IV CSK 303/11

Sygn. akt IV CSK 303/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Budowlano - Instalacyjnego "R." Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością we W.

przeciwko Przedsiębiorstwu Uzdrowisko C. Spółce Akcyjnej w C.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 19 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 stycznia 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powódki na rzecz

pozwanej kwotę 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 14 lipca 2008 r. oddalił powództwo

Przedsiębiorstwa Instalacyjnego R. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością we W.

przeciwko Przedsiębiorstwu Uzdrowiskowemu C. spółce akcyjnej w C. o zapłatę

kwoty 353.820,28 zł tytułem wynagrodzenia za zakup i montaż drzwi ogniotrwałych

oraz wykonanie określonych robót demontażowych związanych z realizacją umowy

stron z dnia 4 listopada 2008 r.

Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelację

powódki od wyroku Sądu Okręgowego, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia

następujące ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną.

W dniu 4 listopada 2008 r. strony zawarły - w wyniku przetargu

przeprowadzonego na podstawie przepisów ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r.

Prawo zamówień publicznych (Dz. U. Nr 19, poz. 177 ze zm.; dalej: „u.p.z.p.”) -

umowę nr 40/T/2008, na podstawie której powódka zobowiązała się wykonać

nadbudowę budynku kinezyterapii Szpitala Uzdrowiskowego w C., a pozwana

zapłacić wynagrodzenie ryczałtowe. W pierwszym etapie robót przewidziano

przebudowę i modernizację zabytkowego szpitala w terminie do 24 kwietnia 2009 r.

za wynagrodzeniem w kwocie 2.027.338,04 zł netto (2.473.352,41 zł brutto), w

drugim – nadbudowę budynku, wykonanie zasilania oraz modernizację rozdzielni

głównej w terminie do 24 lipca 2009 r. za wynagrodzeniem 9.602.341,36 zł netto

(11.714.856,45 zł brutto).

Strony uzgodniły, że w razie jakichkolwiek wątpliwości co do przedmiotu

umowy i zakresu obowiązków wykonawcy, będzie on zobowiązany do wykonania

wszystkich czynności, prac i robót, jakie są niezbędne do prawidłowego

i terminowego wykonania zadania (§ 2 ust. 2 umowy). Niezależnie od tego,

powódka mogła wystąpić o zgodę na wykonanie robót dodatkowych, których nie

można było przewidzieć na etapie projektowania i których konieczność powstała po

dokonaniu odkrywki; rozpoczęcie takich prac mogło nastąpić po podpisaniu przez

strony protokołu konieczności oraz umowy na wykonanie robót dodatkowych (§ 4

ust. 4).

W dniu 25 marca 2009 r. strony podpisały aneks nr 1 do powyższej umowy,

w której zmieniły wysokość wynagrodzenia na kwoty: 2.090.929,71 zł netto

3

(2.550.934,25 zł brutto) za pierwszy etap oraz 9.538.749,69 zł netto (11.637.274,62

zł brutto) za drugi etap.

W toku realizacji inwestycji pozwana zrezygnowała z części prac objętych

umową, m.in. z rozbiórki stropu w zamian za wykonanie innych robót, w tym

obudowy pionów kanalizacyjnych i stropu na balkonach, wymianę płytek

na pierwszym piętrze, częściową wymianę wykładzin oraz wykonanie posadzki na

grubszej podbudowie. Zakwestionowała natomiast wynagrodzenie za demontaż

instalacji oraz zakup i montaż drzwi przeciwpożarowych, w związku z czym

powódka wystawiła z tego tytułu nową fakturę na niższą kwotę. Ostatecznie

pozwana zapłaciła powódce wynagrodzenie za wykonanie prac przewidzianych

w umowie nr 40/T/2008 w kwocie 14.183.249,56 zł, po potrąceniu 316.301,13 zł

tytułem kary umownej. Zasadność tego potrącenia jest przedmiotem odrębnego

procesu sądowego pomiędzy stronami.

W dniu 21 sierpnia 2009 r. strony zawarły odrębną umowę o roboty

dodatkowe, nr 51/T/2009, na podstawie której powódka zobowiązała się wykonać

pasaż pieszy i wymiany luksferów na okna PCV. Pozwana uiściła wynagrodzenie

z tego tytułu w całości.

Sąd Apelacyjny - opierając się na powyższych ustaleniach – uznał,

że wynagrodzenie, którego domaga się powódka, zostało jej wypłacone w ramach

rozliczenia umowy nr 40/T/2008. Roboty objęte żądaniem pozwu mieściły się

w zakresie tej umowy; były one - zgodnie z § 2 ust. 2 umowy - niezbędne do

prawidłowego jej wykonania.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c., powódka wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku

i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku

i zasądzenie na jej rzecz od pozwanej kwoty 353.820,28 zł wraz z ustawowymi

odsetkami i kosztami procesu.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie: art. 65 § 2 k.c. w związku z treścią protokołów narad

stron oraz 72 kosztorysów na roboty zaniechane, zamienne i dodatkowe, art. 4 ust.

1 i 4 ustawy z dnia 4 września 2008 r. o zmianie ustawy Prawo zamówień

4

publicznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 171, poz. 1058) w związku

z art. 140 § 1 i 3, art. 144 § 1 i art. 67 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r.

Prawo zamówień publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 113, poz. 759 ze zm.)

w związku z art. 647 i art. 405 k.c. w związku z art. 410 § 2 i art. 649 k.c

Druga podstawę kasacyjną wypełniła zarzutami naruszenia: art. 217 § 1 i 2

w związku z art. 278 § 1 i art. 382 k.p.c.; art. 217 § 1 i 2 w związku z art. 47912

§ 1

i art. 381 k.p.c.; art. 378 § 1 w związku z art. 382 k.p.c.; art. 2 w związku z art. 45

ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty podniesione w ramach przytoczonych podstaw kasacyjnych

oparte zostały na założeniu, że w przypadku dokonania przez strony zmiany treści

umowy zawartej w wyniku udzielenia zamówienia publicznego, dokonanej wbrew

postanowieniom art. 144 ust. 1 i 2 u.p.z.p. w brzmieniu określonym przez ustawę

z dnia 4 września 2008 r. i wykonania robót budowlanych uzgodnionych przez

strony w ramach nieważnej zmiany umowy, ich rozliczenie powinno nastąpić –

czego nie uwzględnił Sąd Apelacyjny - w oparciu o przepisy o nienależnym

świadczeniu.

W związku z taką konstrukcją zarzutów należy zauważyć, że u podstaw

zaskarżonego wyroku legło jednoznaczne ustalenie, iż prace, za które powódka

domagała się w procesie niniejszym wynagrodzenia, wykonane zostały w ramach

umowy zawartej przez strony w dniu 4 listopada 2008 r. nr 40/T/2008 w jej

niezmienionym kształcie. Próba podważenia tego ustalenia przy pomocy zarzutu

naruszenia art. 65 § 2 k.c. w wyniku dokonania przez Sąd Apelacyjny wadliwej

wykładni protokołów narad stron odbytych w trakcie wykonywania umowy oraz 72

kosztorysów na roboty zaniechane, dodatkowe i zamienne nie mogła wywrzeć

zamierzonego skutku.

Celem procesu wykładni jest - w wypadku umów - odtworzenie znaczenia,

jakie obie strony nadawały składanemu oświadczeniu woli w momencie jego

wyrażania. Przedmiotem tak rozumianej wykładni może być zatem oświadczenia

woli konstytuujące umowę, które zostały wyrażone w sposób przewidziany w art.

60 k.c. Stwierdzenie, czy określone oświadczenie woli zostało złożone i jaka jest

jego treść pozostaje w sferze ustaleń faktycznych. Z ustaleń Sądu Apelacyjnego

5

wynika zaś w sposób nie budzący wątpliwości, że wskazane przez skarżącą

dokumenty, odzwierciedlające nieformalne robocze spotkania stron, nie zawierają

oświadczeń woli zmiany treści wiążącej strony umowy. Sąd Apelacyjny wniosek ten

szeroko uargumentował, wskazując na klauzulę interpretacyjną zawartą w § 2 ust.

2 umowy oraz działania stron podejmowane w sytuacji, kiedy dostrzegały

konieczność wykonania robót nie objętych pierwotną umową (zawarcie aneksu

nr 1, przygotowanie aneksu nr 2 przewidującego wykonanie robót dodatkowych za

dotychczasowym wynagrodzeniem, zawarcie odrębnej umowy nr 51/T/2009).

Ewentualne skuteczne zakwestionowanie trafności ustalenia, że wzmiankowane

protokoły i kosztorysy nie wyrażają woli stron dokonania zmiany treści umowy nr

40/T/2008 wymagało podniesienia zarzutu naruszenia art. 60 k.c., czego skarżąca

nie uczyniła.

W świetle dokonanego przez Sąd Apelacyjny w sposób wiążący ustalenia,

że dochodzone przez powódkę wynagrodzenie dotyczy prac mieszczących się

w pierwotnym zakresie świadczenia powoda, dookreślonym w § 2 ust. 2 umowy,

zbędne było przeprowadzanie zawnioskowanego przez skarżącą dowodu opinii

biegłego sądowego oraz opinii prywatnej biegłego C. K. na okoliczność rozliczenia

całości robót wykonanych w ramach umowy nr 40/T/2008 i robót dodatkowych nie

objętych tą umową, ani umową nr 51/T/2009. Arytmetyczne zsumowanie

wypłaconych powódce kwot z tytułu należnego jej wynagrodzenia ryczałtowego za

roboty wykonane w ramach pierwotnej umowy nie wymagało wiadomości

specjalnych. Skarżąca nie kwestionował zresztą wyniku tej nieskomplikowanej

operacji rachunkowej, ale przyjętą do jej przeprowadzenia zasadę, opartą na

ocenie zastrzeżonej dla sądu. Z tych względów zarzuty naruszenia art. 217 § 1 i 2

w powiązaniu z art. 278 § 1, art. 382, art. 47912

§ 1 i art. 381 k.p.c. nie zasługiwały

na uwzględnienie.

Oczywiście chybiony okazał się zarzut naruszenia art. 2 w związku z art. 45

ust. Konstytucji w związku z art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c. Według skarżącej,

naruszenie wymienionych przepisów polegało na uznaniu, że w rozpoznawanej

sprawie strony nie dokonały zmiany umowy nr 40/T/2008, podczas gdy Sąd

Apelacyjny w wyroku z dnia 22 lutego 2011 r. sprawie [...] pomiędzy tymi samymi

stronami przyjął, że strony dokonały takiej zmiany, a pozwana, oprócz kwoty

6

potrąconej, nie zapłaciła powódce całego należnego jej wynagrodzenia.

Formułując powyższy zarzut skarżąca zupełnie pominęła przesłanki związania sądu

orzekającego prawomocnym orzeczeniem sądu w innej sprawie (art. 365 k.p.c.)

oraz powagi rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.). Wystarczy zatem zauważyć, że

wyrok w sprawie [...], w której powódka domagała się zasądzenia od pozwanej

wynagrodzenia przewidzianego w umowie nr 40/T/2008 w części objętej zarzutem

potrącenia oraz poniesionymi dodatkowymi kosztami wykonywania prac w

godzinach nadliczbowych oraz w soboty i w dni wolne od pracy, zapadł po wydaniu

zaskarżonego wyroku.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione, że zarzuty

skargi kasacyjnej wskazujące na błędną wykładnię lub niewłaściwego zastosowania

określonych przepisów prawa materialnego, nie mogą stanowić płaszczyzny do

polemiki ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji (zob. m.in. postanowienia:

z 12 czerwca 2006 r., IV CSK 100/06, niepubl.; z 10 sierpnia 2006 r., V CSK

211/06, niepubl.). Oznacza to, że w zakresie, w jakim wskazany w skardze

kasacyjnej stan faktyczny pozostaje odmienny od tego, który ustalił Sąd Apelacyjny,

wywody skarżącej oraz podniesione przez nią zarzuty naruszenia prawa

materialnego, oparte na tym wadliwym założeniu, są bezprzedmiotowe.

Skoro ustalony w rozpoznawanej sprawie stan faktyczny nie dawał podstaw

do zastosowania wskazanych przez skarżącą przepisów ustawy Prawo zamówień

publicznych, ani przepisów kodeksu cywilnego o nienależnym świadczeniu, zarzut

ich naruszenia okazał się bezskuteczny. Prezentując takie stanowisko Sąd

Apelacyjny nie naruszył również art. 378 § 1 w związku z art. 382 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

orzekł, jak

w sentencji.