IV CSK 341/11

Sygn. akt IV CSK 341/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa M. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością we W.

przeciwko Mirosławowi G. i Iwonie G.

o nakazanie złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 19 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 stycznia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo o nakazanie złożenia

oświadczenia woli. Powodowa Spółka zmierzała do uzyskania orzeczenia

sądowego, zastępującego oświadczenie woli pozwanych, skutkującego zawarciem

z pozwanymi przyrzeczonej umowy sprzedaży nieruchomości. W ocenie tego

Sądu, sama wpłata w terminie przez powódkę pieniędzy na konto notariusza, bez

sporządzenia przez notariusza w terminie 30 dni od zawarcia umowy

przedwstępnej protokołu przyjęcia tych pieniędzy, nie wywołała skutku prawnego

złożenia zaliczki do depozytu, a tym samym spełnienia przesłanki z umowy

przedwstępnej zobowiązującej do zawarcia umowy przyrzeczonej.

Apelację powódki oddalił Sąd Apelacyjny, który podzielił ustalenia faktyczne

poczynione przez Sąd Okręgowy oraz w pełni podzielił ocenę prawną tych ustaleń.

W ocenie Sądu odwoławczego, zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia

o zasadności powództwa miała wykładnia postanowienia § 4a przedwstępnej

warunkowej umowy sprzedaży nieruchomości, w którym strony zastrzegły przyjęcie

przez notariusza na przechowanie pieniędzy tytułem zaliczki. Sąd drugiej instancji

uznał, że dla skuteczności dokonania przez notariusza czynności notarialnej

przyjęcia pieniędzy na przechowanie wymagane jest złożenie pieniędzy

udokumentowane na specjalnym koncie bankowym, a ponadto spisanie przez

notariusza protokołu z przyjęcia depozytu.

Sąd Apelacyjny dokonał zarazem oceny prawnej, stwierdzając, że depozyt

notarialny wywołuje skutki prawne jedynie między notariuszem a deponentem

i uznał, że w obowiązującym stanie prawnym (art. 79 pkt 6 w zw. z art. 108 ustawy

– Prawo o notariacie) przyjęcie pieniędzy na przechowanie w trybie w nim

określonym następuje z chwilą spisania przez notariusza protokołu z przyjęcia

depozytu.

Ponieważ czynność ta nastąpiła już po upływie 30-dniowego terminu

zastrzeżonego dla przyjęcia zaliczki na przechowanie pod rygorem rozwiązania

umowy, to sporządzenie protokołu w późniejszym terminie nie skutkowało już

wzajemnymi zobowiązaniami i roszczeniami obu stron.

Skarga kasacyjna powodowej Spółki oparta została na obu podstawach

kasacyjnych. Skarżąca zarzuciła niewłaściwą interpretację art. 65 § 2 k.c.

3

polegającą na błędnej wykładni postanowienia § 4 lit. a umowy przedwstępnej

wskutek przyjęcia, że rozwiązanie umowy przedwstępnej zastrzeżono również na

wypadek nie sporządzenia w terminie protokołu ze złożenia pieniędzy do depozytu

oraz pominięcie wyjaśnienia słowa „zdeponowanie” jako „przyjęcie na

przechowanie” przez notariusza. Zarzut błędnej interpretacji i niewłaściwego

zastosowania art. 108 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie (Dz. U.

2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.) uzasadniono błędnym przyjęciem, że sama

wpłata pieniędzy na specjalne konto notariusza nie wywołuje żadnych skutków

prawnych, oraz że o skuteczności złożenia pieniędzy do depozytu przesądza

dopiero sporządzenie przez notariusza protokołu. Zarzut niezastosowania art. 835

k.c. uzasadniono istnieniem podstaw do zastosowania tego przepisu wskutek

dokonanego umownego zastrzeżenia zdeponowania – przyjęcia pieniędzy na

przechowanie u notariusza.

Zarzutem mieszczącym się w ramach drugiej podstawy kasacyjnej objęto

naruszenie art. 382 k.p.c. wskutek pominięcie dowodu z księgi depozytowej

notariusza, potwierdzającego fakt przyjęcia zaliczki w umówionym przez strony

terminie.

Skarżąca wniosła o uchylenie wyroków Sądów obu instancji i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Pozwani w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o jej oddalenie

i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, podnosząc, że wskutek

niesporządzenia w terminie protokołu notarialnego z przyjęcia do depozytu nie

wystąpił skutek prawny przyjęcia pieniędzy na przechowanie, a skoro nie powstał

depozyt to pozwani nie są zobowiązani umową przedwstępną do zawarcia umowy

przyrzeczonej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie wobec zasadności

niektórych spośród zarzutów sformułowanych w ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej.

Niezasadnym okazał się zarzut, sformułowany w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej, naruszenia art. 382 k.p.c., przez pominięcie przez Sąd odwoławczy

4

istotnej części zebranego przez Sąd pierwszej instancji materiału dowodowego

w postaci dowodu z księgi depozytowej notariusza, potwierdzającego fakt przyjęcia

na przechowanie przez notariusza kwoty zaliczki w umówionym przez strony

terminie. Zgodnie z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. skuteczność zarzutu kasacyjnego

naruszenia przepisów postępowania w stopniu uzasadniającym wystąpienie drugiej

podstawy kasacyjnej uzależniona jest od tego, czy uchybienie Sądu odwoławczego

mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Brak wykazania takiej zależności

przesądza o niewystąpieniu drugiej podstawy kasacyjnej. W niniejszej sprawie

pominięcie przez Sąd odwoławczy wskazanej przez skarżącego części materiału

dowodowego nie mogło mieć żadnego wpływu na wynik sprawy, ponieważ zarówno

fakt wpływu kwoty zaliczki wpłaconej przez powódkę na konto bankowe notariusza

w umówionym przez strony terminie, jak i fakt niesporządzenia w tym terminie

przez notariusza protokołu potwierdzającego tę okoliczność, są między stronami

bezsporne i nie były przez nie kwestionowane. Spór sprowadza się bowiem

wyłącznie do oceny prawnej skutków zdarzeń w bezspornie w tym zakresie

poczynionych ustaleniach faktycznych.

W tej sytuacji oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego należało więc

dokonać na podstawie ustalonego stanu faktycznego i przyjętego za podstawę

rozstrzygnięcia przez Sąd drugiej instancji.

Zasadnym okazał się zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 65 § 2 k.c.,

polegający na dokonaniu wykładni postanowienia § 4 lit. a umowy przedwstępnej

zawartej między stronami sporu, z pominięciem zbadania zgodnego zamiaru stron

w kwestii rozumienia zawartych w tym postanowieniu słów: „zdeponowanie”

i „przyjęcie na przechowanie”. Uzasadnienie tego zarzutu dowodzi, że strona

skarżąca w istocie podnosi naruszenie art. 65 § 2 k.c. przez jego niezastosowanie,

a nie przez błędną interpretację tego przepisu, ale korekta wyłącznie postaci

naruszenia wskazanego przepisu prawa materialnego nie podważa zasadności

samego zarzutu kasacyjnego.

W piśmiennictwie trafnie podniesiono, co zresztą zdaje się aprobować Sąd

Apelacyjny, że czynność przyjęcia przez notariusza na przechowanie w celu

wydania wskazanej osobie lub jego następcy prawnemu, m. in. pieniędzy w walucie

5

polskiej, określana też mianem „depozytu notarialnego”, wywołuje skutki prawne

jedynie między notariuszem a deponentem, a więc nie między stronami niniejszego

sporu, będącymi przecież także stronami umowy przedwstępnej. Strony

zawierające umowę mogą przecież ułożyć stosunek prawny według swego

uznania, z ustawowymi ograniczeniami wskazanymi w art. 3531

k.c. Jednakże

sformułowania użytych w umowach postanowień należy raczej badać

z uwzględnieniem zgodnego zamiaru stron i celu umowy, aniżeli opierać się na ich

dosłownym brzmieniu (art. 65 § 2 k.c.). Tymczasem Sąd Apelacyjny uczynił

odmiennie, ponieważ użyte w postanowieniu § 4 lit. a umowy przedwstępnej

sformułowanie „... kwota zaliczki ... zostanie ... zdeponowana – przyjęta na

przechowanie u notariusza na specjalnym koncie bankowym ...” ocenił jako

zastrzeżenie dokonania między stronami tej umowy czynności notarialnej,

określonej w art. 108 § 1 Prawa o notariacie. Tymczasem czynność ta może być

dokonana jedynie w konfiguracji podmiotowej: notariusz – deponent, i tylko w tej

płaszczyźnie podmiotowej może być oceniana z uwzględnieniem normy art. 108

Prawa o notariacie.

Natomiast ocena sformułowania postanowienia § 4 lit. a zawartej między

stronami umowy przedwstępnej wymagała uwzględnienia zgodnego zamiaru stron

i celu umowy, aniżeli opierania się na jej dosłownym brzmieniu, nawet jeśli

brzmienie użytych w umowie sformułowań było zbieżne z brzmieniem pojęć

zastosowanych przez ustawodawcę w art. 108 § 1 i § 2 Prawa o notariacie.

Niezbędność zastosowania, pominiętego przez Sąd drugiej instancji, przepisu

art. 65 § 2 k.c. okazuje się tym bardziej konieczna, że postanowienie § 4 umowy

przedwstępnej literalnie wskazuje na przesłanki określające sposób uregulowania

przez stronę powodową ceny sprzedaży, a nie na przesłanki literalnie określone

przez strony jako przesądzające o ich zobowiązaniu zawarcia przyrzeczonej

umowy sprzedaży. O tych ostatnich mowa jest wcześniej, bo w § 3 umowy

przedwstępnej, z odesłaniem w tym ostatnio wymienionym postanowieniu do § 5

umowy, zawierającego kumulatywnie ujęte okoliczności przesądzające

o obowiązku zawarcia umowy przyrzeczonej najpóźniej w terminie do dnia 31 maja

2009 r. Wśród przesłanek wymienionych w tym postanowieniu umowy nie wymienia

6

się ani obowiązku wpłaty zaliczki, ani nie określa się sposobu czy trybu, w jaki

wpłata z tego tytułu miałaby zostać dokonana.

Wadliwość zaskarżonego orzeczenia spowodowana niezastosowaniem

art. 65 § 2 k.c. uwidacznia się także w tym, że struktura samej umowy

przedwstępnej wykazuje niekonsekwencje, których wyjaśnienie tym bardziej

wymagałoby zastosowania wskazanego przepisu k.c. Zważyć bowiem należy, że

w postanowieniu § 4 lit. a umowy przedwstępnej, literalnie określającym sposób

uregulowania ceny, a nie przesłanki zobowiązujące do zawarcia umowy

przyrzeczonej, strony zastrzegły zarazem, że umowa ta zostaje rozwiązana

w przypadku nie złożenia przez kupującego w/w depozytu w wymaganym terminie,

po czym strony przytoczyły elementy brzmienia normy art. 108 Prawa o notariacie.

Bez koniecznego w tej sytuacji zbadania jaki był zgodny zamiar stron i cel

umowy, a więc z uwzględnieniem dyrektyw art. 65 § 2 k.c., zaskarżone orzeczenie

ocenić należało jako wydane co najmniej przedwcześnie. Nie można bowiem

wykluczyć obecnie żadnej z trzech możliwych ewentualności, a mianowicie, że

strony uzgodniły jako przesłankę zaktualizowania się obowiązku zawarcia umowy

przyrzeczonej:

1) uznanie przez powoda, w określonym terminie, kwotą zaliczki wskazanego

w umowie rachunku bankowego notariusza;

2) dokonanie wpłaty w zastrzeżonym terminie zaliczki na wskazane w umowie

konto notariusza i to z zachowaniem ustawowych wymogów określonych

w art. 108 Prawa o notariacie;

3) dokonania wpłaty zaliczki na wskazane konto w określonym terminie oraz

sporządzenie w tym samym terminie przez notariusza protokołu

potwierdzającego uznanie jego rachunku.

Gdyby się okazało, że zgodnym zamiarem stron z uwzględnieniem celu

umowy było poczynienie zastrzeżenia umownego wskazanego wyżej w pkt 2, to

dopiero wówczas niezbędne byłoby dokonanie wykładni normy art. 108 Prawa

o notariacie, i przesądzenie o tym, czy spisanie przez notariusza protokołu

z przyjęcia na przechowanie, w związku z dokonywaną w jego kancelarii

czynnością, kwoty zaliczki w postaci pieniądza w walucie polskiej, przesądzało

7

o prawnej skuteczności spełnienia przez stronę powodową jej umownego

obowiązku wpłaty zaliczki w określonym umową terminie.

Sąd Najwyższy nie podziela stanowiska Sądu Apelacyjnego, że jedną

z dwóch przesłanek skuteczności dokonania czynności notarialnej przyjęcia na

przechowanie m. in. pieniędzy jest spisanie przez notariusza protokołu z przyjęcia

depozytu. Zważyć bowiem należy, że wykładnia językowa art. 108 § 2 Prawa

o notariacie prowadzi do odmiennego ale w pełni racjonalnego wniosku,

a mianowicie, że spisanie przez notariusza protokołu z przyjęcia depozytu nie

stanowi niezbędnej kumulatywnej przesłanki ustawowej, przesądzającej

o skuteczności dokonania czynności notarialnej przyjęcia przez notariusza na

przechowanie, m. in. pieniędzy w walucie polskiej (art. 108 § 1 Prawa o notariacie).

Przepis art. 108 § 2 Prawa o notariacie zobowiązuje notariusza do spisania

protokołu z przyjęcia depozytu, co oznacza, że dokonanie samej czynności

notarialnej przyjęcia na przechowanie musi poprzedzać dokonanie innej czynności

notarialnej, a mianowicie spisania protokołu. Ponadto w art. 108 § 2 Prawa

o notariacie ustawodawca wymaga, aby notariusz w protokole wymienił m. in. datę

przyjęcia depozytu. Wymóg ten oznacza zatem przyjęcie założenia, że data

przyjęcia przez notariusza depozytu, z dokonania której to czynności notariusz

zobowiązany jest sporządzić protokół, może również poprzedzać datę spisania

protokołu. Dopuszczalność następczego sporządzenia przez notariusza protokołu

z przyjęcia depozytu przesądza zatem o tym, że jego późniejsze spisanie nie jest

przesłanką prawnej skuteczności dokonania czynności notarialnej przyjęcia przez

notariusza na przechowanie. Odmienny wniosek musiałby opierać się na

niedopuszczalnym założeniu możliwości nieracjonalnego działania ustawodawcy.

Za aprobatą wniosku wyrażonego zarówno w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

jak i w odpowiedzi strony pozwanej na skargę kasacyjną nie przemawia brzmienie

proponowanych zmian w art. 108 ustawy – Prawa o notariacie, zawartych

w projekcie ustawy o zmianie ustawy – Prawo o notariacie oraz ustawy

o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym (druk sejmowy nr 3069). Po pierwsze,

dokonywanie wykładni obowiązującej normy prawnej z uwzględnieniem

proponowanego brzmienia przepisów przygotowywanej dopiero nowelizacji może

mieć wyłącznie wspomagający charakter, ponieważ losy projektu ustawy

8

nowelizującej są sprawą przyszłą i otwartą. Ponadto, nie sposób aprobować tezy,

że proponowana w art. 108a § 4 projektu ustawy nowelizującej zmiana stanu

prawnego niezbicie dowodzi, jakoby aktualnie obowiązujący stan prawny był

diametralnie odmienny. Przeciwnie, przewidziana w projekcie propozycja uznania

przyjęcia pieniędzy przez notariusza do depozytu za dokonane już z chwilą ich

wpływu na wskazany rachunek bankowy notariusza dowodzi tego, że aktualnie

obowiązujący przepis prawny jest źródłem wątpliwości interpretacyjnych,

a modyfikacja jego brzmienia służyć ma wyłącznie precyzyjniejszemu wyrażeniu

tożsamej co dotychczasowa normy prawnej.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 108

§ 2 k.p.c.