I UK 30/11

Wyrok z dnia 20 września 2011 r.

I UK 30/11

Nagroda pieniężna wypłacana na podstawie układu zbiorowego pracy z

okazji uroczystego Dnia Górnika wchodzi do podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne. Nie stanowi tej podstawy tradycyjne „barbórkowe”

przysługujące w naturze lub ekwiwalencie, będące równowartością tego świad-

czenia w naturze.

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (spra-

wozdawca), Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 wrześ-

nia 2011 r. sprawy z odwołania J. Spółki Węglowej SA w J.Z. przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w R. o wydanie pisemnej interpretacji przepi-

sów w zakresie składek na ubezpieczenie społeczne, na skutek skargi kasacyjnej J.

Spółki Węglowej SA w J.Z. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 6

lipca 2010 r. […]

o d d a l i ł skargę kasacyjną i zasądził od J. Spółki Węglowej SA w J.Z. na

rzecz organu rentowego kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) tytułem zwrotu kosztów po-

stępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyro-

kiem z dnia 6 lipca 2010 r. oddalił apelację J. Spółki Węglowej SA w J.Z. od wyroku

Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach z dnia 13

listopada 2009 r., oddalającego odwołanie tej Spółki od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziału w R. z dnia 25 maja 2009 r. o pisemnej interpretacji przepisów

w kwestii uwzględnienia w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne,

zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowni-

czych kwoty przychodu z tytułu „nagrody barbórkowej”.

2

Zaskarżoną decyzją organ rentowy uznał za nieprawidłowe stanowisko Spółki

zawarte w jej wniosku z dnia 29 kwietnia 2009 r. o interpretację § 2 ust. 1 pkt 27 roz-

porządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie

szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie eme-

rytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm., zwanego dalej rozporządzeniem z

18 grudnia 1998 r.), że „nagroda barbórkowa” wypłacana z tytułu Dnia Górnika wy-

pełnia zakres użytego w tym przepisie pojęcia „świadczenie z tytułu uroczystego

dnia” i jako taka jest zwolniona z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia spo-

łeczne. W ocenie organu rentowego, „nagroda barbórkowa” w świetle § 2 ust. 1 pkt

21 tego rozporządzenia nie została wyłączona z ustalenia podstawy wymiaru składek

na ubezpieczenie społeczne, a tym samym na ubezpieczenie zdrowotne, a także FP

i FGŚP.

W odwołaniu od tej decyzji Spółka wskazała, że „nagroda barbórkowa” jest

świadczeniem przyznawanym z okazji Dnia Św. Barbary, przyznawanym na podsta-

wie Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Zakładów Górniczych z dnia 21

grudnia 1991 r. oraz zakładowych układów zbiorowych pracy i regulaminów. Akty te

stanowią, że nagroda ta jest przywilejem płacowym, który nie jest uzależniony od woli

pracodawcy, bo przyznawana jest w wypadku spełnienia przez pracownika ściśle

określonych warunków. Nie stanowi zatem nagrody w rozumieniu art. 105 k.p., ale

jest dodatkowym świadczeniem branżowym przyznanym z tytułu uroczystego dnia,

który nie stanowi podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe.

Sąd Okręgowy oddalił odwołanie Spółki, uznając interpretację organu rento-

wego za prawidłową. Z brzmienia § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia z 18 grudnia 1998

r. wynika, że wyłączenie z podstawy wymiaru składek obejmuje „dodatkowe świad-

czenia nie mające charakteru deputatu przyznawane na podstawie przepisów szcze-

gólnych - kart branżowych lub układów zbiorowych pracy, tj. ekwiwalent pieniężny z

tytułu zwrotu przejazdów urlopowych, świadczenia na pomoce naukowe dla dzieci,

świadczenia przyznawane z tytułu uroczystych dni, jak tradycyjne barbórkowe, z wy-

jątkiem nagród pieniężnych wypłacanych z tytułu uroczystych dni”. O tym, że nie jest

to wyliczenie przykładowe przesądza zwłaszcza użyte sformułowanie „to jest”. Co

istotne, dla wskazania dodatkowych świadczeń ustawodawca posłużył się nazew-

nictwem z Karty Górnika oraz układów zbiorowych pracy obowiązujących w Spółce.

Świadczenie pieniężne będące przedmiotem interpretacji, zarówno w § 3 ust. 1 roz-

porządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie szczegółowych

3

przywilejów dla pracowników górnictwa - Karta Górnika (Dz.U. Nr 2, poz. 13 ze zm.

powoływanego dalej jako Karta Górnika), jak i w Układzie Zbiorowym Pracy dla Pra-

cowników Zakładów Górniczych z dnia 21 grudnia 1991 r. oraz w zakładowych ure-

gulowaniach płacowych zostało określone i nazwane nagrodą z okazji „Dnia Gór-

nika”, czyli z okazji uroczystego dnia, pomimo tego, że z zasad jej przyznawania i

wypłacania nie wynika, aby miało ono charakter nagrody w rozumieniu art. 105 k.p.

Nie ulega zatem wątpliwości, że na gruncie § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia z 18

grudnia 1998 r. nagroda pieniężna z okazji „Dnia Górnika” nie została wyłączona z

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, a tym samym z

podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie zdrowotne pracowników oraz na FP i

FGŚP.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację Spółki od tego wyroku podzielając w pełni

stanowisko Sądu pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny podkreślił przy tym, że posłuże-

nie się przez ustawodawcę pojęciem „nagród pieniężnych wypłacanych z tytułu uro-

czystych dni” nie może być rozumiane w ten sposób, że obejmuje ono swoim zakre-

sem wyłącznie nagrody w rozumieniu art. 105 k.p. Nie ma podstaw twierdzenie, że

skoro „nagroda barbórkowa” nie spełnia wymienionych w tym przepisie przesłanek,

to powinna podlegać wyłączeniu z podstawy wymiaru składek. Słusznie uznał Sąd

Okręgowy, iż nazwanie w przepisach branżowych świadczenia będącego przedmio-

tem interpretacji „nagrodą z okazji Dnia Górnika”, nie oznacza, że jest ono nagrodą w

myśl art. 105 k.p. Przepisy prawa pracy nazywają bowiem nagrodami także niektóre

świadczenia, które pracodawca jest obowiązany wypłacać pracownikom, jeżeli speł-

niają określone przesłanki, np. nagrody jubileuszowe. Nie są to jednak nagrody w

rozumieniu art. 105 k.p., lecz roszczeniowe świadczenia płacowe, przysługujące nie-

zależnie od woli pracodawcy.

W skardze kasacyjnej Spółka zarzuciła naruszenie przepisów prawa material-

nego, w szczególności § 2 ust 1 pkt 27 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r. w

związku z art. 65 k.c., przez jego niewłaściwą interpretację i zastosowanie, polega-

jące na uznaniu, że zawarta w Zakładowych Układach Zbiorowych skarżącej „nagro-

da barbórkowa” wypłacana z tytułu Dnia Górnika: 1) nie jest świadczeniem przyzna-

wanym z tytułu uroczystych dni jak tradycyjne barbórkowe, 2) jest nagrodą z tytułu

uroczystych dni, oraz 3) jako nagroda z tytułu uroczystego dnia stanowi podstawę

wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz FP i

FGŚP. Okolicznościami uzasadniającymi przyjęcie skargi do rozpoznania są: 1) wy-

4

stępowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, czy zakresem znaczenio-

wym „świadczenia z tytułu uroczystych dni, jak tradycyjne barbórkowe” może być

objęte również świadczenie, które nie zostało tak nazwane literalnie, lecz „nagrodą

barbórkową” bądź „nagrodą z tytułu Dnia Górnika” przyznawaną na podstawie ukła-

dów zbiorowych pracy obowiązujących w branży górniczej, 2) potrzeba wykładni § 2

ust 1 pkt 27 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r., przez rozstrzygnięcie, co wchodzi

w zakres znaczeniowy powołanych w tym przepisie pojęć „świadczenia z tytułu uro-

czystych dni” i „nagrody pieniężnej z tytułu uroczystego dnia” oraz ustalenie różnicy

pomiędzy tymi pojęciami, ponieważ brakuje jednoznacznej wykładni wymienionych

pojęć w powiązaniu z innymi użytymi w tym przepisie, co powoduje odmienne orze-

kanie Sądów w podobnych sprawach i w szczególności prowadzi do różnicowania

charakteru przywilejów płacowych lub świadczeń z tytułu uroczystego dnia przyzna-

wanych przez poszczególne branże (hutnictwo, górnictwo), 3) oczywiste uzasadnie-

nie skargi, ponieważ literalne nazwanie świadczenia jako „nagrody barbórkowej” lub

„nagrody z okazji Dnia Górnika” prowadzi do wniosku, że należy je traktować jako

nagrodę w rozumieniu spornego w interpretacji przepisu. Zdaniem skarżącej, organ

rentowy oraz Sądy obu instancji, oceniając charakter prawny „nagrody z tytułu Dnia

Górnika”, poprzestały na językowym jej brzmieniu „nagroda” funkcjonującym w zakła-

dowych układach zbiorowych, uznając to świadczenie jako „nagrodę z tytułu uroczy-

stego dnia”. Tymczasem prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy wymaga sięgnięcia do

innych metod wykładni, ponieważ przedmiotowe świadczenie (nagroda) nie mieści

się w tradycyjnym pojęciu nagrody w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy, co wy-

maga ustalenia jej zakresu znaczeniowego oraz wyznaczenia różnic pomiędzy

„świadczeniem z tytułu uroczystego dnia” a „nagrodą z tytułu uroczystego dnia”. W

konsekwencji skarżąca domagała się uchylenia w całości zaskarżonego wyroku i

poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazania sprawy Sądowi Okrę-

gowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

za wszystkie instancje, ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonych wyroków i

orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie odwołania skarżącej w całości i

zasądzenie od organu rentowego na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów

zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o jej oddalenie i zasądzenie

kosztów postępowania według norm przepisanych.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest bezzasadna, ponieważ zawartość normatywna § 2 pkt

27 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r., zgodnie z którą podstawy wymiaru składek

nie stanowią dodatkowe świadczenia niemające charakteru deputatu przyznawane

na podstawie przepisów szczególnych - kart branżowych lub układów zbiorowych

pracy, tj. ekwiwalent pieniężny z tytułu zwrotu kosztów przejazdów urlopowych,

świadczenia na pomoce naukowe dla dzieci, świadczenia przyznawane z tytułu uro-

czystych dni, jak tradycyjne „barbórkowe”, z wyjątkiem nagród pieniężnych wypłaca-

nych z tytułu uroczystych dni, nie pozostawia wątpliwości, że niemające charakteru

deputatu i wypłacane z okazji uroczystych dni na podstawie branżowych lub układo-

wych przepisów szczególnych nagrody pieniężne o innym charakterze prawnym niż

wymienione w tym przepisie: ekwiwalenty z tytułu zwrotu kosztów przejazdów urlo-

powych, świadczenia na pomoce naukowe dla dzieci oraz świadczenia przyznawane

z tytułu uroczystych dni, jak tradycyjne „barbórkowe”, są wliczane do podstawy wy-

miaru składek na ubezpieczenia społeczne. Wszystkie te dodatkowe przywileje pra-

cownicze nie mają charakteru świadczeń lub nagród uzależnionych od uznania pra-

codawcy, bo co do zasady stanowią dodatkowe świadczenia pracodawców o naturze

wynagrodzeniowo-roszczeniowej, co oznacza, że uprawniony pracownik może do-

chodzić ich realizacji na drodze sądowej.

Rozróżnienie podlegających wliczeniu do podstawy wymiaru składek na ubez-

pieczenia społeczne nagród pieniężnych z okazji uroczystego Dnia Górnika od in-

nych świadczeń przyznawanych z okazji tego święta górniczego, które nie wchodzą

do podstawy wymiaru składek, powinno być dokonywane na podstawie norm bran-

żowych i układowych, które kreują tego typu szczególne przywileje pracownicze. I tak

Karta Górnika stanowi, że z okazji przypadającego 4 grudnia wolnego od pracy

święta górniczego - Dnia Górnika, w zakresie praw honorowych przysługują zarówno

nagroda w wysokości miesięcznego wynagrodzenia, obliczonego jak za urlop wypo-

czynkowy (§ 3 ust. 1 i 2), jak i, „ponadto” tradycyjne „barbórkowe” w naturze lub

ekwiwalencie pieniężnym stanowiącym równowartość tego świadczenia w naturze (§

3 ust. 3). Z tymi przepisami branżowymi Karty Górnika zbieżne są postanowienia

zawieranych w branży górnictwa węgla kamiennego układów zbiorowych pracy, które

„niezależnie”, tj. obok nagród pieniężnych wypłacanych z okazji Dnia Górnika, prze-

widują przysługujące dodatkowo wszystkim pracownikom „będącym w stanie zatrud-

6

nienia w dniu 30 listopada danego roku” świadczenie tzw. tradycyjnego „barbórko-

wego”. I tylko tego typu świadczenie (bądź jemu podobne przywileje, które przysłu-

gują na podstawie przepisów szczególnych - kart branżowych lub układów zbioro-

wych pracy) - należy do szczególnych świadczeń wymienionych w § 2 pkt 27 rozpo-

rządzenia, które oprócz ewentualnych ekwiwalentów z tytułu zwrotu kosztów prze-

jazdów urlopowych lub świadczeń na pomoce naukowe dla dzieci, nie stanowi pod-

stawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.

Historycznie rzecz ujmując, tradycyjne „barbórkowe” przysługiwało w naturze.

Taki charakter tego przywileju górniczego potwierdza aktualny stan prawny, który

wszakże dopuszcza jego realizację również w postaci ekwiwalentu pieniężnego sta-

nowiącego równowartość wymienionego świadczenia w naturze, określonego w art.

17 ust. 5 układu zbiorowego pracy z 21 grudnia 1991 r., obowiązującego u strony

skarżącej, „w wysokości 5% średniego krajowego wynagrodzenia”. Prowadzi to do

wniosku, że do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne nie wchodzą

jedynie ściśle określone w przepisach szczególnych - kartach branżowych lub ukła-

dach zbiorowych pracy - dodatkowe świadczenia niemające charakteru deputatu,

takie jak wymienione w § 2 pkt 27 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r.: ekwiwalent

pieniężny z tytułu zwrotu kosztów przejazdów urlopowych, świadczenia na pomoce

naukowe dla dzieci, oraz tylko te świadczenia przyznawane z okazji uroczystych dni,

jak tradycyjne „barbórkowe”, które nie są nagrodami pieniężnymi wypłacanymi z tego

tytułu. Ponieważ nie może być wątpliwości, że prawo honorowe, jakim jest nagroda z

okazji Dnia Górnika w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia, obliczonego jak

za urlop wypoczynkowy jest wypłacana z tytułu tego uroczystego dnia (§ 3 ust. 2

Karty Górnika), przeto stanowi nagrodę pieniężną przyznawaną z okazji Dnia Gór-

nika (§ 3 ust. 3 tej Karty), która nie tylko nie została wyłączona w § 2 pkt 27 rozpo-

rządzenia z 18 grudnia 1998 r. z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia spo-

łeczne, ale jest wyraźnie wskazanym w tym przepisie wyjątkiem względem nagród z

okazji uroczystego dnia podlegających zaliczeniu do podstawy wymiaru składek.

Przemawia to za interpretacją wyrażoną w zaskarżonym wyroku, że nagroda pie-

niężna wypłacana z okazji Dnia Górnika wchodzi do podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne, natomiast nie stanowi tej podstawy tradycyjne „barbórko-

we” przysługujące w naturze lub ekwiwalencie stanowiącym równowartość tego

świadczenia w naturze (§ 2 pkt 27 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r.). Analogiczny

pogląd Sąd Najwyższy wyraził w odniesieniu do nagród pieniężnych wypłacanych z

7

okazji Dnia Hutnika, przyjmując, że specjalne wynagrodzenie roczne wypłacane z

tytułu Karty Hutnika stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 września 2011 r., I UK 38/11).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił niemającą usprawiedliwio-

nych podstaw skargę kasacyjną w zgodzie z art. 39814

k.p.c., orzekając o kosztach

postępowania kasacyjnego na podstawie art. 98 k.p.c.

========================================