I CSK 478/10

Sygn. akt I CSK 478/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

Protokolant Anna Matura

w sprawie z powództwa "Jedynka" S.A.

przeciwko "Tesco Polska" Spółce z o.o.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku

Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 lutego 2010 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od powódki na rzecz pozwanej kwotę 5.400

(pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Spółka akcyjna „Jedynka” żądała zasądzenia od Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością „Tesco Polska” kwoty 451 250 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia 19 listopada 2008 r. tytułem odszkodowania za szkodę wynikłą z

nienależytego wykonania zobowiązania z umowy o świadczenie na rzecz osoby

trzeciej - Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością „Intif”, którą łączyła z powódką

umowa o roboty budowlane.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo. Ustalił, że dnia 23 grudnia 2002 r.

powódka i Spółka jawna „Eko-2” zawarły w formie aktu notarialnego umowę

przedwstępną, zobowiązującą je do sprzedaży Spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością „Jutrzenka” (poprzedniczce prawnej pozwanej Spółki „Tesco

Polska”) prawa użytkowania wieczystego gruntu położonego w M. i prawa

własności obiektów znajdujących się na gruncie. W umowie z dnia 3 grudnia 2003

r., zmieniającej umowę przedwstępną, sprzedające spółki zobowiązały się m.in. do

budowy na nieruchomości obiektu handlowego i zawarcia umowy z wykonawcą

akceptowanym przez kupującą Spółkę „Jutrzenka”. Dnia 13 maja 2004 r. Spółka

„Jedynka” zawarła ze Spółką „Intif” umowę o roboty budowlane dotyczącą budowy

obiektu handlowego (hipermarketu w M.), w której strony przyjęły m.in., że w celu

zabezpieczenia roszczeń gwarancyjnych Spółka „Jedynka” zatrzymała 5% wartości

wystawionych faktur w łącznej kwocie 902 500 zł. Połowa tej kwoty została

zwrócona Spółce „Intif”, druga zaś miała być zwrócona w ciągu 30 dni od wydania

wstecznego świadectwa wykonania uprawnień z tytułu rękojmi albo dostarczenia

przez wykonawcę gwarancji bankowej zaakceptowanej przez Spółkę „Jedynka”.

Następnie w umowie z dnia 17 czerwca 2004 r., zmieniającej umowę

przedwstępną, Spółka „Jedynka” m.in. wyraziła bezwarunkową zgodę na

przeniesienie na Spółkę „Jutrzenka” praw i przejęcie przez nią obowiązków

wynikających z umowy z wykonawcą. W wykonaniu umowy przedwstępnej dnia 23

października 2004 r. została zawarta w formie aktu notarialnego przez powódkę i

Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością „Gajm” (jako sprzedające) ze Spółką

„Jutrzenka” (jako kupującą) umowa sprzedaży (częściowo zmieniona przez umowę

3

z dnia 30 grudnia 2004 r.), w której m.in. ustalono, że kwota 17 995 100 zł podlega

wypłacie bezpośrednio wykonawcy obiektu handlowego. Za wykonane roboty

Spółka „Intif” otrzymała pełne wynagrodzenie (ostatecznie zapłacono jej 18 105 000

zł), poza kwotą 451 250 zł stanowiącą połowę kaucji gwarancyjnej wpłaconej na

rachunek powierniczy, którego dysponentami była ta Spółka i poprzedniczka

prawna pozwanej. Kwota ta miała podlegać wypłacie na rzecz wykonawcy

po upływie przewidzianego w umowie o roboty budowlane okresu rękojmi za wady.

Zgodnie z umową rachunku powierniczego, zawartą dnia 12 listopada 2004 r. przez

Spółki „Jutrzenka” i „Intif” z BRE Bankiem Spółką akcyjną, termin płatności tej

części wynagrodzenia wykonawcy upływał po 10 latach od dnia wystawienia

świadectwa przejęcia obiektu budowlanego, tj. od dnia 28 października 2004 r. Po

ogłoszeniu upadłości Spółki „Intif” syndyk masy upadłości wytoczył powództwo

przeciwko Spółce „Jedynka” o zapłatę wymienionej kwoty, które zostało

prawomocnie uwzględnione na podstawie art. 91 ust. 2 i art. 246 ustawy z dnia 28

lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr

175, poz. 1361 ze zm.). W wykonaniu tego orzeczenia powódka zapłaciła tę kwotę

syndykowi. Pozwana, po wezwaniu przez powódkę do wypłacenia spornej kwoty,

zapewniła, że przekaże ją z rachunku powierniczego, do czego jednak nie doszło.

Sąd Okręgowy stwierdził, że w wykonaniu zawartej przez strony umowy

sprzedaży doszło do zawarcia umowy o świadczenie na rzecz osoby trzeciej

w rozumieniu art. 393 k.c. W rezultacie istniały trzy stosunki prawne, mianowicie

stosunek pokrycia między powódką i pozwaną, którego źródłem była łącząca ich

umowa sprzedaży, stosunek zapłaty między pozwaną a osobą trzecią (Spółką

„Intif”) wynikający z umowy o świadczenie na rzecz osoby trzeciej i stosunek waluty

między powódką a osobą trzecią, którego źródłem była umowa o roboty budowlane

zawarta przez powódkę z osobą trzecią. Świadczenie pozwaną na rzecz osoby

trzeciej miało podstawę prawną w łączącej strony umowie sprzedaży, zatem

powodowi przysługiwałoby w pierwszej kolejności roszczenie wynikające z art. 535

k.c., zaś dochodząc należności na podstawie art. 471 k.c. powód nie wykazał

przesłanek odpowiedzialności kontraktowej, zwłaszcza powstania szkody.

W ocenie Sądu Okręgowego roszczenie powódkę jest przedwczesne, gdyż termin

zapłaty pozostałej części ceny podlegającej wpłaceniu bezpośrednio na rachunek

4

wykonawcy robót wynikający z umowy o roboty budowlane przypada na dzień 28

października 2014 r., a dla wymagalności żądanego świadczenia nie ma znaczenia

ogłoszenie upadłości Spółki „Intif” w sytuacji, gdy wierzytelność o zapłatę ceny

wynika z umowy sprzedaży nieruchomości, której spółka ta nie była stroną.

Powódka wniosła apelację od wyroku Sądu Okręgowego, w której zarzuciła

przede wszystkim naruszenie przepisów prawa materialnego, mianowicie art. 535,

393 oraz art. 471 i 472 w związku z art. 361 k.c., a ponadto art. 230 i 233 k.p.c.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 11 lutego 2010 r. oddalił apelację i zasądził

od powódki na rzecz pozwanej kwotę 5 400 zł tytułem kosztów postępowania

apelacyjnego. Podkreślił, że wynikająca z art. 393 k.c. konstrukcja

trójpodmiotowych relacji prawnych nie może być stosowana bez uwzględnienia

faktu uiszczenia przez powódkę na rzecz osoby trzeciej długu, którego źródłem

była umowa o roboty budowlane. Zobowiązanie dotyczące zapłaty wynagrodzenia

wygasło wobec wykonania go przez powódkę. Wykonawca robót (osoba trzecia)

nie może już żądać zapłaty od pozwanej jako dłużnika, skoro został zaspokojony

i w sposób dorozumiany wyraził zgodę na anulowanie zastrzeżenia przewidzianego

w art. 393 k.c. Pozwana nie wykonała wprawdzie zastrzeżenia z umowy

o świadczenie na rzecz osoby trzeciej, ale pozostał jej tylko dług własny względem

powódki jako wierzyciela. Sąd Apelacyjny nie podzielił także zapatrywania

apelującego, że niewykonanie przez pozwaną zobowiązania wynikającego

z umowy o świadczenie na rzecz osoby trzeciej było źródłem szkody powodującej

powstanie odpowiedzialności na podstawie art. 471 k.c. Powódka spełniła

świadczenie na rzecz swojego kontrahenta zgodnie z treścią łączącej ich umowy

i prawomocnego wyroku, w uzasadnieniu którego przyjęto, że wierzytelność z tytułu

zwrotu kaucji gwarancyjnej stała się natychmiast wymagalna z chwilą ogłoszenia

upadłości osoby trzeciej. Taki stan rzeczy nie był związany z zachowaniem się

pozwanej, której nie można przypisać wyrządzenia powódce szkody.

Sąd Apelacyjny nie podzielił także zarzutów naruszenia przepisów postępowania,

uznając, że między stronami nie istniał w zasadzie spór co do stanu faktycznego,

a jedynie dokonywały one jego odmiennej oceny prawnej.

Powódka w skardze kasacyjnej zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego

5

w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 393 § 1

w związku z art. 65, 56, 58 i 3531

k.c., art. 393 § 2 i 3 k.c. oraz art. 471, 472, 361

i 535 k.c., a ponadto art. 233 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesione w skardze kasacyjnej liczne zarzuty dotyczące naruszenia

przepisów prawa materialnego koncentrują się wokół dwóch zagadnień: wykładni

przepisów art. 393 k.c. oraz dopuszczalności dochodzenia w stanie faktycznym

niniejszej sprawy roszczeń wynikających z przepisów o odpowiedzialności

kontraktowej.

W przyjętej przez Sądy orzekające w niniejszej sprawie konstrukcji pactum in

favorem tertii (art. 393 k.c.) powódka (Spółka „Jedynka”) jest wierzycielem,

pozwana (Spółka „Tesco Polska”) dłużnikiem, a Spółka „Intif” – osobą trzecią.

W wyniku zawarcia takiej umowy osoba trzecia może żądać spełnienia

zastrzeżonego świadczenia bezpośrednio przez dłużnika. Umowa przyznaje więc

uprawnienie osobie trzeciej, natomiast z natury rzeczy nie nakłada na nią

obowiązku. W konsekwencji więc syndyk masy upadłości Spółki „Intif” mógł żądać

świadczenia nie od dłużnika, ale od wierzyciela, na podstawie łączącego go z nim

stosunku prawnego (tu: wynikającego z umowy o roboty budowlane).

W konsekwencji Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że po spełnieniu przez wierzyciela

świadczenia na rzecz osoby trzeciej wygasło roszczenie o zapłatę wynagrodzenia

tej osobie przez dłużnika, a wierzyciel może dochodzić od dłużnika roszczeń

wynikających ze stosunku pokrycia, a więc z zawartej przez strony umowy

sprzedaży (art. 535 k.c.). Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia

przepisów art. 393 i 535 k.c. jest więc nietrafny.

Nie są również zasadne podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty

naruszenia przepisów art. 471, 472 i 361 k.c. Powódka w niniejszej sprawie nie

wykazała istnienia żadnej z przesłanek odpowiedzialności kontraktowej: szkody,

zdarzenia ją wywołującego (niewykonania zobowiązania przez pozwaną) ani

w konwencji normalnego związku przyczynowego. W szczególności należy

podkreślić, że zapłata przez powódkę na rzecz syndyka masy upadłości połowy

kaucji gwarancyjnej została spowodowana, po pierwsze, ogłoszeniem upadłości

6

Spółki „Intif” i, po drugie, przegranym procesem w sprawie z powództwa syndyka.

Za żadną z tych okoliczności pozwana oczywiście zaś nie ponosi

odpowiedzialności.

Zgłoszenie zaś zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. jest w skardze

kasacyjnej niedopuszczalne ze względu na art. 3983

§ 3 k.p.c., stosownie do

którego podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia

faktów lub oceny dowodów.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.

jz