I UK 155/11

Sygn. akt I UK 155/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z odwołania ISD Huty Częstochowa Spółki z o. o. w Częstochowie

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Częstochowie

o pisemną interpretację zastosowania przepisów w zakresie podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 grudnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej ISD Huty Częstochowa Spółki z o.o. w Częstochowie od wyroku

Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 października 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

UZASADNIENIE

Decyzją z 30 marca 2009 r. ZUS Oddział w Częstochowie uznał za

nieprawidłowe stanowisko zawarte przez ISD Hutę Częstochowa sp. z o.o. z

siedzibą w Częstochowie w sprawie nie uwzględnienia w podstawie wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe kwoty przychodu z tytułu

specjalnego dodatkowego wynagrodzenia na podstawie Karty Hutnika.

W odwołaniu do Sądu ISD Huta Częstochowa wniosła o zmianę zaskarżonej

decyzji poprzez ustalenie, że specjalne dodatkowe wynagrodzenie roczne z Karty

Hutnika oraz tradycyjny dodatek z tytułu Dnia Hutnika nie stanowią podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.

Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 6

października 2009 r. oddalił odwołanie w zakresie interpretacji przepisów w części

dotyczącej specjalnego wynagrodzenia rocznego z tytułu Karty Hutnika (pkt 1),

umorzył postępowanie w zakresie interpretacji przepisów w części dotyczącej

tradycyjnego dodatku z tytułu Dnia Hutnika (pkt 2).

Sąd Okręgowy ustalił, że 24 lutego 2009 r. ISD Huta Częstochowa wystąpiła

do organu rentowego z wnioskiem o interpretację przepisów dotyczących

obowiązku opłacania składek od wypłacanego pracownikom wynagrodzenia

specjalnego z Karty Hutnika.

Pracownicy ISD Huta Częstochowa objęci są postanowieniami Zakładowego

Układu Zbiorowego Pracy z 22 października 2008 r. (dalej: układ). Art. 42 ust. 1

układu stanowi, że pracownikowi przysługuje tradycyjny dodatek z okazji Dnia

Hutnika. Dodatek wynosi 20% miesięcznego, minimalnego wynagrodzenia

gwarantowanego układem, o którym mowa w art. 2 ust. 9 (ust. 2).

Z kolei zgodnie z art. 43 ust. 1 układu, pracownikom nim objętym przysługuje

prawo do specjalnego wynagrodzenia z tytułu Karty Hutnika za wieloletnią pracę w

przemyśle hutniczym. Wynagrodzenie to wynosi 5% wynagrodzenia zasadniczego

po przepracowaniu 5 lat pracy i wzrasta o 1% za każdy następny rok pracy do 20%

(ust. 2). Szczegółowe zasady przyznawania i obliczenia tego wynagrodzenia

określa załącznik nr 23 do układu. Zgodnie z ust. 4 załącznika, do okresu

zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia do specjalnego wynagrodzenia,

3

zalicza się okresy wykonywania pracy na podstawie zawartej umowy o pracę w

zakładach hutniczych, które wypłacały specjalne wynagrodzenie roczne z tytułu

Karty Hutnika. Natomiast podstawą do ustalenia procentowej wysokości

wynagrodzenia jest pełna ilość lat pracy w hutnictwie, o których mowa w ust. 4, jaką

pracownik osiągnął w ostatnim dniu okresu określonego w ust. 3 (31 marca).

Ponadto zgodnie z ust. 6 załącznika, specjalne wynagrodzenie uwzględnione jest

na podstawie wymiaru wynagrodzenia i zasiłku za okres niezdolności do pracy z

powodu choroby. Specjalne wynagrodzenie roczne wypłacane jest za okresy

miesięczne, łącznie z wynagrodzeniem należnym pracownikowi w danym miesiącu

(ust. 1 załącznika).

W ocenie Sądu Okręgowego dodatkowe wynagrodzenie roczne wypłacane

pracownikom ISD Huta Częstochowa nie ma charakteru deputatowego. Ma ono

natomiast charakter szczególny – branżowy. Brak jest podstaw do przyjęcia, że to

dodatkowe wynagrodzenie wypłacone jest z tytułu uroczystego dnia, tj. Dnia

Hutnika. Zgodnie z art. 42 ust. 1 układu z tytułu Dnia Hutnika pracownikom

przysługuje jedynie tradycyjny dodatek z okazji Dnia Hutnika. Natomiast specjalne

wynagrodzenie z tytułu Karty Hutnika przysługuje każdemu pracownikowi. Nie

przysługuje ono z okazji uroczystego dnia, ale z tytułu wieloletniej pracy w

przemyśle hutniczym. Sąd Okręgowy podkreślił, że specjalne wynagrodzenie

roczne wypłacane jest za okresy miesięczne, łącznie z wynagrodzeniem należnym

pracownikowi w danym miesiącu, co wynika załącznika nr 23. W taki też sposób

było w praktyce wypłacane.

Sąd Okręgowy zaznaczył, że również Karta Hutnika w sposób wyraźny

różnicuje świadczenia wypłacane z tytułu uroczystego dnia, tj. Dnia Hutnika oraz

pozostałych świadczeń. W § 2 ust. 2 uchwały Rady Ministrów Nr 251/81 z dnia

7 grudnia 1981 r. – ustanawiającej Kartę Hutnika wyraźnie wskazano, że z okazji

obchodów Dnia Hutnika wypłaca się pracownikom tradycyjny dodatek w kwocie

150 zł. Natomiast zdaniem Sądu Okręgowego, za świadczenie z tytułu uroczystego

dnia nie może być uznane świadczenie wypłacane za wieloletnią nieprzerwaną

i nienaganną pracę w zakładach hutniczych pracownikom zatrudnionym

w warunkach szkodliwych bądź uciążliwych dla zdrowia, jak stanowi § 3 Karty

Hutnika. Wypłata takiego wynagrodzenia uzależniona jest bowiem od spełnienia

4

określonych warunków, tj. stażowych, jak i tych związanych z warunkami pracy.

Sama Karta Hutnika takie wynagrodzenie nazywa specjalnym wynagrodzeniem

rocznym (stażowym), co sugeruje, że jej przyznanie uzależnione jest właśnie od

stażu pracy. Nie jest ono zatem związane z okazjonalną gratyfikacją pracowników.

Apelację od wyroku wniosła ISD Huta Częstochowa, zaskarżając go w

części: w zakresie pkt. 1 wyroku oraz w zakresie zasądzonych kosztów. Zarzucono

przede wszystkim błędy w ustaleniach faktycznych, naruszenie § 2 ust. 1 pkt 27

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. (Dz. U.

Nr 161 poz. 1106 ze zm., dalej: rozporządzenie) w związku z art. 18 ust. 1 i art. 21

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U.

Nr 137, poz. 887 ze zm.), naruszenie art. 43 ust. 1 układ w związku z § 2 ust. 1 pkt

27 rozporządzenia, art. 41 ust. 1 i 2 układu, art. 241 1

k.p., art. 65 § 1 i § 2 k.c., art.

233 § 1 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c.

Sąd Apelacyjny Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 28

października 2010 r. oddalił apelację. W uzasadnieniu podniesiono, że istota

problemu dotyczy interpretacji § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia. Jest to przepis,

który ustanawia wyjątek od reguły i powinien być interpretowany ściśle.

W ocenie Sądu Apelacyjnego porównanie specjalnego wynagrodzenia

rocznego i tradycyjnego dodatku pozwala stwierdzić, że jedynie tradycyjny dodatek

odpowiada analogicznym kryteriom jak „barbórkowe", gdyż jest nie tylko wypłacany

z okazji Dnia Hutnika w ściśle określonym dniu, ale ponadto – podobnie jak

„barbórkowe" przysługuje wszystkim pracownikom górnictwa. Świadczenie to

przysługiwało wszystkim pracownikom Huty w jednolitej, relatywnie niewielkiej

wysokości. Można go tym samym uznać za prawo honorowe, symboliczne.

Specjalne wynagrodzenie roczne spełnia natomiast kryteria nagrody

pieniężnej, wypłacanej za okresy miesięczne, łącznie z wynagrodzeniem należnym

pracownikowi w danym miesiącu (załącznik nr 23). Ustaleń tych nie zmienia

podnoszona w apelacji okoliczność, że taki sposób wypłaty tego wynagrodzenia

obowiązywał jedynie od sierpnia 2008 r. do czerwca 2009 r. Jeśli nawet przyjąć, że

wypłata tego wynagrodzenia następowała raz w roku, to jego charakter

i podobieństwo do nagrody pieniężnej nie budzi wątpliwości.

5

Bez znaczenia pozostaje, że specjalne wynagrodzenie roczne jest

przyznawane na podstawie układu zbiorowego. czyli spełnia przesłankę określoną

w § 2 ust. 1 pkt 27 in principio rozporządzenia, skoro nie spełnia przesłanki dalszej,

tzn. nie jest świadczeniem przyznawanym z tytułu uroczystego dnia, analogicznym

do tradycyjnego „barbórkowego". Nie odpowiada także kryteriom żadnej innej

pozycji wymienionej w § 2 ust. 1 rozporządzenia. Za niezasadny uznano też zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.

Skargę kasacyjną od wyroku wniosła ISD Huta Częstochowa. Zarzucono

naruszenie prawa materialnego:

1) § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia w związku z art. 18 ust. 1 i art. 21 ustawy

z o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez przyjęcie, że: a) przez świadczenia

przyznawane z tytułu uroczystych dni rozumie się jedynie świadczenia, które są

wypłacane w ściśle określonym dniu i które przysługują wszystkim pracownikom w

jednolitej, relatywnie niewielkiej wysokości, b) świadczenie przyznawane z tytułu

uroczystych dni powinno być prawem honorowym, jedynie symbolicznym,

2) § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia w związku z art. 18 ust. 1 i art. 21 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych przez przyjęcie, że wypłacane z tytułu

uroczystego dnia specjalne dodatkowe wynagrodzenie roczne z tytułu Karty

Hutnika spełnia kryteria nagrody pieniężnej,

3) art. 43 ust. 1 układu w związku z § 2 ust. 1 i § 3 Karty Hutnika –

Zarządzenie nr 15 Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego z dnia 9 kwietnia

1982 r. w związku z § 2 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia przez przyjęcie, że

przewidziane w nim specjalne dodatkowe wynagrodzenie spełnia kryteria nagrody

pieniężnej,

4) art. 43 ust. 1 układu w związku z art. 41 ust. 1 i 2 układu poprzez

przyjęcie, że specjalne wynagrodzenie roczne z Karty Hutnika stanowi nagrodę

pieniężną, wypłacaną za okresy miesięczne, łącznie z wynagrodzeniem należnym

pracownikowi w danym miesiącu, tym samym uznanie, że specjalne wynagrodzenie

określone w art. 43 ust. 1 układu stanowi świadczenie analogiczne do dodatku za

staż pracy. W konsekwencji uznano, że pracownikowi przysługują dwa tożsame

świadczenia należne z tego samego tytułu, gdy dodatek stażowy przysługuje za

staż pracy u skarżącego, a zatem za staż pracy w konkretnym przedsiębiorstwie, a

6

w efekcie również za zasługi na rzecz tego konkretnego przedsiębiorcy (art. 41

układu). Natomiast specjalne wynagrodzenie roczne (art. 43 ust.1 układu)

wypłacane jest pracownikom z tytułu dnia uroczystego za wieloletnią pracę w

przemyśle hutniczym (nie u konkretnego pracodawcy) i jest niezależne od zasług

pracownika na rzecz konkretnego zatrudniającego go przedsiębiorstwa,

5) art. 2416

k.p. poprzez dokonanie wykładni art. 43 ust. 1 układu w sposób

sprzeczny z wolą stron, które zawierając układ, odwołały się z zakresie specjalnego

wynagrodzenia do Karty Hutnika (uchwała Rady Ministrów Nr 251/81),

6) art. 65 § 1 k.c. w związku z art. 43 ust. 1 układu i pkt 1-7 załącznika 23 w

związku z art. 300 k.p. i w rezultacie dokonanie przez Sąd wykładni art. 43 ust. 1

układu i załącznika nr 23 bez uwzględnienia okoliczności, w których doszło do

zawarcia układu oraz ustalonych zwyczajów i obowiązującej w tym zakresie tradycji

dotyczącej zasad przyznawania i wypłaty dodatkowego specjalnego wynagrodzenia

rocznego z Karty Hutnika,

7) art. 65 § 2 k.c. w związku z art. 43 ust. 1 układu i pkt 1-7 załącznika 23 w

związku z art. 300 k.p. poprzez dokonanie ustalenia znaczenia art. 43 ust. 1 układu

i załącznika nr 23 bez uwzględnienia dyrektyw z art. 65 § 2 k.c.

8) art. 2 Konstytucji poprzez zawężającą wykładnię § 2 ust. 1 pkt 27

rozporządzenia,

Zarzucono także naruszenie prawa procesowego:

1) art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez nie wskazanie i

nie wyjaśnienie przez Sąd Apelacyjny podstawy faktycznej i prawnej wyroku, a w

szczególności: a) niewyjaśnienie dlaczego specjalne wynagrodzenie roczne nie jest

świadczeniem przyznawanym z tytułu uroczystego dnia i dlaczego „spełnia ono

kryteria nagrody pieniężnej wypłacanej za okresy miesięczne", skoro specjalne

wynagrodzenie wypłacane przez skarżącego z tytułu Dnia Hutnika jest

wynagrodzeniem rocznym, a tylko w krótkim okresie czasu było wypłacane w

korzystniejszy dla pracowników sposób tj. miesięcznie, b) nie wyjaśnienie dlaczego

charakter wypłacanego pracownikom specjalnego wynagrodzenia rocznego i jego

podobieństwo do nagrody pieniężnej, a nie dodatkowego świadczenia

przyznawanego z tytułu uroczystego dnia, nie budzi w ocenie Sądu wątpliwości i

jest oczywiste, c) nie wskazanie podstawy prawnej oraz nie wyjaśnienie dlaczego

7

dla Sądu jest oczywiste i niebudzące wątpliwości stwierdzenie, że jedynie

„tradycyjny dodatek" odpowiada analogicznym kryteriom jak „barbórkowe", skoro

„barbórkowe" ustawodawca wskazał jako jeden z wielu dopuszczalnych

przykładów, nie ograniczając świadczeń z tytułu uroczystych dni wyłącznie do tego

modelu rozwiązań socjalnych, d) nie wskazanie na jakich dowodach Sąd II instancji

oparł się, stwierdzając, że „jedynie „tradycyjny dodatek" odpowiada analogicznym

kryteriom jak barbórkowe”, skoro w aktach sprawy ZUS nie przedkładał żadnych

dokumentów dotyczących uprawnień tzw. „barbórkowych", które Sąd miał na

względzie. A skarżący został w ten sposób pozbawiony możliwości odniesienia się

do tak postawionej tezy, f) poprzestanie przez Sąd na tym, że tylko „tradycyjny

dodatek" wypłacany jest w ściśle określonym dniu, przysługuje wszystkim

pracownikom Huty w jednolitej, relatywnie niewielkiej wysokości i można go uznać

za prawo honorowe symboliczne, bez wskazania jaka podstawa prawna wskazuje

na takie zawężające przesłanki. Nie zostały one w ten sposób określone w § 2 ust.

1 pkt 27 rozporządzenia, g) nie wyjaśnienie, dlaczego Sąd pominął orzeczenia w

zbliżonych sprawach z udziałem innej spółki z branży hutniczej (Arcelormittal

Poland SA), z których skarżący przedstawił wyroki wraz z zakładowymi układami

czterech zakładów tamtej spółki.

Wniesiono o: 1) uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu sądowi,

2) zasądzenie od ZUS Oddział w Częstochowie na rzecz skarżącego kosztów

postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych. Wniesiono ewentualnie o: 1) uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości oraz uchylenie wyroku Sądu Okręgowego z 6 października 2009 r. w pkt. 1 i

3 oraz orzeczenie co do istoty sprawy poprzez uwzględnienie odwołania od decyzji

z 30 marca 2009 r. i ustalenie, że specjalne dodatkowe wynagrodzenie roczne z

tytułu Karty Hutnika, przysługujące pracownikom ISD Huta Częstochowa nie

stanowi podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, 2) zasądzenie od

ZUS Oddział w Częstochowie na rzecz skarżącego kosztów postępowania przed

Sądem I instancji, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych, 3) zasądzenie od ZUS Oddział w Częstochowie na rzecz

skarżącego. kosztów postępowania przed Sądem II instancji, w tym kosztów

8

zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz kosztów postępowania

kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nie mieć uzasadnionych podstaw.

Przedmiotem sporu w sprawie był charakter specjalnego wynagrodzenia z

tytułu „Karty Hutnika” za wieloletnią pracę w przemyśle hutniczym. Wynagrodzenie

to, zgodnie z art. 42 układu zbiorowego pracy wynosi 5% wynagrodzenia

zasadniczego i wzrasta o 1 % za każdy następny rok pracy, do 20 %.

Problem zaliczenia świadczenia do podstawy składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe reguluje § 2 ust. 1 pkt 27 Rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. (Dz. U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.).

Zgodnie z tym przepisem nie stanowi podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe dodatkowe świadczenie niemające charakteru deputatu

przyznawane na podstawie przepisów szczególnych, tj. ekwiwalent pieniężny

z tytułu zwrotu kosztów przejazdów urlopowych, świadczenia na pomoce naukowe

dla dzieci, świadczenia przyznawane z tytułu uroczystych dni, jak tradycyjne

„barbórkowe”, z wyjątkiem nagród pieniężnych wypłacanych z tytułu uroczystych

dni.

Jest oczywiste, że katalog powyższych świadczeń, niestanowiących

podstawy składek, jest zamknięty. Tak więc przepis ten nie może być

interpretowany rozszerzająco. Nie podlegają zaliczeniu do podstawy składek

świadczenia przyznawane na podstawie układów zbiorowych pracy. Nie budzi

jednak wątpliwości, że nie każde świadczenie dodatkowe jest wyłączone

z podstawy składek.

W zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny trafnie odwołał się do porównania

„tradycyjnego dodatku” i „specjalnego wynagrodzenia rocznego”. Charakter

analogiczny do tradycyjnego „barbórkowego” ma jedynie „tradycyjny dodatek”, gdyż

przysługuje wszystkim pracownikom w ściśle określonym dniu w takiej samej

(niewielkiej wysokości). Tak więc ten dodatek można było uznać za prawo

honorowe i symboliczne, przysługujące z tytułu uroczystego dnia, podobnie jak

9

tradycyjne „barbórkowe”. Natomiast specjalne wynagrodzenie roczne z powodu

określenia sposobu nabycia prawa i jego wysokości nie jest więc świadczeniem

przyznawanym z tytułu uroczystego dnia, a jedynie w okresie Dnia Hutnika. Jest to

więc świadczenie zbliżone charakterem do nagrody rocznej przysługującej

pracownikom innych branż, czy pracownikom sfery budżetowej (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 13 września 2011 r., I UK 38/11, niepublikowany).

Reasumując należy stwierdzić, że specjalne wynagrodzenie roczne o

charakterze nagrody wchodzi do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

społeczne (por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2011 r., I UK

30/11, niepublikowany). Jak widać podstawowy problem występujący w niniejszej

sprawie był już wielokrotnie i jednolicie rozstrzygany przez Sąd Najwyższy. Wynika

z tego, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu (jest zgodny z linią orzeczniczą

Sądu Najwyższego) a zarzuty skargi kasacyjnej były nieuzasadnione.

Z powyższych względów, na podstawie art. 39814

k.p.c., orzeczono jak

w sentencji wyroku.