II UK 22/11

Sygn. akt II UK 22/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSA Jolanta Frańczak (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku W. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w S.

z udziałem zainteresowanego T. K.

o odsetki od zasiłku macierzyńskiego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w P.

z dnia 31 sierpnia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 20 czerwca 2008 r. uzupełnioną decyzjami z dnia 25 czerwca

i 7 listopada 2008 r. oraz decyzją z dnia 30 grudnia 2008 r. Zakład Ubezpieczeń

2

Społecznych Oddział w S. przyznał wnioskodawczyni W. W. prawo do zasiłku

macierzyńskiego za okres od 5 kwietnia 2001 r. do 3 października 2001 r. w łącznej

kwocie 40.438,58 zł oraz odmówił prawa do wypłaty odsetek od zasiłku

macierzyńskiego w kwocie 31.444,00 złotych żądanej przez wnioskodawczynię

oraz w kwocie 38.048,68 zł wyliczonej tytułem odsetek przez organ rentowy. W

uzasadnieniu decyzji organ rentowy podniósł, że duplikaty dokumentów

dotyczących ustalenia prawa do wypłaty zasiłku macierzyńskiego otrzymał w dniu

20 marca 2008 r. i zasiłek ten, po skompletowaniu dokumentów oraz złożeniu

wyjaśnień przez pracodawcę wnioskodawczyni, został wypłacony w dniu 30

kwietnia 2008 r.

Sąd Rejonowy [...] w P. - Sąd Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 2

października 2009 r. oddalił odwołanie wnioskodawczyni wniesione od powyższej

decyzji.

Sąd Rejonowy ustalił, że wnioskodawczyni W. W. zawarła z

zainteresowanym T. K. w dniu 15 lipca 2000 r. umowę o pracę na okres próbny, a

następnie od dnia 1 września 2000 r. umowę o pracę na czas nieokreślony i z tego

tytułu podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, w tym ubezpieczeniu

chorobowemu. W okresie od 2 listopada 2000 r. do 7 kwietnia 2001 r.

wnioskodawczyni była niezdolna do pracy z powodu ciąży. W kwietniu 2001 r.

przedłożyła pracodawcy w celu ustalenia wymiaru urlopu macierzyńskiego:

skrócony odpis aktu urodzenia - w dniu 5 kwietnia 2001 r. - syna M. W.,

oświadczenie, iż syn jest jej drugim dzieckiem a także, że mąż nie będzie korzystał

z zasiłku porodowego oraz macierzyńskiego. Pismem z dnia 12 kwietnia 2001 r.

pracodawca udzielił W. W. urlopu macierzyńskiego w okresie od 5 kwietnia do 3

października 2001 r., a w raportach miesięcznych dla osoby ubezpieczonej ZUS

RUMA wskazywał, że przebywa na urlopie macierzyńskim. Dokumentów

związanych z urodzeniem dziecka oraz niezbędnych do ustalenia prawa do zasiłku

macierzyńskiego pracodawca nie przedłożył organowi rentowemu, a

wnioskodawczyni tej okoliczności organowi rentowemu samodzielnie nie zgłaszała.

Z ustaleń Sądu Rejonowego wynikało również, że decyzją z dnia 5 kwietnia 2001 r.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. wyłączył wnioskodawczynię z

podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z dniem 1 sierpnia 2000 r.

3

oraz stwierdził, że nie ma prawa do zasiłku chorobowego od dnia 7 grudnia 2000 r.

do nadal. W odwołaniu od powyższej decyzji W. W. domagała się jej uchylenia oraz

wypłaty zasiłku chorobowego i macierzyńskiego. Po rozpoznaniu odwołania, Sąd

Okręgowy w P. - Sąd Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 7 września 2004

r., zmienił zaskarżoną decyzję organu rentowego i ustalił, że W. W. podlega

ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i

wypadkowemu od 1 sierpnia 2000 r. do 30 czerwca 2003 r., a apelację organu

rentowego oddalił Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 5 lipca 2006 r. W dniu 5

października 2007 r. Sąd Najwyższy w sprawie II UK 51/07 oddalił skargę

kasacyjną wywiedzioną od wyroku Sądu Apelacyjnego przez organ rentowy. W

styczniu 2008 r. organ rentowy powiadomił pełnomocnika wnioskodawczyni, iż

dokonał na jej rzecz wypłaty zasiłku chorobowego wraz z odsetkami, ale nie

dokonał wypłaty zasiłku macierzyńskiego z uwagi na brak niezbędnych

dokumentów. Sąd pierwszej instancji ustalił, że duplikaty wymaganych dokumentów

zostały przesłane przez pracodawcę do organu rentowego w dniu 20 marca 2008 r.

mimo, iż pracodawca twierdził, że oryginały dokumentów zostały przesłane w 2001

r., ale żadnego dowodu na potwierdzenie tej okoliczności nie przedłożył. W tej

sytuacji Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. w dniu 30 kwietnia 2008 r.

wypłacił wnioskodawczyni zasiłek macierzyński w kwocie 40.438,58 zł bez odsetek.

Mając na uwadze tak dokonane ustalenia Sąd Rejonowy uznał odwołanie za

nieuzasadnione, ponieważ dokumenty dotyczące ustalenia prawa do zasiłku

macierzyńskiego wpłynęły do organu rentowego w dniu 20 marca 2008 r. Sąd

pierwszej instancji nie zaakceptował stanowiska wnioskodawczyni, iż wydanie

decyzji wyłączającej ją z ubezpieczenia społecznego czyniło bezprzedmiotowym

złożenie dokumentów dotyczących wypłaty zasiłku macierzyńskiego, albowiem

złożenie takiego wniosku obligowałoby organ rentowy do wydania decyzji i dawało

ewentualnie podstawy do zgłoszenia żądania w przedmiocie odsetek, gdyby zwłoka

w wypłacie świadczenia spowodowana była okolicznościami, za które ponosi

odpowiedzialność organ rentowy, o czym stanowi art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.). Skoro wnioskodawczyni nie wykazała, aby

wniosek o wypłatę zasiłku macierzyńskiego i dokumenty niezbędne do ustalenia

4

uprawnień w tym przedmiocie zostały złożone przed dniem 20 marca 2008 r., to

tym samym Sąd pierwszej instancji przyjął, że wypłata zasiłku w dniu 30 kwietnia

2008 r. nastąpiła z zachowaniem ustawowego terminu.

Wyrok Sądu Rejonowego apelacją zaskarżyła w całości wnioskodawczyni W.

W. zarzucając naruszenie art. 64 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa

(jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 77, poz. 512 ze zm.) w związku z art. 85 ust. 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) w związku z § 2

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 lutego 1999 r. w sprawie

szczegółowych zasad wypłacania odsetek za opóźnienie w ustaleniu lub wypłacie

świadczeń z ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 12, poz. 104) przez przyjęcie, że

świadczenie zostało wypłacone w terminie oraz naruszenie art. 6 k.c. w związku z

art. 3 k.p.c. W uzasadnieniu wywodów apelacji wnioskodawczyni podniosła, iż

organ rentowy w związku z toczącym się postępowaniem o podleganie

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym wiedział, że odnosi się ono w

konsekwencji również do zasiłku macierzyńskiego.

Po rozpoznaniu apelacji Sąd Okręgowy w P. - Sąd Ubezpieczeń

Społecznych wyrokiem z dnia 31 sierpnia 2010 r. zmienił zaskarżony wyrok oraz

poprzedzającą go decyzję organu rentowego i przyznał W. W. prawo do odsetek od

zasiłku macierzyńskiego za okres :

a) od 15 czerwca 2001 r. do 30 kwietnia 2008 r. w łącznej kwocie 5.742,88 zł,

b) od 1 lipca 2001 r. do 30 kwietnia 2008 r. w łącznej kwocie 6.756,70 zł,

c) od 31 lipca 2001 r. do 30 kwietnia 2008 r. w łącznej kwocie 6.374,37 zł,

d) od 31 sierpnia 2001 r. do 30 kwietnia 2008 r. w łącznej kwocie 6.411,37 zł,

e) od 1 października 2001 r. do 30 kwietnia 2008 r. w łącznej kwocie 6.235,87

zł,

f) od 31 października 2001 r. do 30 kwietnia 2008 r. w łącznej kwocie 5.870,33

zł,

g) od 3 listopada 2001 r. do 30 kwietnia 2008 r. w łącznej kwocie 585,39 zł -

łącznie kwotę 37.976,91 zł.

5

Sąd Okręgowy ustalenia dokonane przez Sąd pierwszej instancji przyjął za

własne a nadto uzupełnił postępowanie dowodowe, dopuszczając dowód z zeznań

świadków: […]. W ocenie Sądu Okręgowego, Sąd pierwszej instancji na podstawie

zebranego w sprawie materiału dowodowego prawidłowo przyjął, iż dokumenty

stanowiące podstawę wypłaty zasiłku macierzyńskiego zostały złożone w organie

rentowym w dniu 20 marca 2008 r. Niemniej jednak Sąd Okręgowy wskazał, że

sam wniosek o przyznanie prawa do zasiłku macierzyńskiego wnioskodawczyni

zawarła w odwołaniu z dnia 10 maja 2001 r. od decyzji, którą organ rentowy

wyłączył ją z podlegania ubezpieczeniom społecznym. Wnioskodawczyni

zaskarżyła decyzję w całości, wniosła o jej uchylenie i wypłatę świadczeń: zasiłku

chorobowego i macierzyńskiego. Sąd Okręgowy podkreślił, że żaden przepis prawa

nie określa w jakiej formie należy złożyć wniosek o przyznanie zasiłku

macierzyńskiego, a również w piśmie z dnia 12 maja 2001 r. skierowanym do

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie Departamentu Świadczeń

Krótkoterminowych, będącym skargą na w/w decyzję organu rentowego z dnia 5

kwietnia 2001 r., wnioskodawczyni zawarła w treści skargi, iż dotyczy ona wypłaty

zasiłku chorobowego i macierzyńskiego. W tym stanie rzeczy, zdaniem Sądu

Okręgowego, organ rentowy powinien zgodnie z treścią art. 9 k.p.a. należycie i

wyczerpująco poinformować wnioskodawczynię o okolicznościach prawnych i

faktycznych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków, będących

przedmiotem postępowania administracyjnego. Ponadto miała prawo sądzić, iż

organ rentowy prowadzi postępowanie również o prawo do zasiłku

macierzyńskiego, ponieważ w uzasadnieniu odpowiedzi na odwołanie organ

rentowy podał, że „ w następstwie udanego porodu wymieniona domaga się zasiłku

chorobowego za cały okres niezdolności do pracy oraz zasiłku macierzyńskiego”.

Powyższe okoliczności jednoznacznie wskazują, że organ rentowy miał wiedzę o

tym, iż wnioskodawczyni domaga się wypłaty zasiłku macierzyńskiego. Sąd

Okręgowy powołując się na orzecznictwo Sądów Administracyjnych w tym, wyrok

WSA w Warszawie z dnia 16 lutego 2006 r., sygn. VI SA/WA 1744/05, wyrok NSA

w Łodzi z dnia 26 listopada 1999 r., I SA/Łd 1592/97 uznał, że treść odwołania

wnioskodawczyni od decyzji z dnia 5 kwietnia 2001 r. w przedmiocie wyłączenia z

podlegania ubezpieczeniom społecznym powinna zostać poddana przez organ

6

rentowy czynnościom wyjaśniającym, tym bardziej, że zwolnienia lekarskie

oznaczone były kodem „B” – niezdolności do pracy w czasie ciąży. Wówczas

organ rentowy zobowiązałby wnioskodawczynię do nadesłania niezbędnej

dokumentacji, celem wydania decyzji w zakresie prawa do zasiłku

macierzyńskiego. Powyższe okoliczności stanowią o błędzie organu rentowego i w

myśl art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) w związku z

§ 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 lutego 1999 r. w

sprawie szczegółowych zasad wypłacania odsetek za opóźnienie w ustaleniu lub

wypłacie świadczeń z ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 12, poz. 104) oraz art.

64 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr

77, poz. 512 ze zm.) skutkowały zmianą zaskarżonego wyroku i przyznaniem

wnioskodawczyni odsetek od wypłaconego zasiłku macierzyńskiego.

W skardze kasacyjnej wniesionej od wyroku Sądu Okręgowego w P. organ

rentowy Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. zaskarżył wyrok w całości.

Skarga kasacyjna została oparta na zarzucie:

1) naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niezastosowanie

art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz.

1585 ze zm.) polegające na niewłaściwym pojęciu instytucji odsetek jako

instytucji wyłącznie prawa materialnego - a nie jak orzekł Sąd drugiej

instancji prawa procesowego -, a także w sposób niezgodny z prawem

szukania podstaw prawnych w sprawach o odsetki z tytułu zwłoki w

wypłacie zasiłku macierzyńskiego, poza treścią przytoczonego powyżej

przepisu, w przepisach prawa procesowego oraz błędną wykładnię i

zastosowanie przepisu § 2 ust.1 w związku z § 2 ust. 6 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 lutego 1999 r. w sprawie

szczegółowych zasad wypłacania odsetek za opóźnienie w ustaleniu lub

wypłacie świadczeń z ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 12, poz. 104)

polegające na błędnym i niezgodnym z tym przepisem ustaleniu końcowej

daty prawa do odsetek,

7

2) naruszenie prawa procesowego mające istotny wpływ na wynik

postępowania, przez błędną wykładnię i zastosowanie art. 180 § 1 k.p.a. w

sprawie o odsetki z tytułu zwłoki w zapłacie zasiłku macierzyńskiego w

sytuacji, gdy to zagadnienie w sposób wyczerpujący zostało unormowane

w przepisach ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz błędną wykładnię i zastosowanie art. 180 §

1 k.p.a. polegające na błędnym zastosowaniu przepisów Kodeksu

postępowania administracyjnego i ocenę zdarzenia przez pryzmat tych

przepisów do fazy postępowania między wydaniem decyzji kończącej

postępowanie a wyrokiem sądu, do której mają wyłącznie zastosowanie :

przepis art. 83 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz przepisy księgi pierwszej, tytuł VII, Dział III

Kodeksu postępowania cywilnego.

Wskazując na powyższe zarzuty w ramach przytoczonych podstaw skargi

kasacyjnej organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w P. celem ponownego rozpoznania i

pozostawienie temu Sądowi orzeczenia o obowiązku zwrotu spełnionego

świadczenia oraz o kosztach procesu za obie instancje według norm przepisanych,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie apelacji. Nadto

na podstawie art. 398 § 1 k.p.c. w związku z art. 415 k.p.c. organ rentowy wniósł o

orzeczenie przez Sąd Najwyższy o zwrocie na rzecz Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddział w S. przez W. W. zasądzonego i spełnionego świadczenia

określonego w wyroku Sądu Okręgowego w P. VII Wydział Ubezpieczeń

Społecznych, z dnia 31 sierpnia 2010 r. w kwocie 37.976,91 zł wraz z ustawowymi

odsetkami liczonymi od dnia 27 września 2010 r. do dnia zapłaty. Wnioskując o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania organ rentowy podał, iż skarga

kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, albowiem Sąd drugiej instancji przy

ferowaniu wyroku naruszył w sposób oczywisty prawo materialne przez

niezastosowanie przy orzeczeniu o odsetkach z tytułu zwłoki w wypłacie zasiłku

macierzyńskiego art. 85 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Organ

rentowy wskazał, że do wypłaty zasiłku macierzyńskiego musi dysponować

dowodami w postaci: zaświadczenia pracodawcy o udzieleniu urlopu

8

macierzyńskiego, zaświadczenia lekarskiego stwierdzającego przewidywaną datę

porodu przed porodem, skróconego odpisu aktu urodzenia dziecka po porodzie,

wnioskiem o wypłatę zasiłku macierzyńskiego złożonym na odpowiednim druku.

Stąd przepisy prawa ubezpieczeniowego wymagają w każdym przypadku inicjatywy

ze strony osoby uprawnionej, a wyjątki od tej zasady nakazujące podejmowanie

czynności z urzędu są ściśle wymienione w przepisach. W ocenie organu

rentowego Sąd drugiej instancji pominął, że odsetki są instytucją prawa

materialnego, która w prawie ubezpieczeń społecznych uregulowana jest w art. 85

ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a z uwagi na zawarte w tym

przepisie odwołanie do prawa cywilnego, jak również z uwagi na tożsamość tych

instytucji, wykładnia odsetek określonych w przepisach kodeksu cywilnego ma

również zastosowanie do odsetek określonych w przepisach ubezpieczeniowych.

W związku z powyższym w niniejszej sprawie obowiązek zapłaty odsetek wynika z

ustawy, a to z treści art. 85 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w

myśl, którego w sposób bezsprzeczny uznać wypada, że warunkiem powstania

roszczenia o odsetki z tytułu zwłoki jest uprzedni bezskuteczny upływ terminu 30

dni, liczony od daty złożenia niezbędnych dokumentów do ustalenia tego prawa.

Skoro z ustaleń poczynionych przez sądy obu instancji wynika, że dokumenty

niezbędne do ustalenia prawa do zasiłku macierzyńskiego zostały złożone 20

marca 2008 r., to od tej daty biegnie 30 dniowy termin zakreślony art. 85 ust. 1

ustawy systemowej i organ rentowy nie pozostał w zwłoce w zapłacie tegoż zasiłku.

Organ rentowy zarzucił również, że Sąd drugiej instancji błędnie wyliczył same

odsetki, albowiem zgodnie z treścią § 2 ust. 6 rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 1 lutego 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad

wypłacania odsetek za opóźnienie w ustaleniu lub wypłacie świadczeń z

ubezpieczeń społecznych za dzień wypłaty świadczenia uważa się moment

zlecenia przelewu przez bank lub urząd pocztowy, a w rozpoznawanej sprawie

organ rentowy zlecił przelew kwoty zasiłku macierzyńskiego w dniu 30 kwietnia

2008 r. i za ten dzień odsetki nie przysługują. Jednocześnie organ rentowy

uwypuklił, że sprawa zasiłku macierzyńskiego nie była objęta zakresem decyzji z

dnia 5 kwietnia 2001 r., a po wniesieniu odwołania nie stosuje się do zaskarżonej

decyzji przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, ale przepisy Kodeksu

9

postępowania cywilnego, co wynika z treści art. 83 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, a przypadki, gdy po wydaniu decyzji ubezpieczony zgłasza nowe

wnioski reguluje art. 47710

§ 2 k.p.c. Powyższe daje pełne podstawy ku temu, aby

przyjąć, że przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego są obowiązujące w

postępowaniu przed organami rentowymi na podstawie art. 123 ustawy

systemowej, w tym art. 180 § 1 k.p.a., tylko do momentu wydania decyzji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Nie jest trafny zarzut

naruszenia zaskarżonym wyrokiem art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr

205, poz. 1585 ze zm.), który stanowi, iż „jeżeli Zakład - w terminach

przewidzianych w przepisach określających zasady przyznawania i wypłacania

świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń społecznych lub świadczeń zleconych do

wypłaty na mocy odrębnych przepisów albo umów międzynarodowych - nie ustalił

prawa do świadczenia lub nie wypłacił tego świadczenia, jest obowiązany do

wypłaty odsetek od tego świadczenia w wysokości odsetek ustawowych

określonych przepisami prawa cywilnego. Nie dotyczy to przypadku, gdy

opóźnienie w przyznaniu lub wypłaceniu świadczenia jest następstwem

okoliczności, za które Zakład nie ponosi odpowiedzialności”.

Treść cytowanego powyżej przepisu jednoznacznie wskazuje, że przesłanką

powstania obowiązku organu rentowego wypłaty odsetek jest opóźnienie tego

organu w ustaleniu prawa do świadczenia pieniężnego z ubezpieczenia

społecznego lub wypłaty tego świadczenia. Trafnie przy tym podnosi organ

rentowy, iż w stosunkach opartych na prawie ubezpieczeń społecznych odsetki od

opóźnionego świadczenia uregulowane są na potrzeby tego prawa wyczerpująco,

bez możliwości odwoływania się – poza określeniem wysokości odsetek - do

przepisów prawa cywilnego i dlatego celowe jest odwoływanie się do orzecznictwa

Sądu Najwyższego wydanego na gruncie cytowanego powyżej art. 85 ust. 1 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7

października 2004 r., II UK 485/03, OSNP 2005 nr 10, poz. 147; z dnia 18 lutego

2009 r., II UK 191/08, LEX nr 736735; Komentarz do ustawy o systemie

10

ubezpieczeń społecznych pod redakcją B. Gudowskiej i J. Strusińskiej –

Żukowskiej, Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2011, str. 857).

W orzecznictwie utrwalony został pogląd, że zawarte w art. 85 ust. 1 ustawy

określenie: "nie ustalił prawa do świadczenia" oznacza zarówno nie wydanie w

terminie decyzji przyznającej świadczenie, jak i wydanie decyzji odmawiającej

przyznania świadczenia, mimo spełnienia warunków do jego uzyskania (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 12 sierpnia 1998 r., II UKN 171/98, OSNP 1999 nr 16,

poz. 521; z dnia 9 marca 2001 r., II UKN 402/00, OSNAPiUS 2002 nr 20, poz. 501),

a zatem w tym ostatnim wypadku chodzi o sytuacje, w których organ rentowy

odmawiając przyznania świadczenia naruszył przepisy prawa materialnego

określające przesłanki nabycia prawa do świadczenia pieniężnego z ubezpieczenia

społecznego, przy czym dla powstania obowiązku wypłaty odsetek konieczne jest

stwierdzenie naruszenia prawa przez organ rentowy prawomocnym wyrokiem sądu

zmieniającym decyzję organu rentowego i przyznającym prawo do tego

świadczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2005 r., I UK

159/04, OSNP 2005 nr 19, poz. 308; z dnia 7 kwietnia 2010 r., I UK 345/09, LEX nr

607445).

W rozpoznawanej sprawie poza sporem pozostaje, że w następstwie decyzji

organu rentowego z dnia 5 kwietnia 2001 r. w której stwierdzono, iż

wnioskodawczyni nie podlega od dnia 1 sierpnia 2000 r. ubezpieczeniom

społecznym z tytułu umowy o pracę zawartej z zainteresowanym T. K., odmówiono

jej jednocześnie prawa do świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa – zasiłku chorobowego -, do którego nabyła prawo w

związku z niezdolnością do pracy w ciąży. Decyzja ta została następnie zmieniona

wyrokiem Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P. z dnia

7 września 2004 r. poprzez stwierdzenie, że wnioskodawczyni W. W. podlega

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym od dnia 1 sierpnia 2000 r. do 30

czerwca 2003 r. Wyrok uprawomocnił się 5 lipca 2006 r., kiedy Sąd Apelacyjny

oddalił apelację organu rentowego. Oddalona została także wyrokiem Sądu

Najwyższego z dnia 5 października 2007 r., II UK 51/07, wniesiona przez organ

rentowy skarga kasacyjna i dopiero wówczas organ rentowy, mając na uwadze

powyższe orzeczenia i uregulowanie zawarte w art. 85 ust. 1 ustawy systemowej,

11

wypłacił wnioskodawczyni w dniu 25 stycznia 2008 r. zasiłek chorobowy wraz z

odsetkami za opóźnienie w wypłacie świadczenia.

Tym samym organ rentowy wydając decyzję z dnia 5 kwietnia 2001 r.

niezgodnie z prawem odmówił wnioskodawczyni prawa do świadczeń pieniężnych z

ubezpieczenia chorobowego przewidzianych w ustawie z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa

(jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 77, poz. 5 ze zm.), a podkreślenia wymaga, iż

prawo do zasiłku macierzyńskiego przysługiwało wnioskodawczyni bezpośrednio

po zakończeniu pobierania zasiłku chorobowego jako swoista kontynuacja

świadczenia z ubezpieczenia w razie choroby i macierzyństwa. Skoro organ

rentowy stwierdził, że wnioskodawczyni nie podlega ubezpieczeniom społecznym i

nie przysługuje jej prawo do zasiłku chorobowego od dnia 7 grudnia 2000 r. do

nadal, to od dnia 5 kwietnia 2001 r. była ona uznawana za osobę nie podlegającą

ubezpieczeniu społecznemu (w tym chorobowemu) z tytułu zawartej z

zainteresowanym T. K. umowy o pracę, a co za tym idzie nie spełniała przesłanek

określonych w art. 4 ust.1, art. 6 ust. 1 i art. 29 ust. 1 cytowanej powyżej ustawy o

świadczeniach pieniężnych w razie choroby i macierzyństwa i nie mogła skutecznie

domagać się ani zasiłku chorobowego, który objęty był decyzją z dnia 5 kwietnia

2001 r., ani zasiłku macierzyńskiego, do którego nabyła prawo w związku z

urodzeniem w dniu wydania przedmiotowej decyzji syna M. i którego domagała się

w treści wywiedzionego odwołania od tejże decyzji.

Powyższe okoliczności wskazują, że brak podstaw, aby uznać, iż opóźnienie

w ustaleniu i wypłacie zasiłku macierzyńskiego nastąpiło z przyczyn niezależnych

od Zakładu, ponieważ dowody wymienione w § 1 ust. 1 pkt 1 i § 12 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 27 lipca 1999 r. w sprawie określenia

dowodów stanowiących podstawę przyznania i wypłaty zasiłków z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. Nr 65, poz. 742) przedłożone

zostały organowi rentowemu w dniu 20 marca 2008 r. Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia z dnia 25 stycznia 2005 r., I UK 159/04 (OSNP 2005 nr 19, poz. 308) przyjął,

że wydanie przez organ rentowy niezgodnej z prawem decyzji odmawiającej

wypłaty świadczenia w sytuacji, gdy było możliwe wydanie decyzji zgodnej z

prawem, zwłaszcza, gdy ubezpieczony wykazał wszystkie przesłanki świadczenia,

12

oznacza, że opóźnienie w spełnieniu świadczenia jest następstwem okoliczności,

za które organ rentowy ponosi odpowiedzialność, choćby nie można było mu

zarzucić niestaranności w wykładni i zastosowaniu prawa. W uzasadnieniu tego

wyroku Sąd Najwyższy podniósł, że wówczas, gdy organ rentowy w chwili wydania

zaskarżonej decyzji, miał wszystkie potrzebne dane pozwalające na wydanie

decyzji zgodnej z prawem, a po stronie ubezpieczonego nie występował obowiązek

wykazania żadnych innych okoliczności uzasadniających jego wniosek, to dla

obowiązku zapłaty odsetek za opóźnienie w wypłacie świadczenia, nie mogą mieć

znaczenia okoliczności dotyczące przebiegu postępowania sądowego, zwłaszcza,

gdy w tym postępowaniu nie ustalono żadnych przesłanek wypłaty świadczenia,

których wykazanie ciążyło na ubezpieczonym, a które nie były znane (nie mogły

być znane) organowi rentowemu. Podobnie orzekł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

14 września 2007 r., III UK 37/07 (OSNP 2008 nr 21- 22, poz. 326). W

uzasadnieniu do wyroku z dnia 5 października 2007 r., II UK 51/07, którym

oddalona została skarga kasacyjna organu rentowego, Sąd Najwyższy wskazał, że

wnioskodawczyni oraz zainteresowany nie pozorowali zawarcia umowy o pracę i

byli zgodni do tego, aby ich oświadczenia woli wywołały odpowiadający im skutek tj.

min. objęcie ubezpieczeniem społecznym. Dążenie tego skutku organ rentowy

niesłusznie ocenił jako zamiar obejścia prawa, prowadzący do nieważności umowy

i w konsekwencji wypłacił wnioskodawczyni należny zasiłek chorobowy wraz z

odsetkami.

Kierując się rozważaniami dokonanymi powyżej należy uznać, że

przedłożenie organowi rentowemu dowodów dotyczących wypłaty zasiłku

macierzyńskiego, o których mowa w §12 rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 27 lipca 1999 r. w sprawie określenia dowodów stanowiących

podstawę przyznania i wypłaty zasiłków z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa 20 marca 2008 r. było konsekwencją wydania przez organ

rentowy wadliwej decyzji pozbawiającej wnioskodawczynię tytułu prawnego do

ubiegania się o powyższe świadczenie, a warunkiem koniecznym do wypłaty

zasiłku macierzyńskiego jest podleganie ubezpieczeniu chorobowemu lub

przebywanie na urlopie wychowawczym (art. 29 ust. 1 ustawy o świadczeniach

pieniężnych w razie choroby i macierzyństwa). Takie dowody wnioskodawczyni

13

przedłożyła swemu pracodawcy, który nie kwestionował ważności łączącej strony

umowy o pracę i udzielił jej urlopu macierzyńskiego w związku z urodzeniem

drugiego dziecka, a w odwołaniu od decyzji z dnia 5 kwietnia 2001 r., na co zwraca

uwagę Sąd drugiej instancji, wnioskodawczyni podniosła, że domaga się zasiłku

chorobowego i macierzyńskiego. Konkludując, wyłączenie z obowiązku zapłaty

odsetek przez organ rentowy, następuje wtedy, gdy opóźnienie w ustaleniu i

wypłacie prawa do świadczenia pieniężnego z ubezpieczenia społecznego jest

skutkiem innych przyczyn, niezależnych od Zakładu, a takich przyczyn w

rozpoznawanej sprawie, doszukać się nie da.

Oczywistym jest, że od momentu wniesienia odwołania do sądu stosownie

do treści art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych postępowanie

toczy się na zasadach i w trybie określonym w przepisach Kodeksu postępowania

cywilnego ( por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 1999 r. , II UKN

468/98, OSNAPiUS 1999 nr 12 – wkładka; wyrok z dnia 9 lutego 2010 r., I UK

151/09, LEX nr 585708). Dlatego też organ rentowy stwierdzając w decyzji z dnia 5

kwietnia 2001 r., że brak jest przesłanek uzasadniających wypłatę świadczeń

przysługujących z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa,

poprzez zakwestionowanie tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, nie był

zobligowany do podejmowania czynności wyjaśniających, które wskazuje Sąd

drugiej instancji. Uchybienie to nie wpływa jednak na poprawność zaskarżonego

wyroku wobec prawidłowego zastosowania prawa materialnego, a to art. 85 ust. 1

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Organ rentowy może

zakwestionować w postępowaniu sądowym brak przesłanek koniecznych do

ustalenia prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, ale wówczas, jak

uznał Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu do wyroku z dnia 11 września 2007

r. P 11/07 (OTK-A 2007 Nr 8, poz. 97), ponosi odpowiedzialność za opóźnienie w

wypłacie świadczeń, gdy możliwe było wydanie decyzji zgodnej z prawem.

Umożliwienie organowi rentowemu odkładania w czasie przyznania świadczenia

dokonuje się ze szkodą świadczeniobiorcy i z naruszeniem jego interesu. Należy

przy tym zwrócić uwagę, że w praktyce organ rentowy jest stroną silniejszą w

stosunku do ubezpieczonego. Dysponuje bowiem wyspecjalizowaną obsługą

14

prawną i ma możliwość właściwego stosowania prawa materialnego oraz

przewidywania orzeczeń wydawanych prze sądy.

Nie jest również zasadny zarzut naruszenia § 2 ust. 6 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 lutego 1999 r. w sprawie szczegółowych

zasad wypłacania odsetek za opóźnienie w ustaleniu lub wypłacie świadczeń z

ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 12, poz. 104), który stanowi, że jeżeli

świadczenie jest wypłacane osobie uprawnionej za pośrednictwem poczty lub na

rachunek bankowy, za dzień wypłaty świadczenia uważa się dzień przekazania

należności na pocztę lub do banku. Strona skarżąca powyższy zarzut formułuje w

oderwaniu od stanu faktycznego niniejszej sprawy, ponieważ organ rentowy

dokonywał samodzielnie wyliczeń należnych wnioskodawczyni odsetek za zwłokę

w wypłacie zasiłku macierzyńskiego, które są ustalone w wyroku w kwocie niższej,

niż wskazał jako wyliczone przez siebie zaskarżoną decyzją, a ponadto sama

sentencja wyroku nie oznacza, że odsetki zostały przyznane w sposób sprzeczny z

zasadami określonymi w § 2 cytowanego powyżej rozporządzenia. Wystarczy w tej

kwestii odwołać się do zapisu znajdującego się w § 2 ust. 1 tegoż rozporządzenia w

myśl, którego odsetki wypłaca się za okres od dnia następującego po upływie

terminu na ustalenie prawa do świadczeń lub ich wypłaty, przewidzianego w

przepisach określających zasady przyznawania i wypłacania świadczeń – do dnia

wypłaty świadczeń, z uwzględnieniem ust. 2-5. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 5

kwietnia 1991 roku, III CZP 21/91 (OSNC 1991 nr 10-12 poz. 121) przyjął, iż

odsetki należą się za czas opóźnienia, tj. poczynając od dnia wymagalności długu,

a kończąc na dniu jego zapłaty. Na ten zamknięty okres składają się poszczególne

dni opóźnienia, a należność z tytułu odsetek narasta sukcesywnie, podwyższa się

bowiem z każdym dniem o stosowną kwotę pieniężną. W prawie ubezpieczeń

społecznych dniem zapłaty jest dzień określony w § 2 ust. 6 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 lutego 1999 r. w sprawie szczegółowych

zasad wypłacania odsetek za opóźnienie w ustaleniu lub wypłacie świadczeń z

ubezpieczeń społecznych tj. dzień przekazania należności na pocztę lub do banku,

co w realiach niniejszej sprawy nastąpiło 30 kwietnia 2008 r., a dzień ten został

również prawidłowo wskazany w zaskarżonej decyzji wraz z jej uzupełnieniami

przez organ rentowy i powtórzony przez Sąd Okręgowy zaskarżonym wyrokiem.

15

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł jak w

sentencji.

/tp/