II CSK 296/11

Sygn. akt II CSK 296/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

Protokolant Anna Wasiak

w sprawie z powództwa INDESIT Company Polska -

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

przeciwko Ewie S. i Leszkowi S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 18 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 grudnia 2010 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od pozwanych solidarnie na rzecz strony

powodowej kwotę 2700 zł (dwa tysiące siedemset) tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Strona powodowa wnosiła o wydanie w postępowaniu nakazowym na

podstawie art. 485 § 2 k.p.c. nakazu zapłaty przez pozwanych na jej rzecz kwoty

119 767,72 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 16 grudnia 2009 r. i kosztami

procesu w oparciu o weksel własny a także na podstawie art. 485 § 1 pkt.3 wobec

uznania przez pozwanych długu na piśmie. W dniu 12 stycznia 2010 r. w sprawie

I Nc 153/09 został wydany nakaz zapłaty zgodny z żądaniem. Po rozpoznaniu

zarzutów pozwanych Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 12 sierpnia 2010 r. utrzymał

w mocy powyższy nakaz zapłaty a zaskarżonym wyrokiem z dnia 21 grudnia 2010

r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanych od tego wyroku.

Sądy ustaliły między innymi, że strona powodowa rozpoczęła w 2006 r.

współpracę ze spółką z o.o. L., w której udziały po 50% posiadali pozwani. Spółka

ta wręczyła stronie powodowej weksel własny in blanco podpisany przez prezesa

pozwanego Leszka S. oraz przez pozwanych Leszka S. i Ewę S. jako poręczycieli.

W dniu 21 marca 2006 r. sporządzona została deklaracja wekslowa określająca

powoda jako remitenta a spółkę L. jako wystawcę, który upoważnił nieodwołalnie i

bezwarunkowo powoda do wypełnienia weksla w każdym czasie i skierowania go

do zapłaty bez protestu, w razie opóźnienia w zapłacie przez spółkę L. na rzecz

powoda należności za dostarczony sprzęt gospodarstwa domowego, sumą

wekslową równą kwocie aktualnego zadłużenia wraz z należnymi odsetkami i

kosztami dochodzenia należności. Za przedmiotowy weksel osobiście poręczyli

pozwani.

Pozwani liczyli, że dodatkowym zabezpieczeniem transakcji będzie ich

ubezpieczenie, jednak w tym zakresie strony nie doszły do porozumienia.

Postanowieniem z dnia 17 lipca 2009 r. ogłoszono upadłość spółki L.

z możliwością zawarcia układu, pozostawiając upadłemu zarząd majątkiem.

W dniu 16 listopada 2009 r. pełnomocnik powoda zawiadomił spółkę L.

i pozwanych o wypełnieniu weksla oraz wezwał do jego wykupu. Stwierdził, że

wysokość zadłużenia wynosi 117 732,47 zł z tytułu faktur i 2 035,25 zł z tytułu

odsetek i podał daty wymagalności poszczególnych kwot oraz wskazał, że weksel

wypełniono na kwotę 119 767,72 zł stanowiącą sumę tych należności. Wskazał też

3

miejsce i datę przedstawienia weksla do zapłaty: 24 listopada 2009 r. określając ten

termin jako termin płatności weksla.

W dniu 24 listopada 2009 r. doszło do spotkania stron, w czasie którego

pozwany, działając także w imieniu pozwanej, uznał na piśmie dług z tytułu

poręczenia wekslowego na wskazaną kwotę i złożył propozycję sposobu jego

spłaty. W dniu 27 listopada 2009 r. powód wysłał do pozwanych ostateczne

przedsądowe wezwanie do zapłaty.

Sąd Okręgowy stwierdził, że w świetle art. 485 § 2 k.p.c. istniały podstawy do

wydania nakazu zapłaty w oparciu o wypełniony przez stronę powodową weksel

własny, który uznał za ważny nie uwzględniając zgłoszonego przez pozwanych

zarzutu formalnego nieważności weksla z powodu nie podania roku we wskazanej

na wekslu dacie jego wystawienia oznaczonej jako „16 listopada”. Sąd Okręgowy

stwierdził, że okoliczności sprawy, a w szczególności pisma wzywające do zapłaty

i wyznaczające termin do wykupu weksla oraz spotkanie w dniu 24 listopada

2009 r., jednoznacznie potwierdzają, że weksel został wypełniony przed datą

wskazaną, jako data płatności, to jest w dniu 16 listopada 2009 r.

Nie uwzględnił też pozostałych zarzutów pozwanych: braku protestu i nie

przedstawienie weksla do zapłaty, wypełnienia weksla niezgodnie z deklaracją

w zakresie daty wystawienia i klauzuli „bez protestu” oraz zarzutów ze stosunku

podstawowego (nie podjęcia próby wyegzekwowania należności od wystawcy

i braku ubezpieczenia).

Sąd Okręgowy stwierdził też, że strona powodowa była również uprawniona

do żądania wydania nakazu zapłaty w trybie postępowania nakazowego z uznania

– na podstawie art. 485 § 1 pkt 3 k.p.c., bowiem w pozwie niezależnie od

wskazania weksla, jako podstawy dochodzenia należności w trybie nakazowym,

wskazała też na uznanie długu, jako na określoną w art. 485 § 1 pkt 3 k.p.c.

odrębną podstawę żądania wydania nakazu zapłaty a pozwani w tym zakresie nie

zgłosili żadnych zarzutów ani dowodów.

Sąd Apelacyjny oddalając apelację pozwanych, podzielił stanowisko Sądu

pierwszej instancji, że weksel nie zawierający roku w dacie wystawienia jest ważny

jeżeli można tę sprawę łatwo wyjaśnić na podstawie okoliczności towarzyszących.

Stwierdził, że choć zgodnie z art. 101 pkt 6 w zw. z art. 102 pr. weksl. brak daty

4

wystawienia unieważnia weksel, to jednak, gdy data wystawienia nie zawiera

jedynie roku możliwe jest w drodze wykładni wyjaśnienie tej niedokładności, jeżeli

rok wystawienia nie budzi wątpliwości w świetle okoliczności towarzyszących.

Sąd Apelacyjny uznał, że w rozpoznawanej sprawie można bez żadnych

wątpliwości na podstawie okoliczności towarzyszących wyjaśnić, że rokiem

wystawienia (wypełnienia) weksla jest rok 2006, co wynika jednoznacznie z daty

zawiadomienia o wypełnieniu weksla oraz daty wezwania do jego wykupu a także

z daty pieczęci pocztowej stanowiącej dowód nadania pisma na poczcie.

Uznał także za nieuzasadnione pozostałe zarzuty apelacyjne odnoszące się

do zawarcia w wekslu klauzuli bez protestu, nie przedstawienia weksla pozwanym,

wypełnienia weksla niezgodnie z deklaracją, naruszenia art. 233 k.p.c. oraz zarzuty

dotyczące działania pozwanych w przekonaniu o istnieniu dodatkowego

zabezpieczenia długu wystawcy w postaci ubezpieczenia wierzytelności powoda

oraz powstania ich odpowiedzialności wekslowej dopiero w momencie, gdy nie

będzie możliwe wyegzekwowanie należności od wystawcy weksla. Co do dwóch

ostatnich zarzutów wskazał, że pozwani jako poręczyciele wekslowi nie mogą

bronić się tego rodzaju zarzutami, choć nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej

instancji, że w sprawie ma zastosowanie art. 17 pr. weksl. W konsekwencji za

nieuzasadniony uznał zarzut niedopuszczalności wydania w okolicznościach

sprawy na podstawie weksla nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach pozwani w ramach

pierwszej podstawy zarzucili błędną wykładnię art. 101 pkt 6 w zw. z art. 102

(analogicznie art. 1 pkt 7 w zw. z art. 2) pr. weksl. przez przyjęcie, że formalny brak

weksla w postaci nie podania roku w dacie jego wystawienia może być usunięty na

podstawie okoliczności towarzyszących, nie objętych treścią weksla;

niezastosowanie art. 101 pkt 5 w zw. z art. 102 (analogicznie art. 1 pkt 6 w zw.

z art. 2) pr. weksl. w wyniku błędnej wykładni art. 101 pkt 6 w zw. z art. 102

(analogicznie art. 1 pkt 7 w zw. z art. 2) pr. weksl. przez przyjęcie, że weksel nie

określający daty wystawienia, zawiera oznaczenie osoby remitenta;

niezastosowanie art. 32 zd. 2 w zw. z art. 103 (analogicznie art. 32) pr. weksl. na

skutek błędnej wykładni art. 101 pkt 6 w zw. z art. 102 (analogicznie art. 1 pkt 7)

5

pr. weksl. przez przyjęcie ważności zobowiązania poręczycieli wekslowych, mimo

braku daty wystawienia weksla.

W ramach drugiej podstawy zarzucili naruszenie art. 385 w zw. z art. 485 § 2

zd. 1 k.p.c. w zw. z art. 486 § 1 k.p.c. oraz art. 386 § 4 k.p.c. przez oddalenie

uzasadnionej apelacji pozwanych na skutek błędnego uznania za bezzasadny

zarzutu niedopuszczalności wydania nakazu zapłaty na podstawie weksla nie

zawierającego daty wystawienia.

Pozwani zgłosili też zarzuty jedynie na wypadek uznania spornego weksla za

ważny:

- naruszenia prawa materialnego: art. 65 k.c. przez błędną wykładnię i przyjęcie,

że zapis w deklaracji wekslowej upoważniał stronę powodową do wpisania

w wekslu klauzuli bez protestu; art. 44 w zw. z art. 38 pr. weksl., art. 53 w zw.

z art. 103 (analogicznie art. 44 w zw. z art. 38, art. 53) pr. wekls. przez ich

niezastosowanie na skutek błędnej wykładni art. 65 k.c., mimo podstaw do

przyjęcia, że weksel nie mógł być zaopatrzony w klauzulę bez protest i powód

winien był dokonać protestu; art. 38 w zw. z art. 42, art. 46 i art. 53 w zw. z art.

103 (analogicznie art. 38 w zw. z art. 42, art. 46 i art. 53) pr. weksl. przez

błędną wykładnię w wyniku przyjęcia, że samo umożliwienie obejrzenia weksla

dłużnikowi wekslowemu stanowi przedstawienie weksla do zapłaty;

- naruszenie przepisów postępowania: art. 386 § 4 k.p.c. przez jego nie

zastosowanie i nie uchylenie zaskarżonego wyroku oraz nie przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania, mimo nie rozpoznania przez Sąd

pierwszej instancji istoty sprawy przez nie rozpoznanie zarzutów osobistych

pozwanych oraz zarzutów ze stosunku poręczenia w wyniku bezzasadnego

przyjęcia przez ten Sąd, że w sprawie mają zastosowanie art. 17 i art. 103

pr. weksl.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, że nie uczestnicząca w procesie

spółka L., której jedynymi udziałowcami byli pozwani, wystawiła weksel własny in

blanco a pozwani podpisali ten weksel jako poręczyciele; do weksla sporządzona

6

została deklaracja wekslowa. Weksel wypełniła strona powodowa wpisując kwotę

należności spółki L. za dostarczone jej przez stronę powodową towary.

Weksel ten jest więc wekslem własnym, do którego mają zastosowanie

przepisy art. 101-104 pr. weksl. W art. 101 określone są wymagania formalne

weksla własnego, zaś zgodnie z art. 102 nie będzie uważany za weksel własny

dokument, któremu brak jednej z cech wskazanych w art. 101, wyjąwszy przypadki

określone w art. 102 pr. weksl. Oznacza to, że co do zasady, dokument, któremu

brak choćby jednej z cech określonych w art. 101 nie jest wekslem, a więc nie

mają do niego zastosowania zasady odpowiedzialności wekslowej przewidziane

w pr. weksl. Jedynie braki formalne weksla wskazane w art. 102 ust. 2 (brak

terminu płatności weksla), ust.3 (brak miejsca płatności weksla) i ust.3 (brak

miejsca wystawienia weksla) nie powodują nieważności weksla jeżeli można

zastosować przewidziane w tym przepisie niewzruszalne domniemania prawne

pozwalające na uzupełnienie tych braków.

Zgodnie z art. 101 pkt 6 pr. weksl. weksel własny musi zawierać między

innymi oznaczenie daty i miejsca wystawienia weksla. Brak daty wystawienia

weksla nie został objęty art. 102 pr. weksl., a zatem nie może być usunięty

w drodze domniemań prawnych i powoduje nieważność weksla. Jest to

uzasadnione tym, że data wystawienia weksla ma decydujące znaczenie dla oceny

zdolności wekslowej wierzyciela i dłużnika wekslowego, ustalenia prawa

właściwego przy zmianie przepisów prawa wekslowego (art. 109 pr. weksl.) oraz

dla określenia początku biegu licznych terminów wskazanych w pr. weksl.

Data wystawienia weksla powinna zawierać oznaczenie dnia, miesiąca

i roku. Brak jednego z tych elementów, w tym roku wystawienia, powoduje, że

należy uznać, iż data wystawienia weksla nie została wskazana, a zatem weksel

jest nieważny, chyba że możliwe okaże się usuniecie tego braku w drodze wykładni

weksla. W literaturze i orzecznictwie przyjmuje się, że usunięcie braków formalnych

weksla w drodze wykładni nie jest wykluczone jednakże, z uwagi na szczególny

rygoryzm odpowiedzialności wekslowej i formalizm prawa wekslowego,

uzasadniony koniecznością zapewnienia szybkiego i bezpiecznego obrotu

wekslami, zakres wykładni weksla jest znacznie zawężony i ogranicza się do

wykładni obiektywnej, dokonywanej wyłącznie na podstawie tekstu weksla. Jak

7

wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 23 kwietnia 1993 r. III CZP 7/93 (OSNCP

1993/12/199) oraz w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 29 czerwca 1995 r.

III CZP 66/95 (OSNC 1995/12/168) formalny charakter weksla wprawdzie nie

wyłącza możliwości wykładni, czyli ustalenia jego właściwej treści, jednak

wyjaśnienia tego można dokonać tylko na podstawie tekstu weksla, gdyż ze

względu na obiegowość weksli i konieczność zapewnienia ochrony nabywcy, dla

ustalenia treści zobowiązania wekslowego miarodajna może być tylko treść

oświadczenia woli zawarta w dokumencie wekslowym. Dokonana w oparciu o tekst

weksla wykładnia może zmierzać do uściślenia znaczenia poszczególnych

zwrotów, usunięcia oczywistych pomyłek oraz błędów językowych, gramatycznych

itp. We wskazanej uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 29 czerwca 1995 r. Sąd

Najwyższy podkreślił, że dotyczy to także sytuacji, gdy nie doszło do przeniesienia

praw z weksla i wierzytelności wekslowej dochodzi remitent jako jedyny wierzyciel.

Choć w takim wypadku odpada wzgląd na bezpieczeństwo obrotu wekslowego,

jednak także trzeba odrzucić możliwość odwołania się w procesie wykładni do

rzeczywistej woli podmiotów zobowiązania wekslowego, a więc do okoliczności nie

wynikających z tekstu weksla z uwagi na formalny charakter tego zobowiązania.

Jest ono bowiem ucieleśnione w dokumencie jakim jest weksel, nie istnieje poza

jego treścią i nie traci swojego abstrakcyjnego charakteru tylko dlatego, że weksel

nie został puszczony w obieg.

W uchwale z dnia 8 września 1995 r. III CZP 105/95 (OSNC 1995/12/174)

Sąd Najwyższy stwierdził, że brak oznaczenia waluty, w jakiej wyrażono sumę

wekslową powoduje, iż dokument nie jest wekslem. Wskazał, że „oznaczenie sumy

pieniężnej” w rozumieniu art. 101 pkt.2 pr. weksl. wymaga wpisania na wekslu

zarówno kwoty jak i waluty, bez czego „oznaczenie sumy pieniężnej” nie byłoby

kompletne. Stwierdził, że choć dopuszczalne jest usunięcie takiej niejasności czy

braku weksla przy pomocy wykładni, to jedynie wykładni dokonanej wyłącznie

w oparciu o tekst weksla, a nie w oparciu o okoliczności towarzyszące wystawieniu

weksla, gdyż z okoliczności towarzyszących, znajdujących się poza tekstem

samego weksla, nie można wnioskować o jego treści i uzupełniać w ten sposób

brakujący, istotny element weksla.

8

Wszystkie powyższe zasady należy odnieść także do braku weksla, którym

jest nie oznaczenie roku w dacie wystawienia weksla. Wbrew stanowisku Sądu

Apelacyjnego, braku tego nie można usunąć na podstawie okoliczności

towarzyszących wystawieniu weksla, nie wynikających z jego treści. W literaturze

został wprawdzie wyrażony pogląd, że weksel nie zawierający roku w dacie

wystawienia będzie ważny jeżeli sprawę tę można łatwo wyjaśnić na podstawie

okoliczności towarzyszących, jednak nie zawierał on szerszego uzasadnienia i nie

został już podtrzymany w późniejszych wydaniach tej publikacji. Należy go zatem

uznać za jednostkowy i odbiegający od jednolitego stanowiska doktryny w tym

przedmiocie stwierdzającego, że jeżeli data wystawienia weksla nie zawiera roku

wystawienia, a tylko dzień i miesiąc, weksel jest nieważny. Można jedynie uznać

taki weksel w tej części za weksel niezupełny (in blanco), który może być

uzupełniony przez wpisanie roku, jednak najpóźniej do chwili dochodzenia praw

z weksla w postępowaniu sądowym, a więc przed wydaniem na jego podstawie

nakazu zapłaty. Jeżeli nie został uzupełniony w ten sposób trzeba uznać, że nie

wskazanie roku w dacie wystawienia weksla jest brakiem formalnym, który nie

może być usunięty w oparciu o okoliczności towarzyszące wystawieniu, nie

wynikające z tekstu weksla.

Na marginesie jedynie można zauważyć, że w rozpoznawanej sprawie Sądy

obu instancji, na podstawie tych samych okoliczności towarzyszących wystawieniu

weksla (daty zawiadomienia o wypełnieniu weksla i daty wezwania do jego wykupu)

wskazały w uzasadnieniach swoich wyroków dwie różne daty wystawienia

przedmiotowego weksla: Sąd Okręgowy – 2009 r., a Sąd Apelacyjny – 2006 r. Być

może ta druga data jest tylko oczywistą omyłką pisarską, jednak fakt jej nie

usunięcia w sprawie gdzie właśnie ta okoliczność była przedmiotem

najistotniejszego sporu co do możliwości ustalania brakującego roku w dacie

wystawienia weksla na podstawie okoliczności towarzyszących, najdobitniej

świadczy o niedopuszczalności uzupełniania braków formalnych weksla w ten

sposób.

Ponieważ przedmiotowy weksel nie zawiera w tekście żadnych wskazówek,

na podstawie których można byłoby wywieść z jego tekstu rok wystawienia weksla,

należało uznać weksel ten za nieważny.

9

Słusznie zatem skarżący zarzucili naruszenia art. 101 pkt 6 w zw. z art. 102

pr. weksl. oraz art. 32 zd.2 w zw. z art. 103 pr. weksl. i brak podstaw do ich

odpowiedzialności jako poręczycieli wekslowych.

Zasadność powyższych zarzutów nie mogła jednak prowadzić do

uwzględnienia skargi kasacyjnej. W przedmiotowej sprawie bowiem strona

powodowa dochodziła roszczeń zarówno na podstawie weksla (art. 485 § 2 k.p.c.),

jak i na podstawie uznania długu na piśmie przez pozwanych (art. 485 § 1 pkt 3

k.p.c.) i Sąd pierwszej instancji utrzymując w mocy wydany nakaz zapłaty również

uwzględnił obie te podstawy roszczenia wyraźnie wskazując w uzasadnieniu

wyroku, że uwzględnienie powództwa uzasadnione było także uznaniem długu

przez pozwanych i słusznie stwierdzając, że pozwani w tym przedmiocie nie zgłosili

w sprawie żadnych zarzutów ani dowodów. Pozwani także w skardze kasacyjnej

nie zgłosili żadnych zarzutów w tym przedmiocie, jak również nie zgłosili takich

zarzutów procesowych, które odnosiłyby się do ewentualnych uchybień Sądu

Apelacyjnego w tym zakresie (zarzutu naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art.

485 § 1 pkt 3 k.p.c. oraz art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.). Druga podstawa

uwzględnienia powództwa (uznanie długu) nie została zatem zakwestionowana

w toku całego procesu jak również nie podniesiono w stosunku do tej podstawy,

ani rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji w tym przedmiocie, żadnych zarzutów

w skardze kasacyjnej, co prowadzi do wniosku, że mimo odpadnięcia podstawy

odpowiedzialności pozwanych jako poręczycieli wekslowych, wyrok ostatecznie

odpowiada prawu, gdyż wydany został w oparciu także o drugą podstawę: uznania

długu, która nie została zakwestionowana.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

in fine k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną i na podstawie art. 98 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 391 § 1

i art. 39821

k.p.c. orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego.

md