V CSK 420/10

Wyrok z dnia 22 września 2011 r., V CSK 420/10

Jeżeli przedmiotem świadczenia jest określona ilość rzeczy oznaczonych

co do gatunku, ochrona dłużnika przed ponoszeniem nieuzasadnionych

kosztów nabycia przez wierzyciela takiej samej ilości rzeczy tego samego

gatunku (art. 479 k.c.) zależy od wykazania, że wydatki z tego tytułu były

nadmierne.

Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "C.P.", spółki z o.o. w G. przeciwko

Małgorzacie W. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 22

września 2011 r. skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego we

Wrocławiu z dnia 15 czerwca 2010 r.

oddalił skargę kasacyjną i zasądził od pozwanej na rzecz powodowej spółki

kwotę 3600 zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Opolu wyrokiem z dnia 18 marca 2010 r. zasądził od

pozwanej Małgorzaty W. na rzecz powoda "C.P.", spółka z o.o. w G. kwotę

522 264,51 zł z ustawowymi odsetkami, ustalając że dnia 1 czerwca 2006 r. strony

zawarły umowę, w której pozwana zobowiązała się sprzedać spółce w okresie od

dnia 15 sierpnia 2006 r. do dnia 30 września 2006 r. ilość 2500 ton owsa luzem w

cenie po 345 zł netto z podatkiem VAT za tonę metryczną, loco elewator portowy,

płatnej w ciągu siedmiu dni od dostawy towaru i dostarczenia oryginału faktury

handlowej. Strony postanowiły, że kupujący ma prawo potrącić z należności

sprzedającego różnicę wynikającą z nabycia brakującej partii towaru przez

kupującego od innego dostawcy, po aktualnej cenie rynkowej. Dnia 21 czerwca

2006 r. powódka zawarła z pozwaną kolejną umowę dotyczącą dostawy w okresie

od dnia 1 września 2006 do dnia 15 października 2006 r. 500 ton owsa luzem w

cenie po 350 zł netto za tonę metryczną z podatkiem VAT, loco elewator portowy,

płatnej w ciągu siedmiu dni po dostawie i dostarczeniu oryginału faktury. Również w

tej umowie strony zastrzegły dla kupującego prawo potrącenia z należności

sprzedającego różnicy wynikającej z nabycia od innego dostawcy po aktualnej

cenie rynkowej, brakującej – na skutek niedostarczenia przez sprzedającego –

części towaru.

W czerwcu 2006 r. na terenie województwa opolskiego wystąpiła susza, która

spowodowała zmniejszenie ilości owsa sprzedawanego do skupu i wzrost jego

ceny. W związku z tym pozwana informowała powódkę o możliwym wzroście cen,

podtrzymując zobowiązanie do dostarczenia owsa w umówionej ilości. Pismem z

dnia 13 września 2006 r. powódka wezwała pozwaną do wykonania umów pod

rygorem obciążenia ją różnicą wynikającą z nabycia brakującej partii owsa od

innego dostawcy po aktualnych cenach rynkowych. Równocześnie powódka

poinformowała pozwaną o możliwości podania terminu, w którym będzie mogła

wywiązać się z zobowiązań, na wypadek trudności z wykonaniem umów, deklarując

możliwość przedłużenia terminów spełnienia świadczenia o 30 dni bez

dodatkowych kosztów. Wobec braku odpowiedzi pozwanej na to pismo, powódka w

dniu 4 października 2006 r. ponowiła wezwanie od rygorem skierowania sprawy do

sądu. Pismem z dnia 14 listopada 2006 r. wezwała pozwaną do zapłaty kwoty

614 840 zł z tytułu niewykonania umów lub wykonania ich w brakującej części w

nieprzekraczalnym terminie do dnia 20 listopada 2006 r. Na to pismo pozwana nie

odpowiedziała. W dniu 27 października 2006 r. powódka, jako kupująca, zawarła ze

sprzedającym "L.D.C.P.", spółką z o.o. umowę, w której sprzedający zobowiązał się

dostarczyć 3300 ton owsa polskiego ze zbiorów 2006 r. w cenie po 571,78 zł za

tonę z podatkiem VAT do dnia 10 listopada 2006 r. Zapłata za dostarczony owies

nastąpiła w drodze kompensaty wzajemnych wierzytelności. Owies w ilości 3000

ton zakupiony od "L.D.C.P." przedstawiał wartość 1 622 764,51 zł.

Przy obliczaniu kwoty należnej powodowi od pozwanej, Sąd Okręgowy

odliczył równowartość kosztów załadunku owsa wynoszących kwotę 63 000 zł oraz

o kwotę 1 037 500 zł, którą powód byłby zobowiązany zapłacić pozwanej, gdyby

wykonała umowy dostawy owsa, i zasądził na rzecz powódki kwotę równą powstałej

w wyniku tego różnicy, wskazując art. 535 i 479 k.c. jako podstawę prawną

uwzględnienia powództwa. Oddalił podniesiony przez pozwaną zarzut

przedawnienia roszczenia powoda, uznając, że termin przewidziany w art. 554 k.c.

odnosi się wyłącznie do terminu przedawnienia roszczeń przedsiębiorcy –

sprzedawcy, a nie do roszczenia kupującego z umowy sprzedaży, które przedawnia

się w terminie trzech lat, zgodnie z art. 118 zdanie drugie k.c. Nie uwzględnił obrony

pozwanej, która podnosiła, że przyczyną niewywiązania się przez nią z umów była

susza, wobec niewykazania związku między tymi faktami oraz braku umowy między

stronami co do tego, że zjawiska atmosferyczne noszące znamiona siły wyższej

wyłączają obowiązek świadczenia przez pozwaną.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyły apelacją obie strony; pozwana w całości,

wnosząc o jego zmianę przez oddalenie powództwa, powódka zaś w części

oddalającej powództwo o dalszą kwotę 92 575,49 zł, zarzucając sprzeczność

ustaleń z materiałem dowodowym i nieuwzględnienie kupna od "L.D.C.P." 3300 ton

owsa na zamianę.

Sąd Apelacyjny ustalił, że w okresie od dnia 23 do dnia 29 października 2006

r. ceny owsa wynosiły w Polsce od 330 do 625 zł za tonę, a odnosząc się do

zarzutów pozwanej stwierdził, że strona powodowa już w pozwie udowodniła swoje

roszczenie, obowiązek zaś zapłaty uzgodnionej ceny przez pozwaną wynikał z

samej umowy, a nie z korygującej faktury. Sąd Apelacyjny podniósł także, że

pozwana działając przez profesjonalnego pełnomocnika nie wniosła – zgodnie z art.

162 k.p.c. – o wpisanie stosownego zastrzeżenia do protokołu rozprawy z dnia 20

sierpnia 2009 r., na której spóźniony dowód dopuszczono, przez co straciła prawo

powoływania się na to uchybienie.

Analizując zarzuty prawnomaterialne wskazał, że do ustalenia właściwej ceny

nie ma zastosowania art. 536 § 2 k.c., gdyż strony wprost określiły, że chodzi o

cenę rynkową kupna dokonanego w ramach wykonania zastępczego, przez co

rozumiały cenę, za jaką powód kupi od innego producenta oferującego sprzedaż

swojego produktu na rynku, a nie cenę średnią lub przeciętną. Nie można przy tym

mówić o obowiązującej cenie rynkowej, obowiązywać może bowiem cena ustalona

urzędowo. Ceną rynkową, w znaczeniu przyjętym w umowach stron, była cena

ustalona między powódką i "L.D.C.P." w wysokości 571,78 zł, mieszcząca się

pomiędzy ceną minimalną i maksymalną, jakiej domagali się sprzedawcy za tonę

owsa w chwili zawierania umowy z "L.D.C.P.".

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego o braku podstaw do

powoływania się przez pozwaną na przesłanki przewidziane w art. 3571

k.c.,

którego zastosowanie jest możliwe jedynie w czasie istnienia stosunku prawnego, a

żądanie takie musi mieć postać powództwa lub powództwa wzajemnego, a nie

zarzutu procesowego. Uznał za bezpodstawny zarzut niewykonania zobowiązania

przez pozwaną z powodu obiektywnej niemożności świadczenia (art. 495 k.c.),

której istnieniu przeczy nabycie przez powoda w ramach wykonania zastępczego

towaru o umówionych z pozwaną parametrach. Zaakceptował dokonaną przez Sąd

Okręgowy wykładnię art. 554 k.c. i będące jej następstwem oddalenie zarzutu

przedawnienia.

W uwzględnieniu apelacji powoda, w następstwie zmiany sposobu obliczenia

ceny owsa kupionego w ramach wykonania zastępczego od "L.D.C.P.", ustalił ją w

kwocie 1 715 340 zł i po obniżeniu jej o niekwestionowaną przez pozwaną kwotę

1 037 500 zł, jaka byłaby jej należna – zmieniając wyrok Sądu Okręgowego –

podwyższył zasądzoną na rzecz powoda należność do kwoty 614 840 zł. z

ustawowymi odsetkami, począwszy od dnia wymagalności roszczenia powoda po

dokonaniu zapłaty na rzecz "L.D.C.P.".

W skardze kasacyjnej pozwana ponowiła wcześniejsze zarzuty naruszenia art.

47912

§ 1 w związku z art. 162 k.p.c., art. 6 k.c. w związku z art. 232 k.p.c. i w

związku z art. 391 § 1 k.p.c., art. 3571

k.c. w związku z art. 495 § 1 w związku z art.

475 k.c. i art. 5 k.c., a ponadto zarzuciła naruszenie art. 56 i 65 § 1 w związku z art.

536 § 2 k.c. i art. 479 w związku z art. 354 oraz art. 362 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z postulowanym przez skarżącą rygoryzmem w egzekwowaniu przez sąd

obowiązku przestrzegania przez przepisów postępowania przez strony nie daje się

pogodzić domaganie się przez skarżących sankcjonowania opóźnienia powoda w

przedstawianiu dowodów na podstawie art. 47912

k.p.c. przez pominięcie

dokonanych na ich podstawie ustaleń, chociaż sama nie dopełniła warunkującego

powołanie się na to uchybienie obowiązku zwrócenia uwagi sądu na dopuszczenie

na rozprawie przed Sądem Okręgowym w dniu 20 sierpnia 2009 r.

sprekludowanych na podstawie tego przepisu dowodów powoda i złożenia wniosku

o wpisanie stosownego zastrzeżenia do protokołu, zgodnie z art. 162 k.p.c. Wobec

nieuprawdopodobnienia, że zastrzeżeń tych nie zgłosiła bez swojej winy, pozwanej

nie przysługiwało w postępowaniu apelacyjnym prawo podnoszenia zarzutu

naruszenia art. 47912

k.p.c. Powołany obecnie w skardze kasacyjnej ten sam zarzut

jest więc nieuzasadniony. (...)

Nie można zgodzić się z oceną skarżącej, że przewidziana w art. 479 k.c.

instytucja wykonania zastępczego chroni przede wszystkim interes wierzyciela.

Podjęcie przez wierzyciela czynności zmierzających do zaspokojenia w ramach

wykonania zastępczego przynosi korzyść także dłużnikowi przez to, że skracając

czas oczekiwania na wykonanie zobowiązania przez dłużnika, wpływa na

zmniejszenie szkody, jaką ponosi wierzyciel z powodu zwłoki dłużnika

zobowiązanego do jej naprawienia na podstawie art. 479 k.c. Ochronę dłużnika

przed ponoszeniem nieuzasadnionych kosztów związanych z kupnem przez

wierzyciela rzeczy oznaczonych co do gatunku w ramach uprawnienia zastępczego

zapewnia art. 354 § 1 i 2 k.c., nakazujący współdziałanie dłużnikowi i wierzycielowi

przy wykonaniu zobowiązania i kierowanie się przy tym zasadami współżycia

społecznego oraz ustalonymi zwyczajami. Warunkiem uzyskania na tej podstawie

ochrony prawnej przez dłużnika kwestionującego wysokość wydatków poniesionych

przez wierzyciela z tego tytułu jest wykazanie, że były one nadmierne. Kwestia ta

nie była jednak na użytek okoliczności opisanych w art. 354 w związku z art. 479

k.c. przedmiotem dowodzenia strony pozwanej.

Uznanie przez Sąd Apelacyjny za niewykazaną pod względem faktycznym

następczej, obiektywnej niemożności świadczenia przez pozwaną, związanej

według jej twierdzeń z suszą, jaka wystąpiła na terenach produkcyjnych w 2006 r.

nie jest kwestionowane w skardze kasacyjnej. Stanowiska tego, które zdecydowało

o oddaleniu zarzutu pozwanej opartego na podstawie z art. 495 k.c., nie może

podważyć sformułowany w niej zarzut naruszenia tego przepisu przez niewłaściwą

ocenę prawną łączącego strony stosunku prawnego. Nie może też odnieść skutku

zarzut naruszenia art. 475 k.c., pozbawiony koniecznego dla jego rozważenia

uzasadnienia.

Zgodnie z poglądem ukształtowanym w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

żądanie wynikające z art. 3571

k.c. powinno być zawarte w pozwie lub pozwie

wzajemnym, jeżeli bowiem można uznać, że zarzut mógłby stanowić podstawę

ukształtowania przez sąd stosunku zobowiązaniowego stron przez oznaczenie

sposobu wykonania zobowiązania lub określenie wysokości dochodzonego

świadczenia, to bez zgłoszenia odpowiednio umotywowanego żądania sąd nie

mógłby rozwiązać umowy i orzec o wynikających z takiego rozstrzygnięcia

rozliczeniach między stronami (m.in. uchwała z dnia 27 marca 2001 r., III CZP

54/00, OSNC 2001, nr 10, poz.145 oraz wyroki z dnia 21 czerwca 2001 r., IV CKN

385/00, nie publ., z dnia 13 stycznia 2000 r., II CKN 644/98, nie publ. i z dnia 2

grudnia 1998 r., I CKN 972/97, nie publ.).

Sąd Apelacyjny trafnie wywiódł więc, że nie jest możliwe domaganie się

ukształtowania stosunków stron przez sąd bez zgłoszenia odpowiedniego

żądania (...). Z tych względów pozbawiona usprawiedliwionych podstaw skarga

kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.