IV CSK 341/11

Wyrok z dnia 19 stycznia 2012 r., IV CSK 341/11

Skuteczność czynności notarialnej przyjęcia na przechowanie pieniędzy

albo papierów wartościowych (art. 79 pkt 6 i art. 108 § 2 ustawy z dnia 14

lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, jedn. tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz.

1158 ze zm.) nie zależy od spisania przez notariusza protokołu z przyjęcia na

przechowanie.

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Sędzia SN Grzegorz Misiurek

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "M.", spółki z o.o. w W. przeciwko

Mirosławowi G. i Iwonie G. o nakazanie złożenia oświadczenia woli, po rozpoznaniu

na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 stycznia 2012 r. skargi kasacyjnej strony

powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 12 stycznia 2011 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Gdańsku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowa spółka zmierzała do uzyskania orzeczenia zastępującego

oświadczenie woli pozwanych, skutkującego zawarciem z pozwanymi

przyrzeczonej umowy sprzedaży nieruchomości. W ocenie tego Sądu, sama wpłata

w terminie przez powódkę pieniędzy na konto notariusza, bez sporządzenia przez

notariusza w terminie 30 dni od zawarcia umowy przedwstępnej protokołu przyjęcia

tych pieniędzy, nie wywołała skutku prawnego złożenia zaliczki do depozytu, a tym

samym nie doszło do spełnienia przesłanki umowy przedwstępnej zobowiązującej

do zawarcia umowy przyrzeczonej. Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo, a

apelację powódki oddalił Sąd Apelacyjny, który podzielił ustalenia faktyczne oraz w

ocenę prawną tych ustaleń.

W ocenie Sądu drugiej instancji, zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia o

zasadności powództwa miała wykładnia postanowienia przedwstępnej warunkowej

umowy sprzedaży nieruchomości, w którym strony zastrzegły przyjęcie przez

notariusza na przechowanie pieniędzy tytułem zaliczki. Sąd uznał, że dla

skuteczności dokonania przez notariusza czynności notarialnej przyjęcia pieniędzy

na przechowanie wymagane jest złożenie pieniędzy udokumentowane na

specjalnym koncie bankowym, a ponadto spisanie przez notariusza protokołu

przyjęcia depozytu.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że depozyt notarialny wywołuje skutki prawne

jedynie między notariuszem a deponentem i uznał, że w obowiązującym stanie

prawnym (art. 79 pkt 6 w związku z art. 108 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. –

Prawo o notariacie, jedn. tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm. – dalej:

"Pr.not.") przyjęcie pieniędzy na przechowanie w trybie w nim określonym następuje

z chwilą spisania przez notariusza protokołu z przyjęcia depozytu. Czynność ta

nastąpiła już po upływie 30-dniowego terminu zastrzeżonego dla przyjęcia zaliczki

na przechowanie pod rygorem rozwiązania umowy, zatem sporządzenie protokołu

w późniejszym terminie nie skutkowało już wzajemnymi zobowiązaniami i

roszczeniami obu stron.

Powodowa spółka zarzuciła w skardze kasacyjnej niewłaściwą interpretację

art. 65 § 2 k.c., polegającą na błędnej wykładni umowy przedwstępnej wskutek

przyjęcia, że rozwiązanie tej umowy zastrzeżono również na wypadek

niesporządzenia w terminie protokołu ze złożenia pieniędzy do depozytu oraz

pominięcie wyjaśnienia słowa „zdeponowanie” jako „przyjęcie na przechowanie”

przez notariusza. Zarzut błędnej interpretacji i niewłaściwego zastosowania art. 108

Pr.not. uzasadniono błędnym przyjęciem, że sama wpłata pieniędzy na specjalne

konto notariusza nie wywołuje żadnych skutków prawnych oraz że o skuteczności

złożenia pieniędzy do depozytu decyduje dopiero sporządzenie przez notariusza

protokołu. Zarzut niezastosowania art. 835 k.c. uzasadniono istnieniem podstaw do

zastosowania tego przepisu wskutek dokonanego umownego zastrzeżenia

zdeponowania, przyjęcia pieniędzy na przechowanie u notariusza. Zarzucono także

naruszenie art. 382 k.p.c. wskutek pominięcia dowodu z księgi depozytowej

notariusza, potwierdzającego fakt przyjęcia zaliczki w umówionym przez strony

terminie. Skarżąca wniosła o uchylenie wyroków Sądów obu instancji i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Zasadny jest zarzut naruszenia art. 65 § 2 k.c., polegający na dokonaniu

wykładni umowy przedwstępnej z pominięciem zbadania zgodnego zamiaru stron w

kwestii rozumienia słów: „zdeponowanie” i „przyjęcie na przechowanie”. (...)

W piśmiennictwie trafnie podniesiono, że czynność przyjęcia przez notariusza na

przechowanie w celu wydania wskazanej osobie lub jego następcy prawnemu, m.in.

pieniędzy w walucie polskiej, określana też mianem „depozytu notarialnego”,

wywołuje skutki prawne jedynie między notariuszem a deponentem, a więc nie

między stronami sporu, będącymi także stronami umowy przedwstępnej. Strony

zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, z

ustawowymi ograniczeniami wskazanymi w art. 3531

k.c., jednakże sformułowania

użyte w umowach należy raczej badać z uwzględnieniem zgodnego zamiaru stron i

celu umowy, aniżeli opierać się na ich dosłownym brzmieniu (art. 65 § 2 k.c.).

Tymczasem Sąd Apelacyjny uczynił odmiennie, ponieważ użyte w umowie

przedwstępnej sformułowanie „kwota zaliczki ... zostanie ... zdeponowana –

przyjęta na przechowanie u notariusza na specjalnym koncie bankowym” ocenił

jako zastrzeżenie dokonania między stronami tej umowy czynności notarialnej,

określonej w art. 108 § 1 Pr.not. Tymczasem czynność ta może być dokonana

jedynie w konfiguracji podmiotowej notariusz – deponent i tylko w tej płaszczyźnie

może być oceniana z uwzględnieniem wymienionego przepisu.

Ocena sformułowania umowy przedwstępnej wymagała uwzględnienia

zgodnego zamiaru stron i celu umowy, nawet jeśli brzmienie użytych w umowie

sformułowań było zbieżne z brzmieniem pojęć zastosowanych przez ustawodawcę

w art. 108 § 1 i 2 Pr.not. Niezbędność zastosowania, pominiętego przez Sąd drugiej

instancji przepisu art. 65 § 2 k.c. okazuje się tym bardziej konieczna, że

postanowienie umowy przedwstępnej wskazuje na przesłanki określające sposób

uregulowania przez stronę powodową ceny sprzedaży, a nie na przesłanki

określone przez strony jako przesądzające ich zobowiązanie zawarcia

przyrzeczonej umowy sprzedaży. (...)

Bez zbadania, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, a więc z

uwzględnieniem dyrektyw art. 65 § 2 k.c., zaskarżone orzeczenie należy ocenić

jako wydane co najmniej przedwcześnie. (...)

Sąd Najwyższy nie podziela stanowiska Sądu Apelacyjnego, że jedną z dwóch

przesłanek skuteczności dokonania czynności notarialnej przyjęcia na

przechowanie m.in. pieniędzy jest spisanie przez notariusza protokołu przyjęcia

depozytu. Należy zważyć, że wykładnia językowa art. 108 § 2 Pr.not. prowadzi do

odmiennego, racjonalnego wniosku, że spisanie przez notariusza protokołu z

przyjęcia depozytu nie stanowi niezbędnej kumulatywnej przesłanki ustawowej,

przesądzającej skuteczność dokonania czynności notarialnej przyjęcia przez

notariusza na przechowanie m.in. pieniędzy w walucie polskiej (art. 108 § 1 Pr.not.).

Przepis art. 108 § 2 Pr.not. zobowiązuje notariusza do spisania protokołu przyjęcia

depozytu, co oznacza, że dokonanie czynności notarialnej przyjęcia na

przechowanie musi poprzedzać dokonanie innej czynności notarialnej, tj. spisania

protokołu. Ponadto w art. 108 § 2 Pr.not. ustawodawca wymaga, aby notariusz w

protokole wymienił m.in. datę przyjęcia depozytu. Wymaganie to oznacza, że data

przyjęcia przez notariusza depozytu może poprzedzać datę spisania protokołu.

Dopuszczalność następczego sporządzenia przez notariusza protokołu przyjęcia

depozytu przesądza zatem, że jego późniejsze spisanie nie jest przesłanką prawnej

skuteczności dokonania czynności notarialnej przyjęcia przez notariusza na

przechowanie. Odmienny wniosek musiałby opierać się na niedopuszczalnym

założeniu możliwości nieracjonalnego działania ustawodawcy.

Za aprobatą wniosku wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie

przemawia brzmienie proponowanych zmian w art. 108 Pr.not., zawartych w

projekcie ustawy o zmianie ustawy – Prawo o notariacie oraz ustawy o Bankowym

Funduszu Gwarancyjnym (Sejm VI kadencji, druk nr 3069). Dokonywanie wykładni

obowiązującej normy prawnej z uwzględnieniem projektowanego brzmienia

przepisów może mieć wyłącznie wspomagający charakter, a ponadto nie można

aprobować tezy, że proponowana w art. 108a § 4 projektu ustawy nowelizującej

zmiana stanu prawnego niezbicie dowodzi, że obowiązujący stan prawny był

diametralnie odmienny. Przeciwnie, przewidziana w projekcie propozycja uznania

przyjęcia pieniędzy przez notariusza do depozytu za dokonane już z chwilą ich

wpływu na wskazany rachunek bankowy notariusza dowodzi, że obowiązujący

przepis jest źródłem wątpliwości interpretacyjnych, a modyfikacja jego brzmienia ma

służyć wyłącznie bardziej precyzyjnemu wyrażeniu tożsamej co dotychczasowa

normy prawnej.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815

§ 1)

k.p.c.