IV CSK 287/11

Sygn. akt IV CSK 287/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa

w W.

przeciwko M. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 12 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 lutego 2011 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok w punktach I, III i IV oraz oddala

apelację;

2. obciąża powódkę kosztami postępowania apelacyjnego

i kasacyjnego, pozostawiając szczegółowe wyliczenie

referendarzowi w Sądzie Okręgowym.

2

Uzasadnienie

Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. w pozwie

skierowanym przeciwko M. K. żądała zasądzenia kwoty 79 943,13 zł z odsetkami

liczonymi jak dla zobowiązań podatkowych od dnia 23 lutego 2010 r.

Sąd Okręgowy nakazem zapłaty w postępowaniu nakazowym z dnia 31

marca 2010 r. nakazał pozwanemu, aby zapłacił powódce kwotę 79 943,13 zł z

odsetkami liczonymi jak od zaległości podatkowych od dnia 23 lutego 2010 r. do

dnia zapłaty wraz z kosztami sądowymi w kwocie 1 000 zł i kwotę 3 617 zł tytułem

kosztów zastępstwa procesowego.

M. K. wniósł o uchylenie nakazu zapłaty i oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 30 września 2010 r. Sąd Okręgowy uchylił nakaz zapłaty w

postępowaniu nakazowym z dnia 31 marca 2010 r. i oddalił powództwo oraz

rozstrzygnął o kosztach procesu.

Sąd Okręgowy ustalił, że strony łączyła umowa z dnia 13 grudnia 2004 r.

o dofinansowanie projektu, na mocy której pozwanemu jako beneficjentowi została

przyznana pomoc w kwocie 50 000 zł. Na pozwanego (beneficjenta) zostały

nałożone obowiązki szczegółowo określone w § 5 ust. 1 umowy, m.in. obowiązek

uzupełnienia wykształcenia w celu spełnienia wymagania dotyczącego kwalifikacji

zawodowych, w przypadku, gdy wymaganie to nie było spełnione w dniu złożenia

wniosku o dofinansowanie realizacji projektu (§ 5 ust. 1 pkt 9 umowy).

Beneficjent zobowiązał się do zwrotu pomocy wraz z odsetkami liczonymi jak od

zaległości podatkowych, w wypadku m.in. niewypełnienia co najmniej jednego

z obowiązków, o których mowa w § 5 ust. 1 umowy. Mógł domagać się zwolnienia

od wykonania określonego obowiązku lub zmiany terminu jego wykonania jedynie

wtedy, gdy przyczyną niewykonania lub opóźnienia była siła wyższa (§ 7 ust. 1

umowy). Zabezpieczeniem wykonania umowy był weksel niezupełny in blanco wraz

z deklaracją wekslową.

W 2008 r. pozwany uzyskał tytuł wykwalifikowanego rolnika w Zespole Szkół

w W., co dało mu wykształcenie równorzędne z zasadniczym zawodowym, a w

3

dniu 1 września 2009 r. rozpoczął naukę w pierwszej klasie Technikum Rolniczego

dla dorosłych w B. Pozwany nadal prowadzi gospodarstwo rolne i nie było

zastrzeżeń co do spełnienia przez niego warunków dotyczących poziomu kultury

rolnej oraz ekonomicznych i sanitarnych.

Sąd Okręgowy podkreślił, że podstawy prawne przyznanej powodowi

pomocy finansowej wynikały z rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi

z dnia 3 września 2004 r. w sprawie przyjęcia Sektorowego Programu

Operacyjnego „Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz

rozwój obszarów wiejskich 2004-2006” (Dz. U. Nr 197, poz. 2032) oraz

rozporządzenia z dnia 8 września 2004 r. w sprawie Uzupełnienia Sektorowego

Programu Operacyjnego „Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego

oraz rozwój obszarów wiejskich 2004 - 2006” z załącznikiem pod nazwą

„Uzupełnienie Sektorowego Programu Operacyjnego - Restrukturyzacja

i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich 2004 -

2006” (Dz. U. z 2004 r. Nr 207, poz. 2117). Sąd Okręgowy wskazał, że pozwany po

zawarciu umowy podjął starania o rozpoczęcie nauki, ale żadna z lokalnych szkół

nie prowadziła kursów kształcących w zawodzie rolnika na poziomie średnim dla

osób posiadających wykształcenie podstawowe. W związku z tym pozwany

wielokrotnie zwracał się telefonicznie i osobiście do pracowników Agencji z prośbą

o pomoc, ale nie jej uzyskał. Dlatego Sąd Okręgowy przyjął, że powódka nie

przestrzegała zasad lojalności obowiązującej strony stosunku zobowiązaniowego.

W konsekwencji uznał, że powódka nie może skutecznie powoływać się na

niespełnienie obowiązku uzupełnienia wykształcenia przez pozwanego, skoro nie

można mu zarzucić braku należytej staranności w wykonywaniu obowiązków

umownych (art. 472 k.c.). Niemożność podjęcia przez niego nauki w odpowiedniej

szkole miała zatem charakter obiektywny. Pozwany wypełnił zaś pozostałe

obowiązki.

Powódka wniosła apelację od wyroku Sądu Okręgowego, który zaskarżyła

w całości.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 10 lutego 2011 r.:

4

I. Zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uchylił nakaz zapłaty z dnia

31 marca 2010 r. wydany przez Sąd Okręgowy w postępowaniu nakazowym i

zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 79 943,13 zł, w tym kwotę 50 000

zł z odsetkami określonymi jak dla zaległości podatkowych od dnia 23 lutego 2010

r. zaś kwotę 29 943,13 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 23 marca 2010 r.,

oddalił powództwo w pozostałej części i zasądził od pozwanego na rzecz powódki

4 617 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

II. Oddalił apelację w pozostałej części.

III. Zasądził od pozwanego na rzecz powódki 3 998 zł tytułem zwrotu

kosztów procesu za drugą instancję.

IV. Zasądził od pozwanego na rzecz powódki 2 700 zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że pozwany nie wypełnił obowiązku

dotyczącego zdobycia wymaganych kwalifikacji i uzupełnienia wykształcenia

w terminie przewidzianym w § 5 ust. 1 pkt 9 umowy. Pozwany, legitymując się

wykształceniem podstawowym i nie posiadając minimum pięcioletniego stażu pracy

w gospodarstwie rolnym, był obowiązany uzyskać średnie wykształcenie rolnicze.

Nie dopełnił jednak tego obowiązku. W ocenie Sądu Apelacyjnego, trudności

związane z brakiem określonego rodzaju szkoły w pobliżu miejsca zamieszkania

pozwanego nie mogą być potraktowane w kategoriach siły wyższej, bowiem

pozwany mógł podjąć naukę w innej szkole lub w systemie kursowym, istniała też

do dnia 1 lipca 2007 r. możliwość złożenia egzaminu eksternistycznie.

Według Sądu Apelacyjnego, ze względu na to, że programy pomocowe były

finansowane ze środków publicznych krajowych lub współfinansowane

z publicznych środków wspólnotowych, także przepisy prawa wspólnotowego

zawierały uregulowania dotyczące warunków udzielania pomocy w podejmowaniu

działalności przez młodych rolników - rozporządzenie Rady (WE) nr 1257/1999

z dnia 17 maja 1999 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich

z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) oraz zmieniające

i uchylające niektóre rozporządzenia (Dz.U.UE.L.1999.160.80) oraz rozporządzenie

Komisji (WE) nr 817/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiające szczegółowe

5

zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1257/1999 w sprawie wsparcia

rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji

Rolnej (EFOGR; Dz.U.UE.L.2004.153.30). We wskazanych aktach prawnych,

mających bezpośrednią skuteczność w polskim systemie prawnym, jednym

z warunków udzielenia pomocy młodym rolnikom było m.in. posiadanie przez nich

odpowiedniej wiedzy i umiejętności zawodowych w dacie podjęcia decyzji odnośnie

przyznania pomocy. W drodze wyjątku przewidziano okres dostosowawczy,

nieprzekraczający 5 lat od daty rozpoczęcia działalności (art. 8 ust. 1

rozporządzenia nr 1257/1999 i art. 4 rozporządzenia nr 817/2004). Podobne

regulacje znalazły się w załączniku do rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju

Wsi z dnia 3 września 2004 r.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, chybiony okazał się zawarty w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku zarzut dotyczący nierówności stron umowy będącej

przedmiotem sporu. Pozwany znał ostateczny termin przedłożenia dowodu

potwierdzającego uzupełnienie wykształcenia, nie skorzystał jednak z prawa

złożenia wniosku o zmianę umowy w tym zakresie. Te okoliczności nie świadczą

o nieporadności pozwanego, ale o lekceważeniu przez niego postanowień umowy.

Pozwany w skardze kasacyjnej zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego

w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 354 § 1 oraz

art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 4 ust. 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 817/2004

w związku z art. 8 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 1257/1999 przez błędną

wykładnię, a także naruszenie przepisu postępowania, mianowicie art. 102 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny uznał, że pozwany był obowiązany

uzyskać średnie wykształcenie rolnicze. Jednakże nie wynika to ani z żadnego aktu

normatywnego, ani z wiążącej strony umowy.

Według art. 8 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 1257/1999 z dnia 17 maja

1999 r., „Pomoc młodym rolnikom w celu ułatwienia im podejmowania działalności

w rolnictwie będzie przyznawana pod następującymi warunkami: rolnik ma mniej

niż 40 lat, rolnik posiada odpowiednią wiedzę i umiejętności zawodowe, rolnik

rozpoczyna prowadzenie gospodarstwa rolnego po raz pierwszy, w zakresie

6

gospodarstwa: można wykazać jego żywotność ekonomiczną oraz spełnione są

minimalne wymogi dotyczące środowiska, higieny i warunków utrzymania zwierząt,

rolnik ten jest kierownikiem gospodarstwa.”. Stosownie zaś do art. 4 ust. 2

rozporządzenia Komisji (WE) nr 817/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r.,

„Okres nieprzekraczający pięciu lat od rozpoczęcia działalności może być

przyznany w celu spełnienia wymogów odnoszących się do umiejętności

i kompetencji zawodowych, rentowności ekonomicznej i minimalnych norm

dotyczących ochrony środowiska, higieny i dobrostanu zwierząt, jeśli młody rolnik

potrzebuje okresu dostosowawczego, w którym podejmie działalność lub

zrestrukturyzuje gospodarstwo.”. Są to sformułowania na tyle ogólne, że oczywiście

nie można ich interpretować w taki sposób, iż beneficjent musi uzyskać co najmniej

średnie wykształcenie rolnicze.

Dwa rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 3 września

2004 r. i z dnia 8 września 2004 r. są na tyle niejasne, że w ogóle trudno w nich

odnaleźć treść normatywną. Dopiero z załącznika do drugiego z tych rozporządzeń,

zawierającego „kryteria dostępu”, można się dowiedzieć, że „Pomoc w ramach

działania może być przyznana, jeżeli spełnione są następujące warunki (…)

gospodarstwo rolne, którego dotyczy projekt, jest prowadzone przez osobę

o odpowiednich kwalifikacjach zawodowych (…) w przypadku wnioskodawców -

osób fizycznych, wymagane jest, aby osoba taka posiadała:

- wyższe lub średnie wykształcenie rolnicze lub

- zasadnicze zawodowe wykształcenie rolnicze lub tytuł kwalifikacyjny

w zawodzie przydatnym do prowadzenia działalności rolniczej i co najmniej

3-letni staż pracy w gospodarstwie rolnym, lub

- wykształcenie wyższe na kierunku innym niż rolniczy i co najmniej 3-letni

staż pracy w gospodarstwie rolnym albo wykształcenie wyższe na kierunku

innym niż rolniczy i ukończone studia podyplomowe na kierunku związanym

z rolnictwem, albo wykształcenie średnie nierolnicze i co najmniej 3-letni staż

pracy w gospodarstwie rolnym, lub

- wykształcenie podstawowe lub zasadnicze zawodowe i co najmniej 5-letni

staż pracy w gospodarstwie rolnym”.

7

W okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy pozwany po czterech latach od

zawarcia umowy uzyskał zasadnicze zawodowe wykształcenie rolnicze i rozpoczął

naukę w technikum rolniczym. W chwili zawarcia umowy nie spełniał więc żadnego

z kryteriów dostępu. W celu zatem ich spełnienia otrzymał „okres nieprzekraczający

pięciu lat od rozpoczęcia działalności”.

Zgodnie z § 5 ust. 1 pkt 9 wiążącej strony umowy z dnia 13 grudnia 2004 r.

o dofinansowanie projektu, „Beneficjent zobowiązuje się (...) w szczególności do

(...) uzupełnienia wykształcenia w celu spełnienia wymogu dotyczącego kwalifikacji

zawodowych w przypadku gdy wymóg ten nie był spełniony w dniu złożenia

wniosku o dofinansowanie realizacji projektu (...)”. Również zatem z umowy nie

wynikało w sposób jednoznaczny, do czego w istocie zobowiązał się beneficjent.

Z ustaleń faktycznych w niniejszej sprawie wynika, że beneficjent

wielokrotnie zwracał się do pracowników Agencji z prośbą o pomoc, ale nie jej

uzyskał. Dlatego Sąd Okręgowy trafnie przyjął, że powódka nie przestrzegała

zasad lojalności obowiązującej strony stosunku zobowiązaniowego. Zgodnie z art.

354 § 1 k.c., dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią

i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom

współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje - także

w sposób odpowiadający tym zwyczajom. Według zaś art. 354 § 1 k.c., w taki sam

sposób powinien współdziałać przy wykonaniu zobowiązania wierzyciel.

Takiego zaś współdziałania ze strony Agencji w niniejszej sprawie nie było.

Co więcej, Agencja okazała zainteresowanie sprawą dopiero na etapie żądania od

beneficjenta zwrotu dofinansowania.

Wobec zatem niejasności mających zastosowanie w niniejszej sprawie

przepisów wspólnotowych (co w głównej mierze wynika z ich złego tłumaczenia),

wieloznaczności przepisów dwóch rozporządzeń Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi

oraz braku precyzji w sformułowaniach wiążącej strony umowy należy

przyjąć, że beneficjent (pozwany), uzyskując zasadnicze zawodowe wykształcenie

rolnicze i rozpoczynając naukę w technikum rolniczym spełnił wymagania

(a nie „wymogi”) określone w umowie, w szczególności w § 5 ust. 1 pkt 9. W tej

sytuacji trzeba ocenić, że sformułowanie zamieszczone in fine w uzasadnieniu

8

zaskarżonego wyroku, iż okoliczności sprawy świadczą o lekceważeniu przez

pozwanego postanowień umowy, jest co najmniej niestosowne.

Wobec tego, że zarzuty naruszenia prawa materialnego okazały się

uzasadnione, zarzut naruszenia art. 102 k.p.c. stał się bezprzedmiotowy.

Z przedstawionych powodów, skoro wskazana w skardze kasacyjnej

podstawa naruszenia prawa materialnego jest oczywiście uzasadniona, a podstawa

naruszenia przepisów postępowania okazała się nieuzasadniona, Sąd Najwyższy

na podstawie art. 39816

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.