III CSK 5/11

Sygn. akt III CSK 5/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa S. C.

przeciwko Towarzystwu Geotermalnemu

sp. z o.o. w B.

przy interwencji ubocznej po stronie powoda – S. R.

o stwierdzenie nieważności uchwały,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 20 października 2011 r.,

na rozprawie

skargi kasacyjnej powoda i interwenienta ubocznego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 sierpnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo o stwierdzenie nieważności

uchwały nr 2/07/2009 r. z dnia 27 lipca 2009 roku Nadzwyczajnego Zgromadzenia

Wspólników spółki Towarzystwo Geotermalne sp. z o.o. z siedzibą w B.,

podwyższającej kapitał zakładowy spółki bez zmiany umowy spółki o kwotę

4.745.000 zł, tj. z kwoty 5.390.000 zł do kwoty 10.135.000 zł poprzez utworzenie

949 udziałów o wartości nominalnej po 5.000 zł każdy.

W apelacji powoda i interwenienta ubocznego zarzucono naruszenie

przepisów k.s.h. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, m.in. w następstwie

pominięcia faktu, że objęcie nowych udziałów zgodnie z treścią uchwały nie może

nastąpić w sposób proporcjonalny do dotychczas posiadanych przez wspólników

udziałów.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 25 sierpnia 2010 roku oddalił apelację, nie

dopatrując się sprzeczności uchwały z ustawą, a w konsekwencji wystąpienia

podstaw do zastosowania art. 252 k.s.h. W ocenie Sądu odwoławczego nietrafne

jest stanowisko apelujących, aby ilość nowoutworzonych udziałów uniemożliwiała

proporcjonalne ich objęcie przez wszystkich dotychczasowych wspólników, a nadto

regulacje art. 257 § 3 i art. 260 § 2 k.s.h. odnoszą się jedynie do zasad

obejmowania udziałów, nie określając zasad podwyższenia kapitału zakładowego,

które jednoznacznie wynikają z art. 257 § 1 i 2 k.s.h.

Sąd Apelacyjny uznał sporną uchwałę w odniesieniu do utworzenia nowych

udziałów za zgodną z ostatnio wymienionym przepisem. Stwierdził on, że pogląd, iż

możliwe jest tylko utworzenie takiej samej ilości nowych udziałów lub ich

wielokrotności, albo ilości zgodnej z liczbą dotychczasowych wspólników jest nie do

przyjęcia, gdyż zmuszałoby wspólników do podwyższenia kapitału ponad

rzeczywistą potrzebę. Natomiast okoliczność, czy wspólnik skorzysta z uprawnienia

do objęcia udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym nie ma znaczenia dla

ważności uchwały, stwierdził Sąd Apelacyjny.

Skarga kasacyjna powoda oraz interwenienta ubocznego oparta została na

zarzutach mieszczących się w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej.

Skarżący zarzucili błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie:

3

- art. 257 § 1 k.s.h. przez przyjęcie, że zaskarżona uchwała nie stanowi zmiany

umowy spółki;

- art. 246 § 1 i 3 k.s.h. w zw. z postanowieniem § 19 umowy spółki przez

przyjęcie powzięcia uchwały wymaganą większością głosów;

- art. 2 k.s.h. w zw. z art. 58 § 1 k.c. poprzez uznanie, że uchwała nie miała na

celu obejścia prawa;

- art. 257 § 3 w zw. z art. 260 § 2 k.s.h. poprzez pominięcie, że objęcie nowych

udziałów w liczbie określonej uchwałą nie może nastąpić w sposób

proporcjonalny do dotychczas posiadanych przez wspólników udziałów;

- art. 174 § 1 k.s.h. przez uznanie, że nie została naruszona zasada równości

praw i obowiązków wszystkich wspólników.

Skarżący wnieśli o wydanie orzeczenia reformatoryjnego uwzględniającego

powództwo w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący eksponują zarzut sprzeczności

uchwały z art. 257 § 3 w zw. z art. 260 § 2 k.s.h. twierdząc, że nie jest możliwe

wykonanie tej uchwały zgodnie z powołanymi przepisami, tak, by nowe udziały

przysługiwały dotychczasowym wspólnikom w stosunku do dotychczas

posiadanych udziałów.

Pozwana Spółka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie

i zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania kasacyjnego według spisu

kosztów. W ocenie pozwanej rozbieżności interpretacyjne dotyczące relacji art. 257

§ 3 k.s.h. do art. 260 § 2 k.s.h. w odniesieniu do wynikającego odesłania dotyczą

ewentualnej sankcji bezskuteczności podwyższenia kapitału zakładowego, ale nie

nieważności uchwały.

Prokurator Generalny zajął stanowisko co do zasadności skargi kasacyjnej

w piśmie z dnia 24 maja 2011 roku, stwierdzając, że skarga kasacyjna powinna

być uwzględniona przez uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, a to wobec pominięcia

4

zastosowania przez ten Sąd przepisów art. 257 § 3 w zw. z art. 260 § 2 k.s.h. przy

ocenie zgodności z prawem przedmiotowej uchwały.

Strona pozwana w piśmie procesowym wniesionym do Sądu Najwyższego

w dniu 13 października 2011 roku wniosła jak dotychczas, a ponadto sprzeciwiła

się ocenie prawnej sformułowanej w stanowisku Prokuratora Generalnego oraz

zaakcentowała uprawnienie, a nie obowiązek wspólnika objęcia nowych udziałów

w podwyższonym w trybie uproszczonym kapitale zakładowym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powoda oraz interwenienta ubocznego zasługuje na

uwzględnienie choć nie wszystkie podniesione w niej zarzuty okazały się zasadne.

W pierwszej kolejności zwrócić należy uwagę, że zgodnie z art. 257 § 1

k.s.h. podwyższenie kapitału zakładowego w spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością może nastąpić w dwojaki sposób, tj. w drodze zmiany umowy

spółki (tzw. zwykłe podwyższenie kapitału zakładowego) oraz w trybie

uproszczonym – bez zmiany umowy spółki, przy czym podwyższenie kapitału

zakładowego w drugi ze wskazanych sposobów jest możliwe wyłącznie wtedy, gdy

umowa spółki zawiera postanowienia określające maksymalną wysokość i termin

podwyższenia kapitału w tym trybie (art. 257 § 1 in fine k.s.h.). Odnośnie do

uproszczonego trybu podwyższenia kapitału zakładowego w spółce z o.o., to

kolejne przesłanki podwyższenia kapitału zakładowego w tym trybie statuuje

art. 257 § 3 k.s.h. wskazując, że: podwyższenie kapitału zakładowego może

nastąpić tylko poprzez ustanowienie nowych udziałów, ich objęcie wymaga

zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności, a także – w związku

z zawartym w zdaniu drugim przywołanego przepisu odesłaniem do art. 260 § 2

k.s.h. – iż nowe udziały w podwyższonym kapitale zakładowym przysługują

z zachowaniem dotychczasowej proporcji w stosunku do posiadanych już przez

wspólników udziałów.

Zastrzeżenie w umowie spółki postanowień przewidujących możliwość

podwyższenia kapitału zakładowego spółki w trybie uproszczonym, co należy

podkreślić, nie wyklucza możliwości podwyższenia kapitału zakładowego w drodze

zmiany umowy spółki. W istocie zatem o tym w jakim trybie następuje

5

podwyższenie kapitału zakładowego decydują wspólnicy (zgromadzenie

wspólników) dopiero na etapie podejmowania uchwały w przedmiocie

podwyższenia kapitału zakładowego. To właśnie uchwała w przedmiocie

podwyższenia kapitału zakładowego, a w przypadku gdy podwyższenie następuje

w drodze zmiany umowy spółki, również uchwała w tym przedmiocie, inkorporuje

w sobie wolę wspólników nie tylko co do określenia wysokości w jakiej kapitał

zakładowy ma być podwyższony, sposobu jego podwyższenia (ustanowienie

nowych udziałów czy podwyższenie wartości nominalnej dotychczas istniejących),

ale także – co istotne – w przedmiocie trybu w jakim to podwyższenie ma nastąpić.

Z tej przyczyny zasadnicze znaczenie dla przesądzenia tego w jakim trybie

następowało podwyższenie kapitału zakładowego pozwanej spółki należy przypisać

wnioskom płynącym z zastosowania do oceny uchwały zgromadzenia wspólników

w przedmiocie podwyższenia kapitału zakładowego spółki reguł wykładni

oświadczeń woli (art. 65 k.c.) stosowanych do interpretacji uchwał organów spółek

kapitałowych na podstawie odesłania wynikającego z art. 2 k.s.h.

W przedmiotowej sprawie Sąd Apelacyjny, odwołując się do treści uchwały

nr 2/07/2009 Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników pozwanej spółki z dnia

27 lipca 2009 roku oraz do postanowień umowy spółki, ustalił, że dokonane na

podstawie przywołanej uchwały podwyższenie kapitału zakładowego nastąpiło bez

zmiany umowy spółki, tj. w trybie uproszczonym. Takie stanowisko Sądu drugiej

instancji, wbrew odmiennej sugestii skarżących zawartej w ramach podniesionego

w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 257 § 1 k.s.h., zasługuje na aprobatę.

Nie ulega bowiem wątpliwości, że wskazanie w treści uchwały nr 2/07/2009, iż

podwyższenie kapitału zakładowego następuje bez zmiany umowy spółki, a także

przywołanie jako podstawy prawnej podwyższenia § 7 ust. 2 umowy spółki,

przewidującego możliwość podwyższenia kapitału zakładowego w trybie

uproszczonym, jednoznacznie wskazują, że wolą wspólników (zgromadzenia

wspólników) było przeprowadzenie podwyższenia kapitału zakładowego w tym

właśnie trybie. Mając to na względzie stwierdzić należy, że nie mają racji skarżący

podnosząc w ramach zarzutu naruszenia art. 257 § 1 k.s.h., iż przyjęty w uchwale

sposób podwyższenia kapitału zakładowego, poprzez utworzenie 949 udziałów o

wartości nominalnej 5 000 zł każdy, uniemożliwiający w jego ocenie zachowanie

6

wynikającego z art. 260 § 2 k.s.h. wymogu przysługiwania wspólnikom nowych

udziałów w stosunku do dotychczas posiadanych stanowi wyraz woli wspólników co

do podwyższenia kapitału zakładowego mocą przedmiotowej uchwały w trybie

zmiany umowy spółki. Pogląd taki pozostaje bowiem w oczywistej sprzeczności z

brzmieniem i wynikami wykładni uchwały nr 2/07/2009 wskazującymi, iż zamiarem

wspólników (zgromadzenia wspólników) było podwyższenia kapitału zakładowego

na podstawie § 7 ust. 2 umowy spółki, tj. w trybie uproszczonym.

Nie ma również podstaw do uznania za zasadny zarzutu naruszania art. 246

§ 1 i § 3 k.s.h., uzasadnianego przez skarżących bezpodstawnym przyjęciem przez

Sąd Apelacyjny, że zaskarżona uchwała została podjęta przy zachowaniu

wymaganej większości głosów. Uznanie bowiem, że wolą wspólników było

dokonanie podwyższenia kapitału zakładowego w trybie uproszczonym, oznacza, iż

do podjęcia stosownej uchwały wystarczające było uzyskanie bezwzględnej

większości głosów, a nie jak sugeruje skarżący większości 3

/4 głosów.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 2 k.s.h. w zw. z art. 58 § 1 k.c.

w pierwszej kolejności zwrócić należy uwagę na brak konsekwencji skarżącego

w motywach uzasadnienia podniesionego zarzutu. Z jednej bowiem strony

skarżący upatruje naruszenia przepisu art. 58 § 1 k.c. w braku uznania przez Sąd

drugiej instancji, iż zaskarżona uchwała miała na celu obejście prawa (k. 2 skargi

kasacyjnej), z drugiej zaś naruszenie to odnosi do pominięcia przez Sąd Apelacyjny

zastosowania art. 58 § 1 k.c. w sytuacji sprzeczności uchwały z prawem i dobrymi

obyczajami (k. 5 skargi kasacyjnej).

Regulacja k.s.h., co należy podkreślić, stanowi wyraz realizacji

dominującego w polskiej doktrynie prawa cywilnego poglądu, że prawo spółek

handlowych jest jedynie wyodrębnioną przedmiotowo częścią jednolitego prawa

cywilnego. Normatywnym wyrazem tej koncepcji jurydycznej jest art. 2 k.s.h.

wskazujący, że w zakresie spraw określonych w art. 1 § 1 k.s.h.,

a nieuregulowanych przez przepisy k.s.h., stosuje się wprost przepisy k.c., przy

czym jeżeli wymaga tego właściwość (natura) stosunku prawnego spółki handlowej

przepisy k.c. stosuje się odpowiednio. Artykuł 2 k.s.h. ujmuje zatem w swej treści

dwie zasady, tj. zasadę jedności prawa cywilnego eksponowaną w zdaniu

7

pierwszym przywołanego przepisu oraz zasadę ograniczonej autonomii prawa

spółek handlowych w stosunku do prawa cywilnego (art. 2 zd. 2 k.s.h.). Stosowanie

przepisów k.c. w odniesieniu do tworzenia, organizacji, funkcjonowania,

rozwiązania, łączenia, podziału i przekształcenia spółek handlowych, zgodnie

z brzmieniem art. 2 k.s.h., może mieć miejsce wyłącznie w sytuacji braku

uregulowania stosownej kwestii w przepisach k.s.h., a więc wtedy, gdy: 1) brak jest

podstaw do przyjęcia regulacji negatywnej w k.s.h., 2) nie zachodzą przesłanki

usprawiedliwiające zastosowanie innych przepisów k.s.h. w drodze analogii,

3) przedmiotowa kwestia nie zastała uregulowana w k.s.h.

Zawarte w k.s.h. przepisy dotyczące zaskarżania uchwał organów

właścicielskich spółek kapitałowych (art. 249-254 k.s.h. w odniesieniu do uchwał

zgromadzenia wspólników spółki z o.o. oraz art. 422-427 k.s.h. w odniesieniu do

uchwał walnego zgromadzenia akcjonariuszy) w sposób kompleksowy pod

względem podmiotowym i przedmiotowych ujmują regulację kwestionowania

prawidłowości uchwał organów stanowiących spółek kapitałowych, zarówno pod

kątem ich zgodności z umową (statutem) spółki bądź dobrymi obyczajami

(powództwo o uchylenie uchwały), jak i zgodności z przepisami ustawy (powództwo

o stwierdzenie nieważności uchwały). Konstatacja, iż k.s.h. w sposób kompleksowy

określa skutki sprzeczności uchwały organu stanowiącego spółki kapitałowej

z ustawą, wbrew odmiennym twierdzeniom skarżącego, wyklucza możliwość

stosowania wprost do oceny takich uchwał art. 58 § 1 k.c. w oparciu o odesłanie

wynikające z art. 2 k.s.h. Kodeks spółek handlowych w art. 252 § 1 k.s.h. oraz

w art. 425 § 1 k.s.h. statuuje bowiem samodzielną podstawę materialnoprawną

stwierdzenia nieważności uchwał organów właścicielskich spółek kapitałowych

w przypadku ich sprzeczności z ustawą. Tym samym, nie ma podstaw do

twierdzenia, że w przepisach k.s.h. brak jest regulacji prawej określającej

materialnoprawne skutki sprzeczności uchwały z ustawą, która uzasadniałaby

stosowanie w tej materii przepisów k.c. na podstawie normy odsyłającej zawartej

w art. 2 k.s.h. Bezzasadnie również skarżący twierdzą że uchwała nr 2/07/2009

miała na celu obejście prawa, gdyż ta stanowiła w istocie zmianę umowy spółki,

a tym samym powinna być podjęta przez zgromadzenia wspólników większością

3

/4 głosów. Jak już wskazano, wyrażoną w uchwale wolą wspólników było

8

dokonanie podwyższenia kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych

postanowień umowy spółki (§ 7 ust. 2 umowy), wobec czego do podjęcia stosownej

uchwały w tym przedmiocie wystarczające było uzyskanie bezwzględnej większości

głosów. Z tych też przyczyn zarzut naruszenia art. 2 k.s.h. w zw. z art. 58 § 1 k.c.

należało uznać za chybiony.

Trafny okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 257 § 3 w zw. z art. 260

§ 2 k.s.h. upatrywany przez skarżących w pominięciu przez Sąd drugiej instancji

okoliczności, iż przysługiwanie nowych udziałów w liczbie określonej w uchwale

nr 2/07/2009 nie jest możliwe w sposób proporcjonalny do dotychczas

posiadanych przez wspólników udziałów. Podwyższenie uchwałą kapitału

zakładowego na mocy dotychczasowym postanowień umowy spółki, jak już

sygnalizowano, jest dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy umowa spółki przewiduje

możliwość podwyższenia kapitału zakładowego i wskazuje jednocześnie

maksymalną wysokość podwyższenia oraz jego termin (art. 257 § 1 k.s.h.), a także

– stosownie do brzmienia art. 257 § 3 k.s.h. – gdy podwyższenie następuje poprzez

ustanowienie nowych udziałów, nowoutworzone udziału przysługują

proporcjonalnie do dotychczas posiadanych, a oświadczenia dotychczasowych

wspólników obejmujących nowe udziały zostaną złożone w formie pisemnej pod

rygorem nieważności. Druga ze wskazanych przesłanek uproszczonego

podwyższenia kapitału zakładowego jest konsekwencją wynikającego ze zdania

drugiego art. 257 § 3 k.s.h. nakazu odpowiedniego stosowania do podwyższenia

kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki

art. 260 § 2 k.s.h., mającego charakter przepisu bezwzględnie obowiązującego.

Wynikający z art. 257 § 3 nakaz odpowiedniego stosowania bezwzględnie

obowiązującego przepisu art. 260 § 2 k.s.h., a w istocie części tego przepisu

stanowiącej o przysługiwaniu wspólnikom nowych udziałów w stosunku do ich

dotychczasowych udziałów, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uchwale

z dnia 15 grudnia 2006 roku, sygn. akt III CZP 132/06 (publ. OSNC 2007, nr 10,

poz. 148) oraz w wyroku z dnia 25 lutego 2010 roku, sygn. akt I CSK 384/09 (publ.

OSNC 2010, nr 10, poz. 140), nakazuje również ujmować normę wynikającą z tego

odesłania za bezwzględnie obowiązującą.

9

Powyższa konstatacja implikuje w sobie istotną konsekwencję w odniesieniu

do oceny ważności uchwały zgromadzenia wspólników w przedmiocie

podwyższenia kapitału zakładowego. Nie można bowiem pomijać, że sprzeczność

uchwały z prawem, stanowiąca przesłankę do stwierdzenia jej nieważności

(art. 252 § 1 k.s.h.), zachodzi m.in. wtedy, gdy jej treść pozostaje w sprzeczności

z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, w tym także z art. 260 § 2

k.s.h. Oznacza to tym samym, że w odniesieniu do uchwały w przedmiocie

podwyższenia kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych postanowień

umowy spółki ocena sprzeczności uchwały z ustawą (art. 252 § 1 k.s.h.) wymaga

również zbadania możliwości wykonania przedmiotowej uchwały zgodnie z treścią

art. 260 § 2 k.s.h. w zw. z art. 257 § 3 zdanie drugie k.s.h.

W przedmiotowej sprawie Sąd Apelacyjny oceniając zgodność z ustawą

uchwały nr 2/07/2009 Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników pozwanej

spółki, na co trafnie wskazują skarżący, nie dokonał oceny jej zgodności z 260 § 2

k.s.h. w zw. z art. 257 § 3 k.s.h., a w szczególności nie ustalił, czy określona w

zaskarżonej uchwale liczba nowoutworzonych udziałów w podwyższonym kapitale

zakładowym umożliwia objęcie ich przez wspólników zgodnie z dyspozycją

przywołanego przepisu, tj. proporcjonalnie do dotychczas posiadanych udziałów. Z

tej przyczyny zarzut naruszenia art. 257 § 3 k.s.h. w zw. z art. 260 § 2 k.s.h.

należało uznać za zasadny.

Przedwczesny jest natomiast zarzut naruszenia art. 174 § 1 k.s.h.

uzasadniany przez skarżącego bezzasadnym w jego ocenie uznaniem przez Sąd

drugiej instancji, że w okolicznościach niniejszej sprawy została naruszona zasada

równości praw i obowiązków wszystkich wspólników. Brak bowiem ustalenia Sądu

drugiej instancji co do możności objęcia przez wspólników wszystkich

nowoutworzonych udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym, ale w ilości

przysługującej im w stosunku do udziałów dotychczas posiadanych, uniemożliwia

Sądowi Najwyższemu ustosunkowanie się do eksponowanego w ramach

przedmiotowego zarzutu stanowiska skarżącego, upatrującego naruszenia art. 174

§ 1 k.s.h. w braku możliwości proporcjonalnego objęcia przez wspólników udziałów

utworzonych na podstawie zaskarżonej uchwały nr 2/07/2009.

10

Z tych też względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł

jak w sentencji.