I UK 110/11

Sygn. akt I UK 110/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Katarzyna Gonera

SSA Jolanta Frańczak

w sprawie z odwołania E. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O.

o ustalenie niepodlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 czerwca 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

2

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. decyzją z dnia 29 grudnia

2009 r. stwierdził, że E. S. podlegała w okresie od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia

31 marca 2005 r. obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu,

rentowym i wypadkowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej.

Od powyższej decyzji odwołała się ubezpieczona, wnosząc o jej uchylenie.

Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. wyrokiem z 1

kwietnia 2010 r. sygn. akt … 242/10 zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób że

ustalił, iż wnioskodawczyni z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym emerytalnemu, rentowym i

wypadkowemu w okresie od 1 stycznia 2003 r. do 5 listopada 2003 r.

Sąd Okręgowy ustalił, że 16 maja 2001 r. odwołująca się wspólnie z mężem

złożyła w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, wniosek o objęcie ich

ubezpieczeniem społecznym rolników. Organ rentowy decyzją z 24 maja 2001 r.

stwierdził, że wnioskodawczyni podlega ubezpieczeniom społecznym rolników oraz,

że jest obowiązana do opłacania z tego tytułu składek. 12 lutego 2008 r. do Kasy

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wpłynęło zaświadczenie z Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych informujące, że wnioskodawczyni jest zgłoszona do

ubezpieczeń społecznych jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność

gospodarczą. Wymieniona działalność zgłoszona była od dnia 1 kwietnia 2005 r.

Natomiast pismo z Urzędu Skarbowego w O. wskazywało, że odwołująca się

rozpoczęła prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej pod firmą „L.C. -

Noclegi, Wyżywienie, Restauracja Węgierska, E. S." już 1 czerwca 2001 r.

Wobec powyższych ustaleń, rolniczy organ rentowy decyzjami z dnia 31

marca i 28 kwietnia 2008 r., stwierdzał ustanie ubezpieczenia społecznego rolników

wobec skarżącej od dnia 1 kwietnia 2005 r., a następnie od dnia 1 lipca 2001 r. 3

października 2008 r. do rolniczego organu ubezpieczeniowego wpłynęło kolejne

zaświadczenie informujące, że wnioskodawczyni w okresie od dnia 1 stycznia 2003

r. do dnia 18 kwietnia 2008 r., była podatnikiem podatku dochodowego od osób

fizycznych prowadzących działalność gospodarczą. Rolniczy organ rentowy ustalił

3

ponadto, że wnioskodawczyni od dnia 4 lutego 2002 r. nie jest płatnikiem podatku

rolnego, bowiem nie posiada tytułu prawnego do uprzednio zajmowanego

gospodarstwa rolnego, ponieważ we wskazanej dacie wspólnie z mężem darowała

je synom: P. i J. S. Na skutek powyższych okoliczności rolniczy organ

ubezpieczeniowy, uchylił decyzję z dnia 28 kwietnia 2008 r. i nową decyzją z dnia 7

listopada 2008 r., stwierdził ustanie ubezpieczenia społecznego rolników wobec E.

S. od dnia 1 kwietnia 2002 r. Od powyższej decyzji odwołanie do Sądu złożyła

ubezpieczona, wnosząc o jej zmianę i ustalenie, że podlegała ubezpieczeniom

społecznym rolników w okresie od dnia 1 kwietnia 2002 r. do dnia 1 kwietnia 2005 r.

Sąd Okręgowy wyrokiem z 16 kwietnia 2009 r. zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił,

że wnioskodawczyni E. S. podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników w

zakresie ubezpieczenia chorobowego, wypadkowego i macierzyńskiego oraz

ubezpieczenia emerytalno - rentowego jako domownik od dnia 6 listopada 2003 r.

„do nadal” (z wyłączeniem okresów podlegania innemu ubezpieczeniu

społecznemu).

Apelację od części wyżej wskazanego wyroku wniosła ubezpieczona,

domagając się jej zmiany poprzez ustalenie, że podlegała ubezpieczeniu

społecznemu rolników w zakresie ubezpieczenia chorobowego, wypadkowego i

macierzyńskiego oraz ubezpieczeniu emerytalno - rentowemu również w okresie od

dnia 1 kwietnia 2002 r. do 5 listopada 2003 r. Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 2

września 2009 r. oddalił apelację wnioskodawczyni.

Niezależnie od Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, również

Zakład Ubezpieczeń Społecznych prowadził swoje postępowanie, w kierunku

objęcia E. S. obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym, z tytułu prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej. Jednak z uwagi na proces toczący się

Sprzed Sądem Okręgowym pod sygnaturą … 2094/08 (chodzi o wyżej omówioną

sprawę), organ ubezpieczeniowy postanowieniem z 14 stycznia 2009 r., zawiesił

przedmiotowe postępowanie. Po wydaniu orzeczenia z 16 kwietnia 2009 r., zostało

ono podjęte na nowo 30 listopada 2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych 29

grudnia 2009 r. podjął decyzję zaskarżoną w niniejszej sprawie stwierdzającą, że E.

S. w okresie od dnia 1 stycznia 2003 r. do 31 marca 2005 r. podlegała

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowym i

4

wypadkowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. E. S.

na rozprawie 18 marca 2010 r. ograniczyła odwołanie wnosząc, o stwierdzenie, że

nie podlega ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej w okresie od 6 listopada 2003 r. do 31 marca 2005 r.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że odwołanie skarżącej od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, ograniczone przez wnioskodawczynię na rozprawie w

dniu 18 marca 2010 r. do okresu między dniem 6 listopada 2003 r. a 31 marca

2005 r. jest uzasadnione i zasługuje na uwzględnienie.

W ocenie Sądu pierwszej instancji bezsporne w sprawie było, że

wnioskodawczyni w okresie od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 18 kwietnia 2008 r.

prowadziła pozarolniczą działalność gospodarczą pod firmą „L. C. - Noclegi,

Wyżywienie, Restauracja Węgierska, E. S.". Ponadto w okresie od 1 kwietnia 2002

r. do dnia 5 listopada 2003 r. nie podlegała ubezpieczeniu z żadnego tytułu.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 roku, Nr 205, poz. 1585 t.j.)

obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają, z

zastrzeżeniem art. 8 i 9, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej

Polskiej są osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność oraz osobami z nimi

współpracującymi. Dodatkowo stosownie do art. 12 ust. 1 wskazanej wyżej ustawy,

obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu podlegają osoby podlegające

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Ponadto w myśl art. 13 pkt 4

omawianej ustawy, obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym,

chorobowemu i wypadkowemu podlegają osoby fizyczne prowadzące pozarolniczą

działalność, od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania

wykonywania tej działalności, z wyłączeniem okresu, na który wykonywanie

działalności zostało zawieszone na podstawie przepisów o swobodzie działalności

gospodarczej.

W świetle powołanego wyżej stanu faktycznego i prawnego Sąd Okręgowy

uznał, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych zasadnie objął E. S. obowiązkowym

ubezpieczeniem społecznym od dnia 1 stycznia 2003 r., a więc od dnia rozpoczęcia

przez skarżącą pozarolniczej działalności gospodarczej, bowiem w tej dacie nie

podlegała ubezpieczeniu z żadnego tytułu. Natomiast wątpliwości Sądu wzbudziła

5

końcowa data podlegania tym ubezpieczeniom, określona na dzień 31 marca 2005

r. Sąd Okręgowy podniósł, że wyrokiem z 16 kwietnia 2009 r. sygn. … 2094/08,

Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawczym E. S. podlegała ubezpieczeniu

społecznemu rolników w zakresie ubezpieczenia chorobowego, wypadkowego i

macierzyńskiego oraz ubezpieczenia emerytalno - rentowego jako domownik od

dnia 6 listopada 2003 r. „do nadal” (z wyłączeniem okresów podlegania innemu

ubezpieczeniu społecznemu). Od powyższego wyroku apelację złożyła

ubezpieczona, która w dniu 2 września 2009 r. została przez Sąd Apelacyjny

oddalona. W związku z tym wspomniany wyrok stał się prawomocny.

Sąd pierwszej instancji uznał, że organ rentowy podejmując zaskarżoną

decyzję, znał treść wspomnianego prawomocnego wyroku z dnia 16 kwietnia 2009

r. Z treści sentencji omawianego orzeczenia należy rozumieć, że okresem

wyłączonym z ubezpieczenia społecznego rolników jest okres, w którym

wnioskodawczym podlegała ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej, a więc między dniem 1 kwietnia 2005 r. a dniem 18

kwietnia 2008 r. Sąd Okręgowy przyjął, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych swoją

decyzją z 29 grudnia 2009 r. objął wnioskodawczynię obowiązkowym

ubezpieczeniem z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej

pomimo, że na mocy wyroku Sądu z dnia 16 kwietnia 2009 r., podlegała ona już

ubezpieczeniom społecznym rolników.

W tym stanie rzeczy oraz z uwagi na art. 366 oraz 365 § 1 k.p.c. Sąd

Okręgowy doszedł do przekonania, że decyzja ZUS w części zakreślonej okresem

od dnia 6 listopada 2003 r. do dnia 31 marca 2005 r., „jest niezgodna z przepisami,

ponieważ narusza zasadę powagi rzeczy osądzonej”.

Apelację od powyższego wyroku wniósł organ rentowy.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 30

czerwca 2010 r., sygn. akt … 409/10 zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że w niniejszej sprawie nie ulegało wątpliwości, iż

E. S. w okresie od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 18 kwietnia 2008 r. prowadziła

pozarolniczą działalność gospodarczą pod firmą „L. C. - Noclegi, Wyżywienie,

Restauracja Węgierska, E. S.", a nadto w okresie od dnia 1 kwietnia 2002 r. do dnia

5 listopada 2003 r. nie podlegała ubezpieczeniu z żadnego tytułu. Natomiast sporna

6

okazała się okoliczność, czy z uwagi na zasadę powagi rzeczy osądzonej

wynikającą z art. 366 k.p.c. i rozstrzygnięcie w sprawie … 2094/08 można objąć

wnioskodawczynię ubezpieczeniem osób prowadzących działalność gospodarczą

od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 31 marca 2005 r., czy jedynie do dnia 5 listopada

2003 r.

Sąd drugiej instancji wskazał, że Sąd Okręgowy w O. prawomocnym

wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2009 r. stwierdził, że E. S. podlegała ubezpieczeniu

społecznemu rolników jako domownik od 6 listopada 2003 r. (z wyłączeniem

okresów podlegania innemu ubezpieczeniu społecznemu). W ocenie Sądu

Apelacyjnego, z uzasadnienia tego wyroku wynika, iż Sąd Okręgowy ustalił, że E.

S. wraz z mężem Z. S. kupili gospodarstwo rolne we wsi T. i gospodarstwo to

zostało przekształcone w gospodarstwo agroturystyczne, a wnioskodawczyni z

dniem 20 grudnia 2002 r. rozpoczęła prowadzenie w tym gospodarstwie

działalności gospodarczej. Mając na uwadze powyższe, Sąd Okręgowy uznał, że E.

S. od 6 listopada 2003 r. spełniła wszystkie przesłanki konieczne do uznania jej za

domownika rolnika (z wyłączeniem okresów podlegania innemu ubezpieczeniu

społecznemu). Zdaniem Sądu Apelacyjnego, zarówno ustalenia w tej sprawie, jak

też treść sentencji wyroku wskazuje wyraźnie, że Sąd Okręgowy stwierdził

podleganie E. S. ubezpieczeniom społecznym rolników jako domownika do 6

listopada 2003 r., co do zasady, wskazując jednakże na możliwość podlegania

ubezpieczeniu społecznemu także z innego tytułu. Sąd Apelacyjny rozważał

przesłanki wystąpienia stanu powagi rzeczy osądzonej (tożsamość stron i podstawy

faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia).

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w sprawie o sygnaturze … 2094/08 podstawą

faktyczną wydanego orzeczenia było podleganie E. S. ubezpieczeniu społecznemu

rolników na podstawie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu

społecznym rolników. Sąd Okręgowy rozpoznał wówczas odwołanie

wnioskodawczyni od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego i w

sprawie tej był związany treścią decyzji tego organu. Natomiast niniejsza sprawa, w

ocenie Sądu drugiej instancji, dotyczyła objęcia wnioskodawczym ubezpieczeniem

społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej na

podstawie przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie

7

ubezpieczeń społecznych, a zaskarżona decyzja została wydana przez Zakład

Ubezpieczeń Społecznych. Zatem zarówno podstawa faktyczna, jak też prawna

rozstrzygnięcia w niniejsze sprawie była odmienna niż w sprawie … 2094/08.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że „powagę rzeczy osądzonej ma w zasadzie

tylko rozstrzygnięcie zawarte w sentencji wyroku, a nie jego uzasadnienie”. Jeżeli

jednak sentencja wyroku nie zawiera wyraźnych granic rozstrzygnięcia, należy

dokonać wykładni wyroku. Gdy wykładnia wyroku nie daje odpowiednich

rezultatów, należy posłużyć się treścią uzasadnienia, a jeśli nie zostało ono

sporządzone, sąd orzekający musi - na podstawie akt sprawy - odtworzyć

rozumowanie sądu, który wydał rozstrzygnięcie. Jednakże mając na uwadze

zarówno treść sentencji wyroku, a zwłaszcza wskazanie „z wyłączeniem okresów

podlegania innemu ubezpieczeniu społecznemu", jak też ustalenia faktyczne,

którym Sąd Okręgowy dał wyraz w uzasadnieniu wyroku, objęcie E. S.

ubezpieczeniem społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej w okresie wskazanym w zaskarżonej decyzji tj. od dnia 1 stycznia

2003 r. do dnia 31 marca 2005 r. nie powoduje naruszenia zasady powagi rzeczy

osądzonej.

Powyższy wyrok został w całości zaskarżony skarga kasacyjną wniesioną

przez ubezpieczoną, w której zarzucono naruszenie przepisów postępowania: art.

365 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego - polegające na błędnym

niezastosowaniu tego przepisu przy wyrokowaniu, mimo że Sąd drugiej instancji był

związany uprzednio wydanym prawomocnym orzeczeniem Sądu Okręgowego w O.

Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 16 kwietnia 2009 r. wydanym w

sprawie … 2094/08, od którego apelacja została oddalona prawomocnym wyrokiem

Sądu Apelacyjnego z 2 września 2009 r. w sprawie … 568/09 - nieuwzględnienie

powyższego przepisu spowodowało, że Sąd Apelacyjny orzekał tak, jakby nie był

związany prawomocnym wyrokiem w sprawie … 2094/08 ustalającym skarżącej

okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, dlatego naruszenie „art.

365 § 1 K.p.a.” (chodzi o art. 365 § 1 k.p.c.) mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy; art. 352 Kodeksu postępowania cywilnego, poprzez jego niewłaściwe

zastosowanie i samodzielne dokonanie przez sąd drugiej instancji wyjaśnienia

wątpliwości co do treści sentencji wyroku Sądu Okręgowego w O. Wydział Pracy i

8

Ubezpieczeń Społecznych z 16 kwietnia 2009 r. wydanego w sprawie … 2094/08,

miast wystąpienia do Sądu, który wydał przedmiotowy wyrok z wnioskiem o

wydanie postanowienia w sprawie wyjaśnienia wątpliwości co do treści wyroku -

wpłynęło to bezpośrednio na ocenę czy w danej sprawie Sąd Apelacyjny jest

związany wyrokiem w sprawie … 2094/08, czy też nie, a co za tym idzie mogło

mieć istotny wpływ na wynik niniejszej sprawy.

Zarzucono również naruszenie prawa materialnego: art. 6 ust. 1 pkt 5, art.

12 ust. 1, art. 13 pkt 4 oraz art. 18 ust. 8 i 9, art. 20 ust. 1 ustawy z 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze

zm.) poprzez ich niewłaściwe zastosowanie w niniejszym przypadku, mimo że nie

pozwalał na to, w sytuacji zaistniałej w sprawie, przepis art. 365 § 1 Kodeksu

postępowania cywilnego; art. 2a ust. 2 pkt 1 ustawy z 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) w

zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP oraz „zasady zaufania państwa do państwa” i

stanowionego przez nie prawa wynikającej z art. 2 Konstytucji RP - poprzez ich

błędne niezastosowanie, które doprowadziło do zaakceptowania sytuacji

występowania dwóch różnych rozstrzygnięć (sądów i organów) w identycznych

stanach faktycznych i prawnych dotyczących ubezpieczonej i jej męża, a

ukształtowanych prawomocnym wyrokiem w sprawie … 2094/08; oraz art. 5 ust. 1

ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art.

16 ust. 3 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j.

Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 z późn. zm.) poprzez ich łączne niewłaściwe

zastosowanie i zaakceptowanie niedopuszczalnej sytuacji, w której po wydaniu

zaskarżonego obecnie wyroku ubezpieczona ma ustalone dwa tytuły ubezpieczeń

na ten sam okres od 5 listopada 2003 r. do 31 marca 2005 r.

Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego całości i przekazanie sprawy temu Sądowi w całości do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy, zważył co następuje:

9

Skarga kasacyjna zawiera uzasadniony zarzut naruszenia art. 365 § 1 k.p.c.

i dlatego została uwzględniona.

Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił odwołanie

uznawszy, że prawomocny wyrok Sądu Okręgowego w O. z dnia 16 kwietnia 2009

r. (… 2094/08), od którego apelacja została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego

z dnia 2 września 2009 r. (… 568/09), nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej w tej

sprawie. Jest to słuszny wniosek, jednakże nie odpowiada zasadniczemu

problemowi procesowemu w tej sprawie. Oczywiste jest, że wyrok zapadły w

sprawie z odwołania E. S. od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego dotyczącej ustania ubezpieczenia społecznego rolników, ustalający

podleganie E. S. ubezpieczeniu społecznemu rolników w zakresie ubezpieczenia

chorobowego, wypadkowego i macierzyńskiego oraz ubezpieczenia emerytalno-

rentowego jako domownika od dnia 6 listopada 2003 r. „do nadal (z wyłączeniem

okresów podlegania innemu ubezpieczeniu społecznemu)” nie ma powagi rzeczy

osądzonej między innymi stronami czyli miedzy E. S. a Zakładem Ubezpieczeń

Społecznych. Zgodnie bowiem z art. 366 k.p.c., wyrok prawomocny ma powagę

rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku podstawą sporu stanowiło

przedmiot rozstrzygnięcia a ponadto tylko między tymi samymi stronami.

Konsekwencją powagi rzeczy osądzonej jest niemożliwość toczenia ponownego

sporu miedzy tymi samymi stronami o to, co było już przedmiotem rozstrzygnięcia.

Stwierdzenie powagi rzeczy osądzonej prowadzi do odrzucenia pozwu (art. 199 § 1

pkt 2 k.p.c.). Taka sytuacja niewątpliwie nie miała miejsca w rozpoznawanej

sprawie.

Problem wymagający rozważenia i rozstrzygnięcia sprowadzał się natomiast

do określenia zakresu związania w tej sprawie prawomocnym orzeczeniem

zapadłym w innej sprawie (o sygnaturze … 2094/08). W myśl art. 365 § 1 k.p.c.,

orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał lecz również

inne sądy i organy administracji publicznej. Związanie prawomocnym wyrokiem

stanowi zagadnienie odmienne od powagi rzeczy osądzonej. Sąd pierwszej

instancji powołał w swym orzeczeniu zarówno art. 366 jaki art. 365 § 1 k.p.c. nie

oddzielając w swych rozważaniach obu wskazanych zagadnień a Sąd Apelacyjny

niesłusznie poprzestał na stwierdzeniu braku powagi rzeczy osądzonej.

10

Na wstępie trzeba dokonać rozróżnienia między związaniem prawomocnym

wyrokiem sądu rozpoznającego inny spór (niż ten, który został już prawomocnie

osądzony) między tymi samymi stronami a związaniem wyrokiem w sprawie, w

której nie zachodzi tożsamość stron. O ile w pierwszym przypadku związanie

oznacza zakaz nie tylko czynienia odmiennych ustaleń faktycznych w kolejnej

sprawie co do kwestii objętych prawomocnym wyrokiem ale nawet prowadzenia

postępowania dowodowego na te – przesądzone – okoliczności (por. rozważania

zawarte w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2011 r. I UK 191/10 LEX

nr 896481), to w drugiej sytuacji strona, której nie dotyczy związanie prawomocnym

wyrokiem (a związanie poza tzw. prawomocnością rozszerzoną nie rozciąga się na

osoby trzecie) ma prawo udowadniać okoliczności, z których wywodzi skutki

prawne mimo, że stanowiły one podstawę prawomocnego wyroku w innej sprawie.

Związanie sądu oznacza natomiast niemożliwość ignorowania stosunku prawnego

ukształtowanego prawomocnym wyrokiem.

Stwierdzenie związania lub braku związania Sądu w tej sprawie

prawomocnym wyrokiem zapadłym w sprawie o sygnaturze … 2094/08 dotyczącej

podlegania wnioskodawczyni ubezpieczeniom społecznym rolników ma

podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia obecnie toczonego sporu. Specyficzne

sformułowanie prawomocnego wyroku z dnia 16 kwietnia 2009 r. stwarza trudności

w ustaleniu związania i ewentualnie jego zakresu. Ponieważ ustalono w nim

podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników w zakresie ubezpieczenia

chorobowego, wypadkowego i macierzyńskiego oraz ubezpieczenia emerytalno –

rentowego od 6 listopada 2003 r. „do nadal” jednakże z wyłączeniem okresów

podlegania innemu ubezpieczeniu społecznemu, nie można ustalić zakresu

związania tylko na podstawie treści sentencji wyroku. Treść sentencji wystarcza na

ustalenie związania tylko co do początkowej daty objęcia wnioskodawczyni

ubezpieczeniem społecznym rolników. W sentencji tego wyroku wyrażono

wyłączenie spod ubezpieczenia społecznego rolników niesprecyzowanych okresów

czasu. Wyrok ten jest niezrozumiały, skoro nie można stwierdzić na jego podstawie,

czy i ewentualnie jakie okresy są objęte zadeklarowanym w nim wyłączeniem i z

czego (z tego samego wyroku czy też decyzji organu rentowego) takie wyłączenie

miałoby wynikać. Zachodzi zatem sytuacja, na którą zwrócił uwagę Sąd Najwyższy

11

w wyroku z dnia 1 kwietnia 2011 r. (II PK 248/10, LEX nr 898418) stwierdzając, że

ustalenie zakresu związania wyrokiem wymaga niejednokrotnie wykładni

orzeczenia w świetle sporządzonego do niego uzasadnienia. Analiza uzasadnienia

wyroku jest konieczna już z tego względu, że treść sentencji mogłaby sugerować

dopuszczalność wyłączenia każdego okresu po 6 listopada 2003 r. spod

podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników w razie ustalenia podlegania

innemu ubezpieczeniu bez narażenia się na zarzut naruszenia związania sądu

prawomocnym wyrokiem zapadłym w innej sprawie (art. 365 § 1 k.p.c.). Sąd

Apelacyjny zaniechał dokonania takiej analizy. Natomiast Sąd pierwszej instancji

wyraził pogląd, że treść sentencji należy rozumieć w ten sposób, że okresem

wyłączonym z ubezpieczenia społecznego rolników jest okres, w którym

wnioskodawczyni podlegała ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej „ a więc między dniem 1 kwietnia 2005 roku a dniem 18

kwietnia 2008 roku”. Sąd drugiej instancji nie odniósł się do tego stwierdzenia.

Konieczne w tej sprawie jest wyjaśnienie sposobu wykonania tego wyroku i

rozważenie, jakie byłyby konsekwencje ewentualnego ustalenia podlegania

ubezpieczeniom społecznym z dwóch różnych tytułów w tym samym okresie.

Podniesione w skardze zarzuty naruszenia prawa materialnego mają wtórne

znaczenie w stosunku do podstawowego zarzutu naruszenia art. 365 § 1 k.p.c.

Natomiast zarzut naruszenia art. 352 k.p.c. nie jest słuszny, przede wszystkim z

tego względu, że niedokonanie wykładni nie może obciążać sądu, który nie wydał

wyroku a sąd rozważający związanie prawomocnym wyrokiem wydanym w innej

sprawie nie ma legitymacji w zakresie wniosku o wykładnię i jest obowiązany

samodzielnie ustalić związanie.

Z tych przyczyn zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu a sprawa przekazaniu

do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).