II CSK 634/10

Sygn. akt II CSK 634/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Marta Romańska

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej /…/

przeciwko Telekomunikacji Polskiej Spółce Akcyjnej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 17 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 czerwca 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy w dniu 16 października 2007 r. wydał nakaz zapłaty w

postępowaniu nakazowym, w którym uwzględnił powództwo Spółdzielni

Mieszkaniowej /…/ o zapłatę 175563 zł z należnościami ubocznymi, wniesione

przeciwko Telekomunikacji Polskiej SA w Warszawie. Po wniesieniu sprzeciwu

przez stronę pozwaną Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 1 kwietnia 2010 r.

powództwo oddalił. Ustalił, że strona powodowa jest właścicielem i użytkownikiem

wieczystym gruntów, na których wzniesiono osiedle mieszkaniowe. Zarówno zarząd

powodowej spółdzielni, jak i poszczególni spółdzielcy domagali się budowy sieci

telefonicznej. Począwszy od lat 80-tych strona pozwana zakładała sieć telefoniczną

na nieruchomościach strony powodowej. Obecnie elementy tej sieci zajmują

powierzchnię łącznie 4876 m2

i w takim zakresie strona pozwana korzysta z

gruntów powodowej spółdzielni. Z kabli ułożonych przez stronę pozwaną korzysta

także dostawca telewizji kablowej i internetu. Od 2006 r. strona powodowa pobiera

od nich opłaty za korzystanie z jej nieruchomości.

Sąd Okręgowy uznał, że powództwo wniesione przeciwko TP S.A. nie

zasługiwało na uwzględnienie w świetle art. 140 ust. 3 Prawa telekomunikacyjnego

(ustawy z dnia 21 lipca 2000 r.), gdyż strona pozwana wybudowała sieć

telefoniczną na nieruchomości strony powodowej na wniosek spółdzielców i za

wiedzą oraz zgodą organów spółdzielni.

Apelacja strony powodowej została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 czerwca 2010 r. Podzielił on ustalenia Sądu pierwszej instancji. Dokonał

natomiast odmiennej oceny prawnej. Przyjął, że w rozpoznawanej sprawie powinny

mieć zastosowanie przepisy obowiązujące w dacie powstania sieci

telekomunikacyjnej na nieruchomościach strony powodowej, a zatem przepisy

kolejno obowiązujących ustaw o łączności z lat 1961, 1984 i 1990. Po nowelizacji

ustawy z dnia 23 listopada 1990 r., która weszła w życie w dniu 1 lipca 1995 r. na

właścicielach nieruchomości ciążył obowiązek ich udostępniania operatorom sieci

telekomunikacyjnych użytku publicznego w celu budowy urządzeń i sieci

telekomunikacyjnych, na warunkach określonych w umowie. Podobną regulację

zawierało Prawo telekomunikacyjne z roku 2000 i obecnie obowiązująca ustawa z

3

dnia 16 lipca 2004 r. We wcześniejszych przepisach brak było takiej regulacji, co

skłania do poglądu, że mogły mieć wówczas zastosowanie przepisy dotyczące

wywłaszczenia nieruchomości. W rozpoznawanej sprawie żadna decyzja o

charakterze administracyjnym nie została jednak wydana. Sieć telekomunikacyjna

była rozbudowywana przez wiele lat, a kwestie związane z odpłatnością za

korzystanie z gruntów nie były regulowane przez operatora i właściciela gruntów, co

mogło prowadzić do przekonania strony pozwanej, że grunt zajęty pod budowę

sieci otrzymała w bezpłatne użytkowanie. Stronie pozwanej nie można przypisać

zatem złej wiary, a z treści art. 224 § 1 k.c. wynika, że samoistny posiadacz w

dobrej wierze nie jest obowiązany do wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy. Sąd

Apelacyjny stwierdził także, że aby mogło być wydane pozwolenie na budowę

strona powodowa musiała wyrazić zgodę na budowę sieci. Budowa ta leżała

w interesie samej spółdzielni jak i jej członków. Spółdzielnia składała wnioski

o zainstalowanie telefonów także w jej lokalach. Można więc przyjąć, że linia

telekomunikacyjna została wybudowana „na zasadach umownych". Dla oceny

zasadności żądania decydujące znaczenie miała dobra lub zła wiara strony

pozwanej nie zaś kwestia istnienia wniosku, o którym mowa w art. 140 ust. 3 Prawa

telekomunikacyjnego z 2004 r. Wyrok Sądu pierwszej instancji ostatecznie

odpowiadał więc prawu i apelacja podlegała oddaleniu.

Skarga kasacyjna strony powodowej została oparta na obu podstawach

określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c. Zarzucono w niej naruszenie art. 140 ust. 3 w zw.

z art. 222 ust. 1 ustawy z dnia 16 lipca 2004 r. Prawo telekomunikacyjne (Dz.U.

Nr 171, poz. 1800 ze zm.), art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach

i trybie wywłaszczania nieruchomości, art. 70 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r.

o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, art. 65 § 1 k.c., art. 224 §

1 k.c., art. 386 § 1 k.p.c., art. 6 k.c. i art. 232 k.p.c. w zw. z art. 140 ust. 3 Pr. tel.

oraz art. 243 k.p.c. w zw. z art. 140 ust. 3 Pr. tel. W oparciu o te zarzuty skarżący

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa, ewentualnie

o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Strona powodowa dochodziła wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z jej

nieruchomości za okres od sierpnia 2004 r. do sierpnia 2007 r. Zasadny był w związku

z tym zarzut niezastosowania przez Sąd Apelacyjny art. 140 ust. 3 i art. 222 ustawy

z dnia 16 lipca 2004 r. Prawo telekomunikacyjne (Pr. tel. z 2004 r.). Skarżąca

podniosła trafnie, że przepis art. 140 ust. 3 wymienionej wyżej ustawy ma charakter

przepisu szczególnego wobec przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami

i wywłaszczaniu nieruchomości, a pogląd o konieczności zastosowania przepisów

regulujących gospodarkę nieruchomościami z okresu, w którym sieć

telekomunikacyjna była budowana do oceny zasadności roszczenia o wynagrodzenie

za bezumowne korzystanie z nieruchomości strony powodowej był nieuzasadniony.

Z art. 140 ust. 3 Pr. tel. z 2004 r. wynika, że korzystanie przez operatora

urządzeń telekomunikacyjnych z nieruchomości właściciela lub użytkownika

wieczystego nieruchomości, na których zostały zainstalowane, jest co do zasady

odpłatne. Warunki korzystania przez operatora z nieruchomości powinny być zaś

ustalone w umowie. W przypadku, gdy taka umowa nie zostanie zawarta dla

roszczenia właściciela nieruchomości mogą znaleźć zastosowanie przepisy

dotyczące wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z rzeczy. Według art. 140

ust. 3 Pr. tel. z 2004 r. wyjątek dotyczy sytuacji, gdy linia lub urządzenia

telekomunikacyjne służą zapewnieniu telekomunikacji właścicielowi lub

użytkownikowi nieruchomości, na ich wniosek. Wykładnia przepisu w tej części

może budzić wątpliwości. Strona powodowa podnosiła, że na jego gruncie należy

rozróżnić zgodę właściciela nieruchomości na wybudowanie instalacji

telekomunikacyjnych od wniosku od jej budowę i zarzucała naruszenie art. 65 § 1

k.c. w wyniku przyjęcia przez Sąd, że zgoda na budowę sieci jest jednocześnie

wnioskiem o jej budowę. Tak sformułowany zarzut nie był uzasadniony.

Sąd Apelacyjny stwierdził bowiem wyraźnie, że wobec niektórych nieruchomości

spółdzielnia składała wnioski o wybudowanie instalacji telekomunikacyjnej, a co do

pozostałych wyraziła zgodę na ich wybudowanie. Powyższe stwierdzenie należy

przy tym do ustaleń faktycznych i nie może być skutecznie kwestionowane

w skardze kasacyjnej. Pojęcie wniosku, o którym mowa w art. 140 ust. 3 Pr. tel.

Z 2004 r. powinno być jednak oceniane w oderwaniu od kwestii wniosku

o wybudowanie sieci telekomunikacyjnej. Z powyższego przepisu wynika bowiem,

5

że wniosek dotyczy,, zapewnienia telekomunikacji" właścicielowi lub użytkownikowi

wieczystemu, co należy odnosić raczej do wniosku o udostępnienie korzystania

z urządzeń telekomunikacyjnych, a nie wybudowania sieci, która na to zezwala.

Oznacza to, że właściciel nieruchomości (użytkownik wieczysty) nie może domagać

się wynagrodzenia za korzystanie z jego nieruchomości w przypadku, gdy sam

korzysta z urządzeń telekomunikacyjnych wykorzystujących zlokalizowaną tam sieć

i złożył odpowiedni wniosek w tym zakresie. Skarżący podniósł zasadnie, że ciężar

dowodu co do korzystania z sieci przez właściciela na jego wniosek powinien

obciążać operatora. Wynika to z użycia w art. 140 ust. 3 zwrotu „chyba że linia lub

urządzenie telekomunikacyjne służą zapewnieniu telekomunikacji właścicielowi lub

użytkownikowi wieczystemu nieruchomości, na ich wniosek". Sąd Apelacyjny

ustalił, że także strona powodowa składała wnioski o zainstalowanie telefonów na

jej potrzeby. Ustalenia te nie były jednak dostatecznie precyzyjne dla możliwości

zastosowania art. 140 ust. 3 Pr. tel. z 2004 r. Nie wskazują one bowiem, czy

obejmowały one okres objęty żądaniem pozwu, a także nie powalają przyjąć czy

ewentualne korzystanie przez stronę powodową z urządzeń telekomunikacyjnych

było uwarunkowane wykorzystaniem w tym celu całej sieci zlokalizowanej na jej

nieruchomości. Nie można bowiem wykluczyć, że strona powodowa ułożyła kable

telefoniczne w taki sposób, że nie wszystkie z nich były związane z obsługą

urządzeń telekomunikacyjnych należących do strony powodowej.

Skarżąca trafnie podniosła również, że stwierdzenie, iż wnioski o rozbudowę

sieci i podłączenie telefonów składali także poszczególni spółdzielcy nie mogło

mieć takiego samego znaczenia jak stwierdzenie, że wnioski takie składała

spółdzielnia. Art. 140 ust. 3 dotyczy bowiem wniosku właściciela lub użytkownika

wieczystego nieruchomości. Strona powodowa twierdziła, że jest właścicielem lub

użytkownikiem wieczystym gruntów, na których wybudowano sieć

telekomunikacyjną, jednakże ustalenia faktyczne Sądu Apelacyjnego, dokonane za

Sądem Okręgowym, również w tym zakresie nie były dostatecznie precyzyjne.

Ograniczały się one bowiem do stwierdzenia, że strona powodowa jest

właścicielem bądź użytkownikiem wieczystym nieruchomości, na których

wybudowano osiedle mieszkaniowe. Nie można jednak pominąć, że w wyniku

zmian wprowadzonych w prawie spółdzielczym członkowie spółdzielni mogli

6

uzyskać współwłasność gruntów, na których została ulokowana sieć

telekomunikacyjna i faktycznie ich wnioski o udostępnienie tej sieci mogą być

wówczas traktowane jako wnioski współwłaścicieli. W tym przypadku art. 140 ust. 3

powinien mieć do nich odpowiednie zastosowanie i w zakresie ich udziałów żądanie

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości nie znajdowałoby

podstaw.

Wymaga także podkreślenia, że Sąd Apelacyjny nie wykluczył, że linia

telekomunikacyjna została posadowiona na nieruchomości spółdzielni

„na zasadach umownych". Przyjmując jednak, że w sprawie art. 140 ust. 3 Pr. tel.

z 2004 r. nie ma zastosowania, błędnie uznał, że kwestia ta nie ma znaczenia

dla rozstrzygnięcia sprawy. Tymczasem zawarcie umowy w tym zakresie, nawet

w sposób dorozumiany, może oznaczać, że właściciel nieruchomości wyraził zgodę

na korzystanie z jego nieruchomości przez operatora nieodpłatnie, co wymagałoby

z kolei także rozważenia, czy tego rodzaju umowa została następnie rozwiązana

lub skutecznie wypowiedziana przez właściciela i od kiedy przestała obowiązywać.

Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu

i zaskarżony nią wyrok został uchylony na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

jz