I CSK 598/10

Sygn. akt I CSK 598/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

w sprawie z powództwa E. Spółki z o.o. w W.

przeciwko Skarbowi Państwa – Prezydentowi Miasta W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 21 czerwca 2011 r.,

skarg kasacyjnych strony powodowej i strony pozwanej od wyroku

Sądu Apelacyjnego

z dnia 8 kwietnia 2010 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej oddalenia

apelacji strony powodowej i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania apelacyjnego i w tym zakresie przekazuje

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego;

2. oddala skargę kasacyjną strony pozwanej.

Uzasadnienie

2

Powód – E. Spółka z o.o. wnosiła o zasądzenie od pozwanego Skarbu

Państwa – Prezydenta Miasta W. odszkodowania w wysokości 16.791.172,05 z

odsetkami. Odszkodowanie to obejmowało koszty poniesione na przygotowanie

inwestycji (damnum emergens) oraz utracone korzyści w związku

z uniemożliwieniem powodowi wzniesienia i eksploatowania gospodarczego

budynków w okresie trwania dzierżawy nieruchomości (lucrum cessans).

Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 491.172,05

zł stanowiącą koszty poniesione na przygotowanie inwestycji i oddalił powództwo

w pozostałym zakresie. Zasadnicze elementy stanu faktycznego są następujące.

Nieruchomość przy ul. O. […] w W. jest własnością Skarbu Państwa. Na

podstawie umowy z dnia 8 października 2001 r. „T. H. P.” Spółka z o.o. przeniosła

na powoda ogół praw i zobowiązań wynikającej z zawartej wcześniej ze Skarbem

Państwa umowy dzierżawy nieruchomości z dnia 7 grudnia 1998 r. W dniu 12

lutego 2002 r. sporządzono aneks do tej umowy dzierżawy. Przewidziano czas

trwania dzierżawy do grudnia 2030 r.; w § 3 umowy postanowiono, że

wydzierżawioną nieruchomość przeznacza się na prowadzenie działalności

gospodarczej; zagospodarowanie jej zgodnie z planem zagospodarowania

przestrzennego, z prawem likwidacji istniejących naniesień oraz zabudowy gruntu

nowymi obiektami budowlanymi. W dacie zawierania umowy dzierżawy działka była

zabudowana dwukondygnacyjnym budynkiem biurowym i infrastrukturą techniczną.

W decyzji Prezydenta m. W. z dnia 14 listopada 2003 r. ustalono warunki zabudowy

i zagospodarowania dla planowanej przez powoda inwestycji na działce nr 8,

polegającej na budowie kompleksu obiektów użyteczności publicznej (budynków

biurowych z garażami podziemnymi); następnie odmówiono powodowi zgody na

rozbiórkę budynku (pismo z dnia 2 lipca 2004 r.). W lipcu 2006 r. między powodem

a wykonawcą robót zawarto umowę o realizacji inwestycji, tj. budowy kompleksu

budynków biurowych z garażami podziemnymi. Decyzją z dnia 21 grudnia 2006 r.

odmówiono powodowi zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia

na rozbiórkę budynków biurowych położonych na gruncie i wykonanie wspomnianej

inwestycji. Odmowę tę podtrzymano w kolejnych decyzjach administracyjnych. Na

3

zlecenie powoda został opracowany projekt budowlany – kompleks budynków

biurowych na działce nr 8.

Sąd Okręgowy ustalił (w oparciu o faktury), że wysokość poniesionej przez

powoda szkody w postaci damnum emergens wynosi 491.175,05 zł i obejmuje

wydatki na przygotowanie projektu architektoniczno-budowlanego obiektu.

Odmawiając zgody na rozbiórkę budynku, pozwany nie wywiązał się z umowy

dzierżawy (art. 471 k.c.). Między taką odmową a szkodą powoda zachodzi

adekwatny związek przyczynowy. Powód nie przyczynił się do powstania tej

szkody, nie można bowiem przyjąć, że brak zgody na dokonanie rozbiórki

przesądzony został ostatecznie w piśmie z dnia 2 lipca 2004 r. Oddalono natomiast

powództwo w zakresie żądania odszkodowania w postaci lucrum cessans.

Z przygotowanych przez powoda faktów i twierdzeń wynika to, że powód

wskazywał nie na realnie utracony zysk (w postaci braku wpływów z czynszu

najmu), ale jedynie na szansę uzyskania korzyści, która nie może być uważana za

szkodę w rozumieniu art. 361 § 2 k.c. W przedstawionej ekspertyzie prywatnej

powód nie uwzględnił ponadto konieczności poniesienia nakładów na

nieruchomości w celu otrzymania późniejszego zysku.

W ocenie Sądu Okręgowego, nietrafny okazał się zarzut przedawnienia

roszczenia odszkodowawczego.

Apelacje obu stron zostały oddalone. W ocenie Sądu Apelacyjnego, powód

bezpodstawnie kwestionował oddalenie jego roszczenia w zakresie dotyczącym

utraconego zysku. Odszkodowanie może obejmować utracony zysk powstały także

po wydaniu wyroku. Sąd Okręgowy trafnie uznał, że istniało zbyt małe

prawdopodobieństwo osiągnięcia określonych przez powoda korzyści i to nawet

przy założeniu, iż zostałaby udzielona zgoda na rozbiórkę starego budynku.

Osiągnięcie korzyści majątkowych pozostaje w związku z wieloma jeszcze

elementami, niezależnymi od działań i zaniechań pozwanego.

Sąd Apelacyjny podzielił ocenę Sądu Okręgowego odnośnie do wystąpienia

przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego (wydzierżawiającego)

w zakresie dotyczącym damnum emergens. Odmowa zgody na rozbiórkę budynku

oznaczała niewywiązanie się pozwanego z umowy. Przygotowując odpowiednią

4

dokumentację projektową, powód mógł liczyć na to, że kontrahent prawidłowo

wywiąże się z umowy dzierżawy nieruchomości. Powód nie przyczynił się do

powstania szkody w rozumieniu art. 362 k.c., ponieważ wyłączną jej przyczyną było

nieudzielenie zgody na rozbiórkę budynków posadowionych na dzierżawionym

gruncie.

W skardze kasacyjnej powoda podniesiono zarzuty naruszenia prawa

procesowego, tj. zarzut naruszenia art. 227 k.p.c. w zw. z art. 217 § 1 i § 2 k.p.c.

i w zw. z art. 386 § 4 k.p.c.; art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. Podniesiono

także zarzuty naruszenia art. 361 § 1 i § 2 k.c. Skarżący domagał się uchylenia

zaskarżonego wyroku w części oddalającej apelację powoda i przekazanie sprawy

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

W skardze kasacyjnej pozwanego Skarbu Państwa podnoszono zarzuty

naruszenia art. 361 § 1 k.c., art. 362 k.c. w zw. z art. 471 k.c., a także zarzut

naruszenia art. 471 .c. w zw. z art. 56 k.c. i w zw. z art. 65 § 1, § 2 k.c. w zw. z art.

5 k.c. i art. 705 k.c. Pozwany wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w części

dotyczącej rozstrzygnięcia w pkt 1 zaskarżonego wyroku w zakresie oddalenia

apelacji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Strony sporu łączyła długoterminowa umowa dzierżawy nieruchomości

gruntowej, a dla określenia jej treści podstawowe znaczenie miał aneks do tej

umowy z 12 lutego 2002 r., określający przeznaczenie przedmiotu dzierżawy (§ 3 i

§ 6 ust. 1 – 2 aneksu). W oparciu o taką treść umowy dzierżawy (w dodatku –

długoterminowej) powód mógł podjąć przedsięwzięcia inwestycyjne i liczyć na

odpowiednią współpracę ze stroną wydzierżawiającego (art. 354 k.c.) Sądy meriti

trafnie przyjęły, że stronie pozwanej można przypisać spowodowanie stanu

niewykonania lub nienależytego wykonania umowy dzierżawy w rozumieniu

art. 471 k.c., skoro dzierżawca nie mógł kontynuować rozpoczętego

przedsięwzięcia inwestycyjnego, ponieważ odmówiono mu zgody na rozbiórkę

budynku znajdującego się na dzierżawionym gruncie. Nie ma przy tym znaczenia

fakt, że odmowa taka nastąpiła na podstawie decyzji administracyjnej, której

ostatecznie nie zakwestionowano w odpowiednim postępowaniu. Nie sposób

5

bowiem zakładać, aby dzierżawca ponosił ryzyko uniemożliwienia mu wykonywania

uprawnień wynikających z umowy dzierżawy w wyniku podjęcia określonych decyzji

administracyjnych, jeżeli dzierżawca ten nie narusza obowiązków umownych lub

obowiązków o charakterze ogólnym. Przy ocenie tego, czy dzierżawca jest

uprawniony do naruszenia substancji przedmiotu dzierżawy zasadnicze znaczenie

ma właśnie treść umowy przy uwzględnieniu również czasu trwania stosunku

obligacyjnego. Brak zgody ze strony wydzierżawiającego na rozbiórkę budynku na

gruncie nie może być też skutecznie usprawiedliwiany nieuregulowaniem w umowie

dzierżawy kwestii wynagrodzenia za zniszczenie dotychczasowego mienia.

Sugestia ewentualnej nieracjonalności wydzierżawiającego w tym zakresie nie da

się bowiem pogodzić z odpłatnym charakterem umowy dzierżawy (§ 5 aneksu).

Zarzuty naruszenia art. 471 k.c. w zw. z art. 56 i w zw. z art. 65 § 1 i § 2 k.c.

muszą być zatem uznane za chybione.

Sąd Apelacyjny trafnie stwierdził, że niewyrażenie przez stronę pozwaną

zgody na dokonanie rozbiórki budynku na gruncie, wbrew wyraźnym

postanowieniom umowy, spowodowało szkodę powoda w postaci wydatków

poniesionych na przygotowanie odpowiedniej dokumentacji projektowej w celu

uzyskania pozwolenia na budowę. Szkoda ta (damnum emergens) pozostaje

w związku przyczynowym ze wspomnianą odmową (art. 36 § 1 k.c.).

Sądy meriti trafnie przyjęły, że brak zgody na dokonanie rozbiórki budynku

nie został jednak definitywnie i ostatecznie przesądzony w piśmie Biura Gospodarki

Nieruchomościami, Geodezji i Katastru z dnia 2 lipca 2004 r., świadczy o tym treść

tego pisma. Jednocześnie nie zmieniono postanowienia § 3 umowy dzierżawy

stron. W tej sytuacji nie można przypisywać powodowi przyczynienia się do

powstania szkody w postaci damnum emergens. Zarzut naruszenia art. 362 k.c.

należy zatem uznać za nieuzasadniony.

2. Strona powodowa dochodziła odszkodowania także w postaci lucrum

cessans (art. 361 § 2 k.c.) w związku z uniemożliwieniem jej przedsięwzięć

inwestycyjnych na dzierżawionej nieruchomości zgodnie z postanowieniami umowy

dzierżawy (§ 3 i § 6 umowy). Powód obejmował swym żądaniem utracone korzyści

(nieuzyskanie należności czynszowych) za okres przyszły (od 2009 r. do 2030 r.),

6

jakie uzyskałby – jego zdaniem – w związku z wybudowaniem budynków biurowych

i ich eksploatowaniem gospodarczym w okresie dzierżawy. Trafnie Sąd Apelacyjny

zauważył, że należy wyraźnie ograniczyć szkodę w postaci utraconego zysku, od

sytuacji, w której dochodzi jedynie do utraty samej szansy uzyskania określonej

korzyści majątkowej. O wystąpieniu szkody w postaci lucrum cessans decyduje

wysoki, graniczący z pewnością stopień prawdopodobieństwa uzyskania

określonych korzyści, gdyby nie wystąpiło zdarzenie uznane za przyczynę szkody.

Co więcej, wiele istotnych elementów może decydować o osiągnięciu przez

poszkodowanego wierzyciela określonego dochodu (zysku), a nie tylko sam fakt

niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez dłużnika (art. 471

k.c.), zwłaszcza gdy w grę wchodzi dłuższy i skomplikowany proces inwestycyjny

podejmowany przez uprawnionego, połączony jeszcze z koniecznością dokonania

określonych nakładów w celu uzyskania dochodu. Przy założeniu, że na

poszkodowanym wierzycielu ciąży dowód wykazania szkody w postaci lucrum

cessans (art. 6 k.c. i art. 361 § 2 k.c.), należy stwierdzić, iż chodzi w tym wypadku

o wykazanie znacznego prawdopodobieństwa osiągnięcia sugerowanej korzyści

majątkowej, gdyby nie nastąpiło zdarzenie, które spowodowało taki uszczerbek

majątkowy poszkodowanego (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca

2008 r., V CSK 19/08, niepubl.). Wspomniany element prawdopodobieństwa

powinien w sposób zasadniczy determinować przebieg postępowania

dowodowego, a zwłaszcza – samą ocenę przez Sąd rozpoznawczy tego, czy

prezentowane przez powoda twierdzenia i dowody dotyczące utraconej korzyści

odnoszą się istotnie do szkody w postaci lucrum cessans w rozumieniu art. 361 § 2

k.c., czy jedynie do tzw. szkody ewentualnej (utraconej szansy niepodlegającej

kompensacji). Przy przyjęciu, że pozwany wydzierżawiający nie wykonał jednak

swoich obowiązków kontaktowych wynikających z § 3 umowy dzierżawy (art. 471

k.c.), Sądy meriti – po analizie twierdzeń powoda i złożonych przez niego wniosków

dowodowych – stwierdziły, że zgłoszone przez powoda roszczenie

odszkodowawcze nie obejmuje w istocie lucrum cessans, a jedynie odnosi się do

tzw. utraconej szansy. Jeżeli oba Sądy, wbrew sugestii powoda, nie dopuściły

dowodu z opinii biegłego w tym zakresie i przesądziły – nie prowadząc

odpowiedniego postępowania dowodowego – charakter utraconych przez powoda

7

korzyści (utraconego dochodu), to taką ocenę uznać należy na pewno za

przedwczesną, a w dodatku – dokonaną niejako en bloc w odniesieniu do

wszystkich elementów zgłoszonego roszczenia odszkodowawczego

(przedmiotowych i czasowych). Należy bowiem zwrócić uwagę na to, że

zasadnicze elementy roszczenia powoda były już formułowane w pozwie, w tym

także – w załączonej do pozwu opinii, analizującej m. in. możliwy harmonogram

planowanego przez powoda procesu inwestycyjnego, nastawionego na uzyskanie

dochodu (k. 19-20 tej opinii). W skardze kasacyjnej powód wyraźnie akcentuje

dochodowy aspekt podjętej inwestycji, powołując się na status spółki celowo

założonej dla uzyskania dzierżawy nieruchomości, jej zagospodarowywania

nowymi budynkami i czerpania pożytków z eksploatacji tych budynków (s. 13

skargi). W umowie dzierżawy (aneksie nr 1/2002) wyraźnie jest widoczny

inwestycyjno-handlowy aspekt wykonywania prawa dzierżawy przez powoda (por.

nr § 8 ust. 2 i 3, § 10 ust. 1). W pozwie wspomniano m. in. o podjętej przez powoda

odpowiedniej akcji marketingowej wśród kontrahentów zainteresowanych

uzyskaniem najmu powierzchni biurowej, aczkolwiek nie przedstawiono, np.

odpowiednich dokumentów świadczących o zainteresowaniu lokalami biurowymi

planowanymi przez powoda w określonej perspektywie inwestycyjnej. Należy też

zwrócić uwagę na to, że nieprawidłowe byłoby wstępne dyskwalifikowanie

roszczenia odszkodowawczego jako lucrum cessans w rozumieniu art. 361 § 2 k.c.

jedynie z powodu znacznego wydłużenia okresu nieuzyskiwania odpowiedniego

dochodu, nawet przy trafnym założeniu Sądu Apelacyjnego, iż utrata korzyści

objętym kompensatą mogłaby wystąpić także po wydaniu wyroku (s. 14

uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Kryterium dużego prawdopodobieństwa

uzyskania dochodu (zysku) oznacza konieczność brania pod uwagę nie tylko

elementów natury przedmiotowej (rodzaj dochodów), funkcjonalnej (związku tych

dochodów z określoną działalnością handlową wyrażającą się w możliwości

zawarcia określonych umów), ale także czasowej (wysokie prawdopodobieństwo

zysku w określonym okresie). Odpowiednia opinia biegłych w tym zakresie

pozwoliłaby na stosowne zweryfikowanie żądania strony powodowej. Jest bowiem

faktem, że powód – zawierając umowę o realizacji inwestycji w dniu 27 lipca 2006 r.

i powierzając opracowanie projektu budowlanego kompleksu budynków biurowych -

8

rozpoczął określony, realny cykl inwestycyjny, kreując się postanowieniami umowy

dzierżawy.

Skoro skarga kasacyjna strony pozwanej okazała się nieuzasadniona

(pkt 1 uzasadnienia), natomiast trafnie w skardze kasacyjnej strony powodowej

wskazano na naruszenie art. 278 § 1 k.p.c., poprzez nieuzasadnione

niedopuszczenie dowodu z opinii biegłego, należało uchylić zaskarżony

wyrok w części dotyczącej oddalenia apelacji strony powodowej i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania apelacyjnego i w tym zakresie – przekazać sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

Natomiast skarga kasacyjna pozwanego ulega oddaleniu jako nieuzasadniona

(art. 39814

k.p.c.).