I CSK 132/11

Sygn. akt I CSK 132/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 1 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa M. G.

przeciwko Przedsiębiorstwu Budownictwa Elektroenergetycznego E.

W. Spółce z o.o. w W.

o ustalenie istnienia prawa,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 1 grudnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 września 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 23 września 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

powoda M. G. od wyroku Sądu Okręgowego, który oddalił żądanie powoda

ustalenia, że przysługuje mu prawo własności 1229 udziałów w pozwanej spółce

Przedsiębiorstwo Budownictwa Elektroenergetycznego E. W. sp. z o.o. z siedzibą w

W., nabytych na podstawie 18 umów zawartych z dotychczasowymi udziałowcami

spółki. Sąd Apelacyjny uznał, że te umowy naruszają postanowienia umowy spółki,

a zatem stanowią czynności bezskuteczne i to zarówno wobec spółki jak

i w stosunkach między stronami. Zgodnie bowiem z § 13 umowy wspólnik mógł być

nabywcą udziałów jedynie wtedy, gdy zgłosił zamiar nabycia określonych udziałów i

został wskazany przez zarząd jako nabywca. Powód zaś tych wymagań nie spełnił.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego powód zarzucił

naruszenie art. 182 k.s.h., art. 63 § 1 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h., art. 59 k.c. w zw.

z art. 2 k.s.h., art. 65 § 2 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h., i wniósł o uchylenie tego wyroku

oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie godzi się przypomnieć, że dopuszczalność ograniczenia

zbywalności udziałów w umowie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wynika

z art. 182 k.s.h. i art. 3531

k.c. w zw. z art. 2 k.s.h. Wspólnicy mogą poprzestać na

przyjęciu konstrukcji ustawowej z art. 182 § 2 k.s.h. bądź też poszukiwać własnych

rozwiązań w granicach swobody kształtowania treści umowy (art. 3531

k.c. w zw.

z art. 2 k.s.h.). W tym ostatnim przypadku jedną z granic swobody wspólników

wyznaczy ustawa, w szczególności art. 182 § 1 k.s.h., wyraźnie dopuszczający

jedynie ograniczenie zbywalności udziałów, a nie jej wyłączenie. Takie rozwiązanie

ustawowe jest zsynchronizowane z art. 57 § 1 k.c. i oznacza w praktyce,

że sprzeczne z ustawą będą regulacje umowne bezpośrednio bądź pośrednio

wyłączające zbywalność udziałów. Nie chodzi zatem tylko o wyłączenie

3

zbywalności wprost, ale również o takie ograniczenie zbywalności udziałów, które

czyni zbycie nadmiernie utrudnionym (np. zbyt długi termin na wyrażenie zgody

przez spółkę na zbycie udziałów bądź na zgłoszenie przez wspólnika chęci

nabycia udziałów innego wspólnika). W tym ostatnim przypadku mieści się

również regulacja umowna, niedostatecznie precyzyjna, umożliwiająca jednemu

z zainteresowanych zablokowanie procedury zezwolenia na zbycie udziałów.

Poza tym, trzeba podkreślić, że wobec różnorodnie regulowanych

w umowach spółki z o.o. procedur wprowadzających ograniczenia w zakresie

zbywania udziałów nie jest możliwa jednoznaczna ocena skutków prawnych ich

naruszenia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się zróżnicowanie

owych skutków, w zależności od tego czy ograniczenie polega na obowiązku

uzyskania zgody spółki, zastrzeżeniu prawa pierwokupu bądź pierwszeństwa

nabycia udziałów na rzecz pozostałych wspólników (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 4 lutego 2011 r., III CSK 198/10, niepubl., z dnia 21 listopada

2007 r., II CSK 328/07, niepubl., z dnia 9 lutego 2007 r., III CSK 311/06, niepubl.,

z dnia 9 lutego 2006 r., V CK 437/05, niepubl. z dnia 12 maja 2004r., III CK 512/02,

niepubl., z dnia 29 listopada 2001 r., V CKN 536/00, niepubl., z dnia 7 września

1993 r., II CRN 60/93, OSNC 1994/7-8/159).

W sprawie ocena skutków naruszenia regulacji ograniczającej zbywalność

udziałów w pozwanej spółce usuwa się spod kontroli kasacyjnej. Sąd Apelacyjny

bowiem nie poczynił niezbędnych ustaleń dla tej oceny. Zaniechał ustalenia, czy

procedura z § 13 umowy spółki została zrealizowana względem każdej z umów

zbycia udziałów, w szczególności czy pozostali wspólnicy zgłosili zamiar nabycia

udziałów w wyznaczonym terminie. Dalej, czy w toku tej procedury doszło do

przedłużającej się bezczynności organów spółki. Dopiero ustalenia w tym zakresie

dadzą podstawę do oceny, czy wadliwe są umowy zbycia udziałów zawarte przez

powoda. Dodać należy, że Sąd Apelacyjny nie określił we właściwy sposób granic

podstawy faktycznej powództwa, skoro łączna suma udziałów z kwestionowanych

umów nie pokrywa się z liczbą przyjętą przez ten Sąd.

Sąd Apelacyjny zaniechał poczynienia wskazanych ustaleń, gdyż przyjął,

że zgodnie z § 13 umowy nabywcą udziałów nie mógł być wspólnik, który nie zgłosił

4

zarządowi zamiaru nabycia oraz nie został wskazany przez zarząd jako nabywca.

Skoro powód nie nabył udziałów w ramach tak rozumianej procedury, umowy

zbycia udziałów są bezskuteczne. Takie stanowisko Sądu oznacza, że w § 13

umowy spółki przewidziano wyłączny sposób nabycia udziałów przez wspólnika.

Zasadnie zaś skarżący zarzuca naruszenie art. 65 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h.,

gdyż taka wykładnia § 13 umowy spółki budzi poważne wątpliwości w świetle jego

treści, jak też art. 65 k.c., do którego kryteriów Sąd Apelacyjny bezzasadnie

zaniechał się odwołać. Paragraf 13 umowy spółki przewidywał, że wspólnik

powinien zawiadomić zarząd o zamiarze zbycia udziału, po czym zarząd miał

niezwłocznie powiadomić pozostałych wspólników przez ogłoszenie. Wspólnicy

mają prawo pierwszeństwa nabycia udziałów, z którego mogą skorzystać przez

zgłoszenie zarządowi zamiaru nabycia w ciągu dwóch tygodni od ogłoszenia. Jeśli

zgłosi się więcej wspólników, nabywcę wskazuje zarząd. Już z literalnego

sformułowania § 13 umowy wynika, że przewidziano w nim jedynie ograniczenie

zbywalności udziału w spółce przez zastrzeżenie na rzecz wspólników prawa

pierwszeństwa nabycia bądź prawa pierwokupu (jednoznaczne rozstrzygnięcie

charakteru prawnego tej konstrukcji, jako przedwczesne, usuwa się spod oceny

kasacyjnej). W razie zrealizowania procedury z § 13 umowy wspólnikowi

przysługuje prawo pierwszeństwa nabycia bądź pierwokupu zbywanych udziałów.

W żadnym razie nie jest uzasadniona wykładnia, że niezrealizowanie procedury

z § 13 umowy pozbawia wspólnika w ogóle możności nabycia udziału,

w szczególności w drodze umowy ze zbywcą bez pośrednictwa spółki.

Innymi słowy, zastrzeżenie w umowie spółki prawa pierwszeństwa nabycia

udziałów bądź prawa pierwokupu na rzecz wspólników nie oznacza, że wspólnik

nie może nabyć udziałów bezpośrednio od innego wspólnika.

Skoro Sąd Apelacyjny wyszedł z odmiennych założeń zaskarżony wyrok nie

mógł się ostać. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku (art. 39815

§ 1

k.p.c.).