II CSK 202/11

Sygn. akt II CSK 202/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa Z. N. i E. N.

przeciwko „C.” Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

Fabryce Mebli Tapicerowanych z siedzibą w Ł.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 listopada 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Pozwem w postępowaniu nakazowym powodowie Z. N. i E. N. wnieśli o

zasądzenie od pozwanej „C.”, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością Fabryki

Mebli Tapicerowanych z siedzibą w Ł. kwoty 55 879 Euro z ustawowymi odsetkami

i 79 007,85 zł z ustawowymi odsetkami podnosząc, że sprzedali stronie pozwanej

meble, za które nie otrzymali zapłaty.

Nakazem zapłaty z dnia 21 lipca 2010 r., wydanym w postępowaniu

nakazowym, Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo. Po wniesieniu zarzutów przez

stronę pozwaną, wyrokiem z dnia 21 lipca 2010 r., Sąd Okręgowy utrzymał w

całości nakaz zapłaty w mocy. Ustalił że strony są przedsiębiorcami. Spółka „C.”

prowadzi działalność gospodarczą w zakresie produkcji i sprzedaży hurtowej ubrań

oraz mebli. Wszystkie udziały pozwanej należą do jednego wspólnika – N. B. –

GmbH, której wyłącznym udziałowcem jest spółka N. B., stanowiąca w 90%

własność C.I. Wytwarzane przez pozwaną towary są w głównej mierze zbywane na

rynku niemieckim oraz w niewielkim zakresie na rynku francuskim. Powodowie

sprzedawali pozwanej spółce meble. W dniach 15 i 17 października 2008 r.

pozwana sporządziła potwierdzenie salda, w którym uznała wysokość swojego

zadłużenia.

Wyrokiem z dnia 1 października 2008 r. Sąd Handlowy w M., w sprawie o

sygn. Akt […], otworzył postępowanie upadłościowe (sauvegarde) na podstawie art.

L 620-1 i L621-1 i nast. francuskiego kodeksu handlowego, uznając że jest

właściwy do orzekania w przedmiocie upadłości polskiej spółki. Po

przeprowadzeniu postępowania, w dniu 20 lipca 2009 r. Sąd Handlowy w M.

zatwierdził plan ochronny dla pozwanej, ustalając harmonogram spłat wierzycieli,

zgodnie z którym powodowie zostaną zaspokojeni co do całości kwoty nominalnej

przysługującej im wierzytelności w ratach rozłożonych na okres 10 lat. Dochodzenie

należności objętych planem w odrębnym procesie jest według prawa francuskiego

nieskuteczne.

3

Sąd Rejonowy zamieścił wzmiankę w Krajowym Rejestrze Sądowym o

otwarciu wobec pozwanej postępowania upadłościowego na terenie Republiki

Francuskiej przez Tribunal de Commerce de M. sygn.[…].

Sąd Okręgowy wskazał, że pozwana nie kwestionowała słuszności

roszczenia powodów ani co do zasady, ani co do wysokości. Podnosiła jedynie

zarzut braku wymagalności roszczenia z uwagi na wszczęcie przez sąd francuski

postępowania upadłościowego, a następnie objęcie zobowiązań spółki planem

ochronnym, który określił plan spłat poszczególnych wierzytelności.

Sąd Okręgowy podniósł, że postępowanie sauvegarde wszczęte przez Sąd

Handlowy w M. jest postępowaniem upadłościowym w rozumieniu Rozporządzenia

nr 1346/2000 Rady (WE) Nr 1346/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie

postępowania upadłościowego (dalej: rozporządzenie nr 1346/2000). Podniósł

także, że wszczęcie głównego postępowania upadłościowego przez sąd jednego

państwa członkowskiego powinno zostać uznane przez sądy innych państw

członkowskich bez możliwości badania przez te sądy oceny jurysdykcji dokonanej

przez sąd państwa wszczęcia postępowania (art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr

1346/2000). Wskazał także, że jurysdykcja sądu francuskiego została ustalona na

podstawie art. 3 rozporządzenia nr 1346/2000, co znalazło wyraz w treści

uzasadnienia wyroku z dnia 1 października 2008 r. Zdaniem Sądu, mimo że

zasadność interpretacji i stosowania tego przepisu przez Sąd Handlowy w M.

może budzić zastrzeżenia, to jednak nie jest rzeczą sądu polskiego rozpoznającego

sprawę o zapłatę, w której pozwano spółkę poddaną procedurze sauvegarde,

analiza i polemika z dokonaną już oceną tej jurysdykcji. W ocenie Sądu

Okręgowego, zasadny okazał się jednak podniesiony przez powodów, zarzut

sprzeczności orzeczenia Sądu Handlowego w M. z polskim porządkiem

publicznym, która to sprzeczność przejawia się w ogłoszeniu upadłości pozwanej

spółki w sytuacji, gdy przesłanki ogłoszenia tej upadłości dotyczyły spółki

francuskiej, jedynie kapitałowo powiązanej z pozwanym, a upadłość pozwanego nie

mogłaby zostać ogłoszona przed sądem polskim z uwagi na brak zaistnienia

przesłanek upadłości w myśl przepisów polskiego prawa upadłościowego.

4

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, wskazane wyżej argumenty uzasadniały

zastosowanie art. 26 rozporządzenia nr 1346/2000 nr 1346/2000, co skutkowało

niemożliwością uznania orzeczenia Sądu Handlowego w M. z dnia 1 października

2008 r., albowiem jego uwzględnienie prowadziłoby do rezultatu sprzecznego z

porządkiem publicznym Rzeczypospolitej Polskiej. Wyraził też pogląd, że skoro nie

ma podstaw do uznania orzeczenia sądu francuskiego ogłaszającego upadłość, to

tym samym nie można uwzględnić przy rozstrzyganiu sporów między pozwaną

spółką a jej wierzycielami w postępowaniu cywilnym wyroku z dnia 20 lipca 2009 r.,

stwierdzającego ukończenie tego postępowania upadłościowego i odraczającego

terminy płatności długów pozwanej spółki.

Wyrok Sądu Okręgowego strona pozwana zaskarżyła apelacją, którą

wyrokiem z dnia 17 listopada 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił. Okoliczności

faktyczne ustalone przez Sąd pierwszej instancji przyjął za własne i uczynił

integralną częścią swoich rozważań. Według jego oceny, nie budzi wątpliwości

wyrażona w art. 16 ust. 1 i art. 25 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000 zasada

generalna, według której uznanie wszczęcia postępowania upadłościowego i

wydanych w jego toku orzeczeń następuje w pozostałych państwach członkowskich

z mocy prawa. W świetle art. 26 rozporządzenia nr 1346/2000 nr 1346/2000

odmowa uznania postępowania albo wykonania wydanego w jego toku orzeczenia

może nastąpić w wypadkach wyjątkowych, gdy uznanie lub wykonanie orzeczenia

sądu innego państwa byłoby niezgodne z porządkiem prawnym państwa

uznającego w takim stopniu, że zagrażałoby to jednej z zasad podstawowych.

Zagrożenie to musi polegać na oczywistym naruszeniu przepisu prawa

uznawanego za podstawowy dla porządku prawnego państwa uznającego lub

prawa uznawanego za prawo podstawowe w jego porządku prawnym.

Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, że klauzula porządku publicznego może

także obejmować materialnoprawne przesłanki wszczęcia postępowania

upadłościowego. Podkreślił, że z wyroku Sądu Handlowego w M. z dnia

1 października 2008 r. wynika jasno, iż wszczęto postępowanie upadłościowe

wobec pozwanej spółki nie z powodu jej niewypłacalności bądź zagrożenia

niewypłacalnością, lecz ze względu na zagrożenie niewypłacalnością grupy

szesnastu jednostek powiązanych kapitałowo (w sposób bliżej już nieokreślony) ze

5

spółką prawa francuskiego C. I. Tymczasem ani z art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr

1346/2000, ani z Prawa upadłościowego i naprawczego nie wynika możliwość

wszczynania takiego postępowania ze względu na niewypłacalność bądź

zagrożenie niewypłacalnością innego podmiotu niż dłużnik, nawet jeżeli tym innym

podmiotem jest wspólnik dłużnika. Wyraził zapatrywanie, że treść wyroku Sądu

Handlowego w M. uzasadnia ocenę, iż w wyniku wszczęcia postępowania doszło

do rażącego naruszenia instytucji upadłości dłużnika oraz chronionych przez art. 64

Konstytucji praw majątkowych powodów.

Sąd Apelacyjny uznał również, że w postępowaniu przed sądem francuskim

naruszono prawo powodów do sądowej ochrony ich praw majątkowych.

Przemawiało to za odmową uznania postępowania upadłościowego na postawie

art. 26 rozporządzenia nr 1346/2000 nr 1346/2000.

Orzeczenie Sądu Apelacyjnego strona pozwana zaskarżyła skargą

kasacyjną opartą na obu podstawach. Zarzuciła naruszenie art. 26 rozporządzenia

nr 1346/2000, art. 316 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., a także art. 65 k.c. i art. 320 k.p.c.

Wniosła o uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa,

ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i jego

ocenę, że postępowanie sauvegarde jest postępowaniem upadłościowym

w rozumieniu rozporządzenia nr 1346/2000. Zgodnie z art. 16 ust. 1 tego

rozporządzenia uznanie wszczęcia postępowania upadłościowego i wydanych

w tym postępowaniu orzeczeń następuje w innych państwach z mocy prawa. Nie

pozwala to na kwestionowanie przez strony postępowania sauvegarde istnienia

przesłanek wszczęcia postępowania oraz merytorycznej oceny wydanego w tym

postępowaniu orzeczenia. Jest to następstwem przyjęcia podstawowej dla

funkcjonowania rozporządzenia nr 1346/2000 zasady wzajemnego zaufania.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny nie powinien był oceniać odrębnie, czy strona

pozwana istotnie znajdowała się w stanie zagrożenia niewypłacalnością, co było

przedmiotem oceny sądu francuskiego.

6

Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy miała zatem

wykładnia art. 26 rozporządzenia nr 1346/2000, który stanowił już przedmiot

rozważań Sądu Najwyższego (por. np. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 16 lutego 2011 r., II CSK 541/10, OSNC 2011, Nr 12, poz. 134). Przepis ten,

wprowadzający wyjątek od zasady uznawania orzeczeń, powinien podlegać

wykładni ścisłej. Słusznie przy tym zwrócił uwagę skarżący, że zbyt szeroka

wykładnia klauzuli porządku publicznego wykluczałaby osiągnięcie celu

rozporządzenia nr 1346/2000, jakim jest zapewnienie swobodnego przepływu

orzeczeń oraz skutecznego funkcjonowania transgranicznych postępowań

upadłościowych. Jednocześnie badanie orzeczeń zagranicznych pod kątem ich

zgodności z porządkiem publicznym (a zatem przy uwzględnieniu klauzuli

porządku publicznego) nie może prowadzić do merytorycznej kontroli wydanego

przez sąd zagraniczny orzeczenia. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

16 lutego 2011 r., II CSK 541/10, zakaz kontroli merytorycznej zagranicznego

orzeczenia w zakresie istotnym dla jego uznania jest związany z istotą stosowania

klauzuli porządku publicznego, przy jej stosowaniu bowiem nie chodzi o to, aby

zagraniczne orzeczenie było zgodne ze wszystkimi wchodzącymi w grę

bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, lecz o to, czy wywarło ono skutek

sprzeczny z podstawowymi zasadami krajowego porządku prawnego. W taki też

sposób należy dokonywać oceny orzeczenia zagranicznego odnoszącego się do

wszczęcia postępowania upadłościowego. Tym samym klauzula porządku

publicznego może stanowić przesłankę odmowy uznania takiego orzeczenia

wówczas, gdy uznanie prowadziłoby do rezultatu, który pozostaje w oczywistej

sprzeczności z porządkiem publicznym. W tej sytuacji nie chodzi więc

o sprzeczność orzeczenia sądu zagranicznego wszczynającego transgraniczne

postępowanie upadłościowe z polskim prawem, lecz o ocenę skutków, jakie takie

orzeczenie wywoła w Polsce. Z tego też względu należało uznać, że Sąd

Apelacyjny dokonał nietrafnej, rozszerzającej wykładni art. 26 rozporządzenia

nr 1346/2000, przyjmując, że norma z niego wynikająca pozwala badać nie tylko

trafność zastosowania przez Sąd Handlowy w M. art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr

1346/2000, ale także materialnoprawne przesłanki wszczęcia postępowania

upadłościowego sauvegarde.

7

Niewłaściwie Sądy meriti oceniły także, że wydane przez Sąd Handlowy

w M. orzeczenie narusza podstawowe zasady porządku publicznego w Polsce.

W judykaturze wyjaśniono, że orzeczenie sądu zagranicznego narusza

podstawowe zasady porządku publicznego w Polsce wówczas, gdy jego skutek jest

nie do pogodzenia z samą istotą danej instytucji prawnej w Polsce, nie zaś jedynie

z poszczególnymi przepisami regulującymi tę lub zmierzającą do podobnego celu

zbliżoną instytucję prawną (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 16 lutego

2011 r., II CSK 541/10 oraz z dnia 18 stycznia 2002 r„ I CKN 722/99, Prok. i Pr. wkł.

2002 nr 5, s. 39). Należało zatem uwzględnić, że postępowanie sauvegarde nie jest

wprost odpowiednikiem żadnego z postępowań w przewidzianych w prawie

polskim. Jednakże jak zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia

16 lutego 2011 r. II CSK 541/10, porównanie zasad postępowania sauvegarde

wszczętego na skutek zagrożenia pozwanej niewypłacalnością z polskim

postępowaniem naprawczym (art. 492 ust. 1 Pr.u.n.) prowadzi do wniosku, że brak

zasadniczych różnic pomiędzy tymi instytucjami prawnymi i mają one zbieżne cele.

W polskim systemie prawnym bieżące wykonywanie zobowiązań przez

przedsiębiorcę jest bezwzględnym warunkiem wszczęcia postępowania

naprawczego; gdy przedsiębiorca zaprzestanie wykonywania wymagalnych

zobowiązań jest już niewypłacalnym w rozumieniu art. 11 Pr.u.n., wówczas nie tylko

jest zagrożony upadłością, ale i niewypłacalny. Z momentem natomiast, gdy

przedsiębiorca stał się niewypłacalny, uzyskuje zdolność upadłościową i powstają

podstawy do ogłoszenia upadłości. Nieuzasadnione było w związku z tym

stwierdzenie Sądu Apelacyjnego, że w wyniku wszczęcia postępowania

sauvegarde doszło do „rażącego naruszenia instytucji upadłości dłużnika”.

Z punktu widzenia skutków postępowania przeprowadzonego przez sądem

francuskim, wbrew zapatrywaniu Sądu Apelacyjnego, uznanie ex lege obu

wyroków Sądu Handlowego w M. (art. 16 ust. 1 i art. 25 ust. 1 rozporządzenia nr

1346/2000) nie naruszało art. 64 Konstytucji. Słusznie także podniósł skarżący, że

powołanie się na ten przepis powinno uwzględniać, iż wprost przewiduje on

możliwość ograniczenia prawa własności w drodze ustawy. Na gruncie polskiego

systemu prawnego nie jest zaś wyłączone ograniczenie wymagalności

wierzytelności. Należy podkreślić, że ostatecznym skutkiem przeprowadzonego we

8

Francji postępowania sauvegarde, wynikającym z wyroku z dnia 20 lipca 2009 r.,

było odroczenie terminu płatności całego długu i częściowa utrata przez wierzyciela

świadczenia ubocznego (odsetek). Restrukturyzacja długów dłużnika przy

zastosowaniu ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze może prowadzić do dalej

idących skutków, bardziej niekorzystnych dla wierzycieli. Trafnie skarżący podniósł,

że zmiana terminu świadczenia jest możliwa nie tylko na gruncie polskiego prawa

upadłościowego i naprawczego, ale wynika także z innych instytucji prawa

cywilnego materialnego (art. 212 § 3 lub art. 3581

§ 3 k.c.), a nawet procesowego

(art. 320 k.p.c.). Samo rozłożenie wymagalnego świadczenia na raty i odroczenie

w ten sposób terminu jego płatności, nie stanowi zatem naruszenia podstawowych

zasad porządku prawnego. Natomiast ocena, w jakich terminach określono

płatność rat świadczenia należy do oceny merytorycznej konkretnego orzeczenia,

z punktu widzenia jego trafności i nie powinno zasadniczo rzutować na możliwość

zastosowania art. 26 rozporządzenia nr 1346/2000.

Trafny okazał się także zarzut naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 26

§ 1 rozporządzenia nr 1346/2000. Stosownie do treści art. 316 § 1 k.p.c.,

wyrażającego zasadę aktualności orzeczenia sądowego, podstawą wyroku jest

stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Przez stan rzeczy rozumie się

zarówno stan faktyczny, jak i prawny. Ta zasada znajduje także zastosowanie do

postępowania apelacyjnego, gdyż sąd drugiej instancji jest sądem merytorycznym

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2006 r., II CSK 153/05). Wskutek

braku podstaw do zastosowania art. 26 rozporządzenia nr 1346/2000, Sąd

Apelacyjny powinien był więc ustalić, jaka część wierzytelności powoda w świetle

planu ochronnego pozwanych była ewentualnie wymagalna w chwili zamknięcia

rozprawy, a w jakiej części dochodzone roszczenie wobec nienadejścia jeszcze

terminu płatności wynikającego z układu jest przedwczesne.

Zarzut naruszenia art. 320 k.p.c. okazał się w istocie bezprzedmiotowy,

albowiem roszczenie powoda zostało rozłożone na raty w planie ochronnym.

W przypadku zasądzenia tego rodzaju należności sąd polski byłby związany

skutkami orzeczenia sądy francuskiego, które z kolei podlegałoby ocenie według

prawa francuskiego. Podstawą zasądzenia poszczególnych, wymagalnych rat nie

byłby zatem art. 320 k.p.c.

9

Uzasadniony był także zarzut kwestionujący ocenę Sądu Apelacyjnego

o pozbawieniu powoda prawa do sądowej ochrony jego praw majątkowych. Sąd

Apelacyjny stwierdził, że było to wynikiem wszczęcia postępowania

upadłościowego w stosunku do strony pozwanej, nie znajdującego uzasadnienia

w przepisach rozporządzenia nr 1346/2000. Samo wszczęcie określonego typu

postępowania nie uzasadnia zaś oceny, że doszło do rażącego naruszenia prawa

strony do ochrony sądowej. Taka ocena wymagałaby stwierdzenia, że sposób

uregulowania postępowania, lub przebieg postępowania w konkretnej sprawie na

skutek naruszenia przepisów, pozbawił stronę prawa do ochrony sądowej. Takiej

oceny odnośnie postępowania sauvegarde przeprowadzonego przez sąd w M. Sąd

Apelacyjny natomiast nie dokonał.

Z tych względów Sąd Najwyższy, orzekł jak w sentencji (art. 39815

k.p.c.).