lipca

3

2007 r. powódka ponownie zażądała wymiany naczepy na wolną od wad.

Interwenient uboczny odmówił, podnosząc, że adresatem żądania wymiany

naczepy powinien być sprzedawca. W listopadzie 2007 r. na zlecenie powódki

rzeczoznawca samochodowy Bogusław C. dokonał oceny stanu technicznego

naczepy. W wydanej opinii stwierdził, że uszkodzenia naczepy miały związek z jej

konstrukcją i nie były wywołane nieprawidłową eksploatacją. Po wydaniu tej opinii

powódka w piśmie z dnia 1 grudnia 2007 r. odstąpiła od umowy sprzedaży

naczepy, podając jako przyczynę istnienie wad, które mimo napraw nie zostały

usunięte.

Sąd Okręgowy uznał, że pozwana jako sprzedawca była gwarantem całej

naczepy, tj. podwozia i nadwozia. Powołując się na art. 568 § 1, 558 § 1 i 579 k.c.

oraz § 4 umowy, przyjął, że wraz z udzieleniem przez sprzedawcę kupującemu

24 miesięcznej gwarancji na naczepę uległ wydłużeniu okres rękojmi z jednego

roku do dwóch lat. Z chwilą odstąpienia przez powódkę od umowy nie wygasły

jej uprawnienia z tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy. Odstąpienie od umowy, na

podstawie art. 560 § 1 k.c., było skuteczne, gdyż naczepa posiadała wady,

o których mowa w art. 556 § 1 k.c., tkwiące w rzeczy, o charakterze istotnym, nie

pozwalające na jej użytkowanie zgodnie z przeznaczeniem. Żądanie zwrotu

zapłaconej ceny znajdowało podstawę w art. 560 § 2 k.c. i art. 494 k.c.

Wyrokiem z dnia 26 lutego 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego. W ocenie Sądu odwoławczego, Sąd pierwszej

instancji bezzasadnie przyjął, że umowa zawierała postanowienie przedłużające

odpowiedzialność z tytułu rękojmi na okres 24 miesięcy. Także po zawarciu umowy

między stronami nie doszło do takiego porozumienia. Z tej przyczyny powódka

złożyła po terminie, przewidzianym w art. 568 § 1 k.c., oświadczenie o odstąpieniu

od umowy w trybie przepisów o rękojmi za wady rzeczy sprzedanej, nawet przy

założeniu, że naczepa została ostatecznie wydana powódce w dniu 14 marca 2006

r. Termin do odstąpienia od umowy z powodu wady fizycznej naczepy upłynął w

dniu 14 marca 2007 r. Mimo tej oceny, Sąd Apelacyjny uznał, że odstąpienie od

umowy przez powódkę było skuteczne, gdyż zachodziły przesłanki do złożenia

takiego oświadczenia woli przewidziane w art. 491 § 1 k.c. Uzasadnia taką ocenę

treść pisma powódki z dnia 11 stycznia 2007 r., w którym powódka wezwała

4

pozwaną do dokonania wymiany naczepy na rzecz wolną od wad w terminie trzech

dni pod rygorem odstąpienia od umowy. Żądanie powódki wymiany rzeczy

sprzedanej na rzecz wolną od wad było uzasadnione, gdyż pozwana wcześniej nie

usunęła skutecznie wad naczepy. Skuteczności złożonego oświadczenia o

odstąpieniu od umowy nie pozbawia to, że powódka dokonała tego dopiero w

piśmie z dnia 1 grudnia 2007 r. Żądanie zwrotu zapłaconej ceny znajduje

uzasadnienie w art. 494 k.c.

Ponadto żądanie dochodzone przez powódkę jest uzasadnione na

podstawie art. 471 k.c., gdyż pozwana nieprawidłowo wykonała swoje świadczenie,

wydając powódce rzecz nie spełniającą wymagań ze względu na cel, który chciała

osiągnąć powódka, kupując naczepę. Sprzedana naczepa posiadała wady tkwiące

w jej konstrukcji. Powódka poniosła szkodę w wysokości uiszczonej ceny.

Pomiędzy działaniem pozwanej a szkodą, jakiej doznała powódka, zachodzi

związek przyczynowy. Uwzględnienie powództwa na tej podstawie prawnej było

możliwe, gdyż powódka szeroko zakreśliła podstawę faktyczną roszczenia.

Domagała się zasądzenia kwoty wydatkowanej na bezużyteczną naczepę, bez

względu na podstawę prawną.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony w całości skargą kasacyjną

przez pozwaną. W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania

zarzucono uchybienie:

- art. 321 § 1 k.p.c. w zw. z art. 4794

§ 2, art. 187 § 1 pkt 2, art. 13 § 1 zd.

drugie i art. 391 k.p.c.;

- art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.;

- art. 378 § 1 k.p.c.

W ramach podstawy naruszenia przepisów prawa materialnego podniesiono

zarzut naruszenia:

- art. 491 § 1 k.c. w zw. z art. 494 oraz 471 k.c.;

- art. 491 § 1 k.c. w zw. z art. 476 k.c. oraz art. 560 § 1 w zw. z art. 556 § 1

w zw. z art. 56, 60 i 60 § 1 k.c.;

- art. 56 k.c. w zw. z art. 60 i 61 § 1 k.c.;

5

- art. 65 § 1 i 2 k.c.;

- art. 491 § 1 k.c. w zw. z art. 561 § 1 k.c.;

- art. 568 § 1 k.c. w zw. z art. 491 § 1 i art. 561 § 1 k.c.;

- art. 561 § 1 k.c.;

- art. 494 k.c. w zw. z art. 491 § 1 k.c.;

- art. 471 k.c. w zw. z art. 361 § 1 k.c.

Pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i zmianę wyroku Sądu Okręgowego poprzez oddalenie

powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c., sąd nie może wyrokować, co do przedmiotu,

który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie. Sąd Apelacyjny

uwzględnił powództwo w granicach kwoty żądanej w pozwie, co jednak nie

przesądza o tym, że orzekł także co do przedmiotu objętego żądaniem. Przedmiot

żądania określa, oprócz treści żądania, podstawa faktyczna wskazana

w uzasadnieniu pozwu. Sąd jest związany wskazaną w pozwie podstawą faktyczną

powództwa. Wydanie rozstrzygnięcia na innej podstawie faktycznej niż wskazanej

przez powoda oznacza orzeczenie, co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2005 r., II CK 556/04, OSNC 2006,

nr 2, poz. 38). Sąd nie jest natomiast związany oceną prawną powoda powołanej

przez niego podstawy faktycznej powództwa, zgodnie z zasadą, da mihi fatum,

dabo tibi ius (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 października 1999 r., III CKN

407/98, Lex nr 50697, z dnia 15 kwietnia 2003 r., V CKN 115/01, Lex nr 407051,

z dnia 24 maja 2007 r., V CSK 25/07, OSNC-ZD 2008, nr 2, poz. 32, z dnia 20 lipca

2007 r., I CSK 144/07, Lex nr 46999, z dnia 29 października 2008 r., IV CSK

260/08, Lex nr 590271, z dnia 21 maja 2009 r., V CSK 439/08, Lex nr 518121,

z dnia 16 września 2009 r., II CSK 189/09, Lex nr 564981). W konsekwencji sąd

może uwzględnić żądanie także na innej podstawie prawnej niż wskazanej przez

powoda, jeżeli tylko nie wykracza poza ramy faktyczne określone w pozwie.

6

Zasada ta ma także zastosowanie w sprawach gospodarczych. Z tego względu,

że sąd może ocenić powództwo na podstawie różnych podstaw prawnych

w uzasadnieniu pozwu okoliczności faktyczne powinny być na tyle dokładnie

sprecyzowane, aby można było jednoznacznie określić wchodzące w rachubę

podstawy prawne właściwe do oceny przedstawionego pod osąd roszczenia

powoda. Jest to konieczne w celu zapewnienia możliwości podjęcia właściwej

obrony przez pozwanego, w szczególności poprzez możliwość powołania

odpowiednich faktów i zarzutów istotnych z punktu widzenia norm prawa

materialnego mogących mieć zastosowanie do oceny przedstawionej w pozwie

podstawy faktycznej powództwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia

2009 r., V CSK 180/09, Lex nr 551156). Jak to wyjaśniono w orzecznictwie Sądu

Najwyższego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 1999 r., I CKN

252/98, OSNC 1999, nr 9, poz. 152, z dnia 28 lutego 2002 r., III CKN 182/01, Lex

nr 54471, z dnia 14 stycznia 2004 r., I CK 42/03, Lex nr 172790), wskazanie przez

powoda przepisów prawa materialnego, mających stanowić podstawę prawną

orzeczenia, jakkolwiek niewymagane, nie pozostaje bez znaczenia dla przebiegu

i wyniku sprawy, albowiem pośrednio określa także okoliczności faktyczne

uzasadniające żądanie pozwu.

Z uzasadnienia pozwu wynikało, że powódka żądała zwrotu zapłaconej ceny

za kupioną naczepę w związku ze złożeniem przez powódkę, w dniu 1 grudnia

2007 r., oświadczenia o odstąpieniu od umowy sprzedaży. Tak zakreślona

podstawa faktyczna powództwa pozwalała na ocenę zgłoszonego żądania zarówno

poprzez pryzmat art. 494 k.c. w zw. z art. 560 § 1 i 2 k.c., jak również art. 494 k.c.

w zw. z art. 491 § 1 k.c. Wprawdzie w uzasadnieniu pozwu powódka wskazała

przepisy o rękojmi za wady fizyczne rzeczy jako uzasadniające złożenie przez nią

oświadczenia o odstąpieniu od umowy, ale tą oceną prawną powódki

dochodzonego roszczenia sąd nie był związany. Istotne jest bowiem to,

że w uzasadnieniu pozwu powódka podała także okoliczności poprzedzające

złożenie tego oświadczenia, w szczególności nieudane próby naprawy naczepy

przez pozwaną, bezskuteczne oczekiwanie przez powódkę na wymianę wadliwej

naczepy na rzecz wolną od wad, jak również prowadzoną w tej sprawie

korespondencję między stronami. Nie było więc wyłączone badanie skuteczności

7

złożonego przez powódkę oświadczenia o odstąpieniu od umowy także na

podstawie art. 491 § 1 k.c. W obu przypadkach odstąpienia od umowy - na

podstawie art. 560 § 1 k.c. albo art. 491 § 1 k.c. - aktualizował się, wynikający z art.

494 k.c., obowiązek zwrotu powódce przez pozwaną zapłaconej ceny.

W konsekwencji podniesiony w związku z oceną przez Sąd Apelacyjny powództwa

na podstawie art. 491 § 1 k.c. zarzut naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. w zw. z art. 4794

§ 2, art. 187 § 1 pkt 2 i art. 13 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. nie był uzasadniony.

Zarzut naruszenia tych przepisów był natomiast zasadny w odniesieniu do

dokonanej przez Sąd odwoławczy oceny powództwa na podstawie art. 471 k.c. jako

żądania zapłaty odszkodowania z tytułu nienależytego wykonania przez pozwaną

zobowiązania wynikającego z umowy sprzedaży. W podstawie faktycznej

powództwa mieściło się twierdzenie powódki o tym, że skutecznie odstąpiła od

umowy skutkiem czego doszło do zniesienia ex tunc stosunku prawnego łączącego

strony. Konsekwencją takiego stanu rzeczy był obowiązek zwrotu przez pozwaną

spełnionego przez powódkę świadczenia w postaci zapłaconej ceny. Roszczenie

odszkodowawcze na podstawie art. 471 k.c. nie obejmuje zwrotu spełnionego

świadczenia, lecz naprawienie szkody spowodowanej nienależytym wykonaniem

zobowiązania. Inne są także przesłanki tego roszczenia w porównaniu do

roszczenia o zwrot spełnionego świadczenia. Odpowiedzialność sprzedawcy

z tytułu rękojmi jest odpowiedzialnością obiektywną podczas, gdy odpowiedzialność

za nienależyte wykonanie zobowiązania jest odpowiedzialnością opartą na

zasadzie winy. Przesłanką skutecznego odstąpienia od umowy wzajemnej na

podstawie art. 491 § 1 k.c. jest natomiast zwłoka jednej ze stron w wykonaniu

zobowiązania oraz bezskuteczny upływ dodatkowego terminu wyznaczonego przez

kontrahenta umowy do wykonania zobowiązania z umowy wzajemnej. W przypadku

odpowiedzialności odszkodowawczej należy wykazać także wysokość poniesionej

szkody oraz istnienie adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy szkodą

a nienależytym wykonaniem zobowiązania. Uwzględniając te różnice,

należy uznać, że roszczenia o zwrot spełnionego świadczenia w związku

z odstąpieniem od umowy sprzedaży oraz o zapłatę odszkodowania za nienależyte

wykonanie umowy sprzedaży nie są tożsame pod względem ich podstaw

materialno-prawnych, przedmiotu żądania (zwrot spełnionego świadczenia oraz

8

zapłata odszkodowania pieniężnego) oraz przesłanek warunkujących ich

uwzględnienie, a tym samym – pośrednio – podstawy faktycznej tych roszczeń.

Powódka w pozwie jednoznacznie określiła, że dochodziła roszczenia o zwrot

uiszczonej ceny w związku z odstąpieniem od umowy sprzedaży i dlatego nie

można przyjąć, że pozew zawierał również żądanie zapłaty przez pozwaną

odszkodowania za nienależyte wykonanie umowy sprzedaży (por. również wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2005 r., II CK 259/05, Lex nr 533903 oraz

z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK 180/09). Powódka nie powołała również w pozwie

wszystkich istotnych okoliczności dla uwzględnienia powództwa z art. 471 k.c.,

w szczególności dotyczących wysokości poniesionej szkody przy przyjęciu, że nie

doszło do skutecznego odstąpienia przez nią od umowy sprzedaży. Utrata przez

kupującego uprawnień z tytułu rękojmi za wady rzeczy, w tym do odstąpienia

o umowy sprzedaży, jak również brak podstaw do skutecznego odstąpienia od

umowy sprzedaży na podstawie art. 491 § 1 k.c., nie eliminuje możliwości

dochodzenia przez kupującego roszczenia odszkodowawczego na zasadach

ogólnych o naprawienie szkody doznanej przez kupującego wskutek nienależytego

spełnienia świadczenia przez sprzedawcę poprzez sprzedaż rzeczy wadliwej.

Strona powinna jednak wyraźnie określić w pozwie, że żąda również oceny

zgłoszonego żądania jako roszczenia odszkodowawczego w razie uznania braku

podstaw do uwzględnienia powództwa o zwrot spełnionego świadczenia.

W przeciwnym razie strona pozwana nie mogłaby skutecznie się bronić

w postępowaniu sądowym przez podnoszenie i dowodzenie faktów i zarzutów

istotnych dla oceny dochodzonego powództwa z punktu widzenia przepisów

dotyczących odpowiedzialności odszkodowawczej za nienależyte wykonanie

zobowiązania.

Konsekwencją uwzględnienia zarzutu naruszenia art. 321 § 1 w zw. z art.

4794

§ 2, art. 187 § 1 pkt 2, art. 13 § 1 zd. drugie i art. 391 k.p.c. w zakresie,

w jakim Sąd Apelacyjny dokonał oceny roszczenia powódki jako

odszkodowawczego, była bezprzedmiotowość pozostałych zarzutów procesowych

oraz naruszenia prawa materialnego (art. 471 k.c. w zw. z art. 361 § 2 k.c.)

odnoszących się do rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego o zasadności

9

dochodzonego roszczenia jako roszczenia odszkodowawczego na podstawie art.

471 k.c.

Za uzasadniony należy uznać zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c. w części dotyczącej braku istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy

ustaleń faktycznych dotyczących treści oświadczenia z dnia 1 grudnia 2007 r.

o odstąpieniu od umowy złożonego przez powódkę. Brak tych ustaleń uniemożliwia

dokonanie prawidłowej oceny w postępowaniu kasacyjnym, według art. 491 § 1

k.c., skuteczności oświadczenia złożonego przez powódkę o odstąpieniu od

umowy. Złożenie przez jedną ze stron umowy sprzedaży oświadczenia

o odstąpieniu od umowy z powodu wad rzeczy sprzedanej - na podstawie art. 560

§ 1 k.c. - jak również z powodu zwłoki w wykonaniu obowiązku z tej umowy, jako

umowy wzajemnej – na podstawie art. 491 § 1 k.c. – jest wykonywaniem

uprawnienia prawokształtującego. Istota tego uprawnienia polega na tym, że jedna

ze stron stosunku prawnego poprzez jednostronne oświadczenie złożone drugiej

stronie tego stosunku, może doprowadzić do modyfikacji treści stosunku prawnego

bądź jego ustania, mimo że co do zasady powinien mieć on charakter trwały,

a ewentualna zmiana treści stosunku prawnego albo jego zniesienie może nastąpić

tylko za zgodną wolą obu stron tego stosunku. Wykonanie przez stronę stosunku

prawnego uprawnienia prawokształtującego - poprzez złożenie drugiej stronie

stosunku prawnego odpowiedniego oświadczenia woli - powoduje ukształtowanie,

zgodnie z odpowiednimi, mającymi zastosowanie, przepisami prawa materialnego,

sytuacji prawnej obu stron umowy. W szczególności, w razie odstąpienia od umowy

w miejsce obowiązku spełnienia świadczeń wynikających z zobowiązania powstaje

obowiązek ich wzajemnego zwrotu (w razie zawarcia umowy sprzedaży – zwrotu

zapłaconej ceny przez sprzedawcę oraz zwrotu sprzedanej rzeczy przez

kupującego). Skuteczne wykonanie uprawnienia prawo-kształtującego następuje

wówczas, gdy strona, wykonująca to uprawnienie, zachowała termin do jego

wykonania, a ponadto faktycznie wystąpiły okoliczności uzasadniające, według

przepisów prawa materialnego lub treści stosunku prawnego, wykonanie tego

uprawnienia. Z tej przyczyny druga strona stosunku prawnego (adresat

oświadczenia zawierającego wykonanie uprawnienia prawokształtującego) powinna

mieć możliwość realnej oceny powstałej, wskutek wykonania przez jedną ze stron

10

uprawnienia prawokształtującego, sytuacji prawnej. W zależności od wyników tej

oceny powinna nadal wykonywać obowiązki wynikające ze stosunku prawnego albo

spełnić obowiązki powstałe wskutek wykonania uprawnienia prawokształtującego.

W razie sporu między stronami co do skuteczności wykonania uprawnienia

prawokształtującego podane w oświadczeniu okoliczności, uzasadniające

wykonanie tego uprawnienia, wyznaczają również płaszczyznę sporu sądowego

dotyczącego skuteczności tej czynności prawnej. Z tych przyczyn, co do zasady,

niezbędnym elementem oświadczenia woli, stanowiącego wykonanie uprawnienia

prawokształtującego, powinno być wskazanie okoliczności uzasadniających -

według właściwych przepisów prawa materialnego lub treści stosunku prawnego -

skorzystanie przez stronę z tego uprawnienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

9 października 1984 r., I CR 257/84, Lex nr 8634). Brak wskazania tych

okoliczności nie będzie powodował nieskuteczności wykonania uprawnienia

prawokształtującego wówczas, gdy z okoliczności poprzedzających

(np. z prowadzonej wcześniej korespondencji między stronami) albo

towarzyszących wykonaniu uprawnienia prawokształtującego będzie wynikała

jednoznacznie podstawa faktyczna stanowiąca przyczynę wykonania przez stronę

tego uprawnienia.

Zgodnie z art. 56 k.c., czynność prawna wywołuje skutki nie tylko w niej

wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia

społecznego i z ustalonych zwyczajów. Skutki te są jednak ściśle związane

z treścią dokonanej czynności prawnej; w razie wykonania uprawnienia

prawokształtującego, z treścią złożonego w tym przedmiocie oświadczenia woli.

Oświadczenie to wywoła więc takie skutki prawne, jakie właściwe przepisy prawa

materialnego wiążą z wystąpieniem okoliczności podanych w tym oświadczeniu

uzasadniających wykonanie uprawnienia prawokształtującego. Jeżeli więc

oświadczenie kupującego o odstąpieniu od umowy sprzedaży wskazuje jako

przyczynę jego złożenia wystąpienie wad w przedmiocie sprzedaży, to takiej treści

oświadczenie wywoła skutki prawne, jakie przepisy ustawy wiążą z odstąpieniem

od umowy sprzedaży przez kupującego z powodu wady rzeczy.

Oświadczenie to nie wywoła natomiast skutków prawnych przewidzianych

w przepisach przewidujących uprawnienie strony do odstąpienia od umowy

11

z innych przyczyn niż występowanie wady rzeczy, chyba że w oświadczeniu

powołano również fakty uzasadniające odstąpienie przez stronę od umowy na tych

podstawach prawnych np. przewidziane w art. 491 § 1 w zw. z art. 476 k.c.

Doniosła prawnie nie jest bowiem kwalifikacja prawna podstawy tej czynności

dokonana przez stronę tej czynności, lecz sama czynność polegająca

na wykonaniu tego uprawnienie (np. odstąpienie od umowy) oraz podana w tej

czynności albo wynikająca z okoliczności jej towarzyszących, podstawa faktyczna

uzasadniająca wykonanie przez stronę uprawnienia prawokształtującego.

Sąd Apelacyjny przyjął, że oświadczenie powódki z dnia 1 grudnia 2007 r.

o odstąpieniu od umowy nie było skuteczne według przepisów o odpowiedzialności

sprzedawcy z tytułu rękojmi za wady rzeczy sprzedanej, gdyż zostało złożone przez

powódkę, jako kupującego, po terminie zawitym przewidzianym w art. 568 § 1 k.c.,

ale było za to skuteczne, według art. 491 § 1 k.c. Innymi słowy, Sąd odwoławczy

uznał, że wolą powódki, wyrażoną w oświadczeniu z dnia 1 grudnia 2007 r., było

odstąpienie od umowy także z przyczyn określonych w art. 491 § 1 k.c. Taka ocena

prawna, została jednak dokonana z pominięciem dokładnego ustalenia treści,

a następnie wykładni – według zasad określonych w art. 65 k.c. - złożonego przez

powódkę oświadczenia o odstąpieniu od umowy, jak również z pominięciem

okoliczności poprzedzających bądź towarzyszących złożeniu tego oświadczenia,

a z których by wynikało, że powódka odstępuje od umowy także z przyczyn

określonych w art. 491 § 1 k.c. Z tego względu nie można odeprzeć zarzutu

naruszenia art. 491 § 1 w zw. z art. 56, art. 60, art. 61 § 1 i art. 65 k.c. przez ich

niewłaściwe zastosowanie.

Przesłanką uzasadniającą złożenie przez kupującego oświadczenia

o odstąpieniu od umowy sprzedaży, na podstawie art. 560 § 1 k.c., jest wystąpienie

wady rzeczy sprzedanej, natomiast przesłanką odstąpienia od umowy na podstawie

art. 491 § 1 k.c. jest zwłoka jednej ze stron w wykonaniu zobowiązania z umowy

wzajemnej i bezskuteczny upływ wyznaczonego dodatkowego terminu do

wykonania umowy z zagrożeniem, iż w razie bezskutecznego jego upływu strona

będzie uprawniona do odstąpienia od umowy. Zastosowanie art. 491 § 1 k.c,

wymaga, aby w chwili wyznaczenia dodatkowego terminu do wykonania

zobowiązania z umowy wzajemnej druga strona umowy pozostawała w zwłoce.

12

W wyroku z dnia 15 czerwca 2005 r., IV CK 786/04 (OSP 2006, nr 10, poz. 112)

Sąd Najwyższy przyjął, że kupujący (zamawiający) może odstąpić od umowy

sprzedaży na podstawie art. 491 § 1 k.c. z powodu zwłoki sprzedawcy (dostawcy)

w wymianie wydanych rzeczy na wolne od wad. Przy przyjęciu za uzasadnionego

stanowiska zawartego w tym orzeczeniu, warunkiem zastosowania art. 491 § 1 k.c.

jest to, aby sprzedawca pozostawał w zwłoce w wykonaniu obowiązku

wynikającego z przepisów o odpowiedzialności sprzedawcy z tytułu rękojmi

za wady rzeczy sprzedanej. Dopiero wówczas kupujący może wyznaczyć

sprzedawcy dodatkowy termin do wykonania obowiązku, co do którego sprzedawca

pozostaje w zwłoce, pod rygorem odstąpienia od umowy. Wyznaczenie

dodatkowego terminu do wykonania zobowiązania z umowy wzajemnej, o którym

mowa w art. 491 § 1 k.c., musi jednak dotyczyć takiego obowiązku, którego

wcześniej kontrahent umowy wzajemnej nie spełnił. Uwzględniając powyższe

zwłoka w wykonaniu obowiązku wymiany rzeczy wadliwej na rzecz wolną od wad

może mieć miejsce wówczas, gdy wcześniej kupujący zgłosi takie żądanie

sprzedawcy. Sąd Apelacyjny przyjął, że powódka wyznaczyła pozwanej dodatkowy

termin na wymianę naczepy w piśmie z dnia 11 stycznia 2007 r. Sąd odwoławczy,

przyjmując, że czynność powódki polegająca na odstąpieniu od umowy sprzedaży

miała uzasadnienie w art. 491 § 1 k.c., nie określił jednak jasno, z wykonaniem

jakiego obowiązku pozwana w dniu 11 stycznia 2007 r. pozostawała w zwłoce,

w szczególności, czy dotyczyło to obowiązku naprawienia rzeczy, czy jej wymiany.

Sąd nie określił również podstawy prawnej obowiązku pozwanej, co do którego

pozostawała ona w zwłoce, a mianowicie czy wynikał ten obowiązek z przepisów

o odpowiedzialności sprzedawcy z tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy

sprzedanej, czy też z tytułu udzielonej gwarancji. Taki obowiązek nie wynikał

bowiem z umowy, a aktualizował się dopiero z chwilą zgłoszenia takiego żądania

przez powódkę w ramach odpowiedzialności pozwanej z tytułu rękojmi za wady

rzeczy sprzedanej ewentualnie w ramach udzielonej gwarancji. Z dokonanych

ustaleń wynika, że pismo powódki z dnia 11 stycznia 2007 r. było pierwszym

pismem skierowanym do pozwanej, w którym żądano wymiany kupionej rzeczy na

rzecz wolną od wad, co podważa zasadność stanowiska Sądu odwoławczego

o pozostawaniu pozwanej w zwłoce, w wykonaniu tego obowiązku, w dniu

13

11 stycznia 2007 r. Z tych przyczyn uzasadniony jest zarzut naruszenia art. 491 § 1

w zw. z art. 476 k.c. przez przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że w dniu 11 stycznia

2007 r. zachodziły okoliczności uzasadniające wyznaczenie przez powódkę

pozwanej dodatkowego terminu do wymiany naczepy na rzecz wolną od wad pod

rygorem odstąpienia od umowy sprzedaży. Konsekwencją tego jest również

naruszenie art. 494 k.c. na skutek uznania przez Sąd odwoławczy, że wystąpiły

przesłanki do zastosowania tego przepisu wobec skutecznego odstąpienia od

umowy przez powódkę, po bezskutecznym wezwaniu pozwanej – oświadczeniem

z dnia 11 stycznia 2007 r. – do wymiany rzeczy sprzedanej na rzecz wolną od wad.

Rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego było oparte na założeniu, że powódka

była uprawniona do żądania wymiany przez pozwaną sprzedanej naczepy na rzecz

wolną od wad. Jeżeli źródłem tego obowiązku, co nie zostało należycie wyjaśnione,

były przepisy o rękojmi za wady fizyczne rzeczy, to należy mieć na uwadze, że art.

561 § 1 k.c. przewiduje możliwość żądania wymiany rzeczy sprzedanej na rzecz

wolną od wad wówczas, gdy przedmiotem sprzedaży była rzecz oznaczona co do

gatunku. W razie sprzedaży rzeczy oznaczonej co do tożsamości kupujący nie

posiada uprawnienia do żądania wymiany sprzedanej rzeczy na rzecz wolną od

wad, a jedynie uprawnienie do żądania usunięcia wady (art. 561 § 2 k.c.).

Dla oceny, czy przedmiotem sprzedaży była rzecz oznaczona co do gatunku,

czy co do tożsamości istotne znaczenie ma to, czy rzecz miała charakter

zastępowalny (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 grudnia 1988 r., III CZP

48/88 (OSNC 1989, nr 3, poz. 36). Środki transportu nawet wówczas, gdy

podlegają indywidualnemu oznaczeniu są zazwyczaj zaliczane do rzeczy

oznaczonych co do gatunku. Jednakże ustalenie czy określona rzecz, będąca

przedmiotem umowy sprzedaży, jest rzeczą oznaczoną co do gatunku, czy do

tożsamości wymaga każdorazowo przeanalizowania postanowień konkretnej

umowy. Sąd odwoławczy nie przedstawił stanowiska odnośnie do tego, jak należy

zakwalifikować, według postanowień umowy zawartej przez strony, naczepę

sprzedaną powódce, co nie pozwala na odparcie zarzutu naruszenia art. 328 § 2

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 561 § 1 k.c.

W skardze kasacyjnej zasadnie również podniesiono zarzut naruszenia

przez Sąd Apelacyjny art. 378 § 1 k.p.c. na skutek pominięcia oceny części

14

zarzutów podniesionych przez pozwaną w postępowaniu apelacyjnym,

co skutkowało rozpoznaniem sprawy z naruszeniem art. 321 § 1 k.p.c., jak również

miało wpływ na wadliwą ocenę prawną oświadczenia powódki o odstąpieniu

od umowy z dnia 1 grudnia 2007 r.

Z tych względów, ponieważ skarga okazała się uzasadniona,

Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę

przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu

Sądowi, na podstawie art. 108 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c., rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.