III UK 47/11

Wyrok z dnia 2 lutego 2012 r.

III UK 47/11

1. Sąd, który rozpoznaje odwołanie od decyzji organu rentowego o od-

mowie odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, nie

przejmuje kompetencji tego organu (art. 84 ust. 8 pkt 1 ustawy z dnia 13 paź-

dziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.).

2. Szczególnie uzasadnione okoliczności, o których mowa w art. 84 ust. 8

pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, dotyczą możliwości realiza-

cji obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, nie odnoszą się na-

tomiast do możliwości weryfikacji zobowiązania.

Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Halina Kiryło,

Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 lutego

2012 r. sprawy z odwołania Antoniego W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziału w R. o odstąpienie od żądania zwrotu należności, na skutek skargi

kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 28

grudnia 2010 r. […]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Rzeszowie do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 8 marca 2010 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w

R. stwierdził, że nie odstępuje od żądania od wnioskodawcy Antoniego W. zwrotu

należności wskazanych w decyzji z dnia 28 maja 2008 r. Jako podstawę prawną roz-

strzygnięcia powołano art. 83 ust. 1 pkt 4 oraz art. 84 ust. 8 ustawy z dnia 13 paź-

dziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009

r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.; dalej jako: „ustawa systemowa”). W uzasadnieniu pod-

2

niesiono, że rozpatrzony wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu w całości lub w

części nienależnie pobranego zasiłku chorobowego nie zasługuje na uwzględnienie z

uwagi na sytuację materialną wnioskodawcy i jego rodziny, jak również z uwagi na to,

że do wypłaty nienależnego świadczenia doszło z winy zainteresowanego.

Wyrokiem z dnia 28 grudnia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Rzeszowie, rozpozna-

jący sprawę w drugiej instancji na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację organu

rentowego od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Rzeszowie z dnia 5 października 2010 r. Wyrok Sądu pierwszej instancji zmieniał za-

skarżoną odwołaniem wnioskodawcy decyzję organu rentowego z 8 marca 2010 r. w

ten sposób, że „odstępuje” od żądania zwrotu przez wnioskodawcę należności wska-

zanych w decyzji organu rentowego z dnia 28 maja 2008 r.

Rozpatrzone zostały następujące okoliczności. Antoni W. (wnioskodawca) od

26 marca 1996 r. był zatrudniony w ZH „C.” Spółce z o.o. w R. na podstawie umowy

o pracę i z tego tytułu podlegał ubezpieczeniom społecznym. Od dnia 9 lutego 2006

r. stał się jedynym udziałowcem Spółki, przy czym nadal utrzymywał pracownicze

zgłoszenie do ubezpieczenia społecznego. Decyzją z dnia 5 maja 2008 r. organ ren-

towy stwierdził, że Antoni W. w okresie od 9 lutego 2006 r. z tytułu zatrudnienia na

podstawie umowy o pracę u płatnika składek ZH „C.” Spółki z o.o. nie podlega ubez-

pieczeniom społecznym. Jednocześnie organ rentowy objął wnioskodawcę jako

osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą (wspólnik jednoosobowej

spółki ZH „C.”) obowiązkowymi ubezpieczeniami: emerytalnym, rentowym i wypad-

kowym - od dnia 9 lutego 2008 r. Odwołanie Antoniego W. od powyższej decyzji od-

dalone zostało wyrokiem Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia 15 października

2008 r. […], a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 22 stycznia 2009 r. […] oddalił apela-

cję. Kolejną decyzją z dnia 28 maja 2008 r. organ rentowy odmówił wnioskodawcy

prawa do zasiłku chorobowego za okresy niezdolności do pracy przypadające w la-

tach 2006- 008, zobowiązując równocześnie Antoniego W. do zwrotu nienależnie

pobranego zasiłku chorobowego wraz z odsetkami w łącznej kwocie 102.473,45 zł.

Odwołanie wnioskodawcy od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu Rejono-

wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 2 kwietnia 2009 r.

[…], a Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie oddalił

apelację Antoniego W. wyrokiem z dnia 15 października 2008 r. […]. W dniu 20

czerwca 2008 r. Antoni W. przekazał część udziałów w Spółce swojej żonie Barbarze

O.-W. i od tej też pory przestał być jedynym wspólnikiem Spółki. Do chwili obecnej

3

zatrudniony jest w Spółce na stanowisku prezesa zarządu na podstawie umowy o

pracę. W rozpoczynającym sprawę niniejszą wniosku Antoni W. wystąpił o odstąpie-

nie przez organ rentowy od żądania zwrotu należności z tytułu pobranych zasiłków

chorobowych, na podstawie art. 84 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych. Alternatywnie wniósł o ograniczenie odpowiedzialności przez zastosowanie art.

84 ust. 3 i art. 84 ust. 11 ustawy systemie ubezpieczeń społecznych (ustawa syste-

mowa).

Sąd Okręgowy uznał, że w sprawie występują szczególne okoliczności w rozu-

mieniu art. 84 ust. 8 ustawy systemowej uzasadniające odstąpienie od żądania

zwrotu nienależnie wypłaconych świadczeń z funduszu chorobowego. Według Sądu

skoro wnioskodawca był niezdolny do pracy z powodu poważnych schorzeń, a rów-

nocześnie opłacał składkę na ubezpieczenie chorobowe, to konieczność zwrócenia

przez niego zasiłku chorobowego, chociaż formalnie nienależnego, byłaby sprzeczna

z podstawowymi zasadami ubezpieczeń społecznych - sprawiedliwości, dbania o

interes ubezpieczonych i ekwiwalentności świadczeń. Z tych powodów Sąd Okręgo-

wy uznał, że wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnego świadczenia

podlegał uwzględnieniu pomimo dobrego stanu majątkowego i rodzinnego wniosko-

dawcy. Decydujące bowiem okazały się przyczyny powstania zadłużenia i okoliczno-

ści, w jakich do niego doszło.

Sąd Apelacyjny w Rzeszowie podzielił podstawy zaskarżonego apelacją or-

ganu rentowego wyroku Sądu Okręgowego. Sąd ten także stwierdził, że wniosko-

dawca, podlegając od wielu lat pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu i opła-

cając odpowiednie do tego ubezpieczenia składki, pozbawiony obecnie został upraw-

nień do zasiłku chorobowego, pomimo rzeczywistej niezdolności do pracy, przy czym

na skutek wyłączenia z ubezpieczenia na koncie płatnika składek figuruje nadpłata

na kwotę co najmniej 37.878,72 zł. Sąd Apelacyjny, tak samo jak Sąd pierwszej in-

stancji, uznał, że konieczność zwracania przez wnioskodawcę zasiłku chorobowego,

pomimo że formalnie nienależnie wypłaconego, byłaby sprzeczna z podstawowymi

zasadami ubezpieczeń społecznych: sprawiedliwości, dbania o interes ubezpieczo-

nych i ekwiwalentności świadczeń.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył skargą kasacyjną organ rentowy. Skarga

oparta na podstawie materialnoprawnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) zarzuca błędną

wykładnię art. 84 ust. 8 pkt 1 ustawy systemowej, przez przyjęcie, że: 1) sąd

ubezpieczeń społecznych może oceniać słuszność (zasadność) decyzji organu ren-

4

towego o odmowie odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego zasiłku

chorobowego. W ocenie skarżącego decyzja, wydana na podstawie art. 84 ust. 8 pkt

1 ustawy systemowej ma charakter uznaniowy, co oznacza, że w ramach jej kontroli

sądowej podlega ona ocenie jedynie co do zgodności z prawem, a nie słuszności lub

celowości. W konsekwencji należy przyjmować, że nawet jeżeli zachodziłyby okre-

ślone warunki przemawiające za odstąpieniem od obowiązku zwrotu nienależnie po-

branego świadczenia, to organ rentowy pomimo to, może odmówić odstąpienia, jeżeli

przemawiają za tym zasady systemu ubezpieczeń społecznych, jak solidaryzm

ubezpieczonych i ochrona interesu ogólnospołecznego; 2) okoliczności niezwiązane

z aktualną sytuacją zdrowotną, rodzinną, majątkową wnioskodawcy i tym samym

nierzutujące na możliwość realizacji obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świad-

czenia, mogą uzasadniać odstąpienie od żądania jego zwrotu na podstawie art. 84

ust. 8 pkt 1 ustawy systemowej. Organ rentowy zwrócił uwagę na wyjątkowy charak-

ter powołanego przepisu oraz że podstawą zastosowania ulgi mogą być jedynie

aktualne na dzień składania wniosku okoliczności dotyczące wypłacalności wniosko-

dawcy. Za okoliczności uzasadniające zastosowanie ulgi z art. 84 ust. 8 pkt 1 przyj-

muje się najczęściej okoliczności związane z sytuacją majątkową, rodzinną i zdro-

wotną wnioskodawcy. Zastosowania przepisu art. 84 ust. 8 pkt 1 ustawy systemowej

nie uzasadniają okoliczności związane z powstaniem obowiązku zapłaty świadcze-

nia, lecz losowe i niezależne od zobowiązanego okoliczności uniemożliwiające mu

realizację obowiązku bez uszczerbku dla egzystencji jego i jego rodziny. Ponadto w

okolicznościach sprawy nie zachodzą po stronie wnioskodawcy okoliczności unie-

możliwiające mu wykonanie obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Przede wszystkim wnioskodawca pozostaje w zatrudnieniu, w ramach którego

otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 12.000 zł; 3) w ocenie skarżącego nawet

gdyby przyjmować, że fakt długoletniego zatrudnienia i opłacania składek oraz cho-

roba wnioskodawcy w okresie, którego dotyczy obowiązek zwrotu nienależnie pobra-

nego zasiłku, mogą być rozważane jako „szczególnie uzasadnione okoliczności”, o

których mowa w art. 84 ust. 8 pkt 1 ustawy systemowej, to i tak w tym zakresie Sąd

Apelacyjny dopuścił się naruszenia reguł wykładni związanych z wyjątkowym cha-

rakterem tego przepisu oraz reguł wykładni zwrotów niedookreślonych. Fakt (nawet

długoletniego) zatrudnienia i opłacania składek nie jest czymś nadzwyczajnym. Cały

bowiem system zabezpieczenia społecznego opiera się na zasadzie powszechności.

Zasada ta oznacza, że każdy kto posiada określony tytuł ubezpieczenia jest zobo-

5

wiązany przez okres istnienia tego tytułu uiszczać składki na ubezpieczenia społecz-

ne zgodnie z zasadami wynikającymi z ustawy systemowej. Ponadto okoliczność, że

w okresie, którego dotyczy obowiązek zwrotu nienależnie pobranego zasiłku, wnio-

skodawca faktycznie chorował, należy skonfrontować z winą wnioskodawcy stwier-

dzoną wyrokiem Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia 15 października 2009 r. […].

Organ rentowy nigdy nie zarzucał wnioskodawcy, że ten „wyłudził” zasiłek chorobo-

wy, lecz że na skutek swojej niestaranności utracił tytuł ubezpieczenia chorobowego.

Przywołaną przez Sąd Apelacyjny zasadę sprawiedliwości, dbania o interes ubezpie-

czonych i ekwiwalentności świadczeń, należy - w ocenie skarżącego - skonfrontować

z innymi zasadami ubezpieczeń społecznych, takimi jak solidaryzm ubezpieczonych i

ochrona interesu ogólnospołecznego. Żaden przepis, a w szczególności art. 84 ust. 8

pkt 1 ustawy systemowej, nie daje prymatu zasadom wskazanym przez Sąd Apela-

cyjny w zaskarżonym wyroku nad zasadami solidaryzmu ubezpieczonych i ochrony

interesu publicznego. Wobec powyższego - wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego -

trudno przyjąć, że fakt długoletniego zatrudnienia i opłacania składek oraz faktyczna

choroba w okresie, którego dotyczy obowiązek zwrotu nienależnie pobranego za-

siłku, stanowią „szczególnie uzasadnione okoliczności”, o których mowa w art. 84

ust. 8 pkt 1 ustawy systemowej.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i jego zmianę

przez zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji i oddalenie odwołania oraz o zasą-

dzenie od wnioskodawcy na rzecz organu rentowego kosztów postępowania kasa-

cyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 84 ust. 8 pkt 1 ustawy systemowej organ rentowy może odstą-

pić od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości

lub w części, odroczyć termin ich płatności albo rozłożyć je na raty, jeżeli zachodzą

szczególnie uzasadnione okoliczności. Kompetencja organu rentowego w tym

przedmiocie, chociaż osadzona w konstrukcji tzw. „uznania administracyjnego”, pod-

lega kontroli sądowej, w trybie przewidzianym w art. 83 ust. 2 ustawy systemowej.

Zakres kognicji sądu ubezpieczeń społecznych odnosi się także do zasadności decy-

zji organu rentowego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2009 r., II UK

147/09, LEX nr 577846; uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 9 marca 2006 r., II UZP

6

1/06, OSNP 2006 nr 13-14, poz. 217; z dnia 3 czerwca 2000 r., III ZP 15/00,

OSNAPiUS 2000 nr 23, poz. 864).

Ze względu na wynikające ze skargi kasacyjnej zagadnienie zakresu kompe-

tencji sądu ubezpieczeń społecznych należy zwrócić uwagę na jej określenie w art.

47714

k.p.c. Według § 1 tego przepisu sąd oddala odwołanie, jeżeli nie ma podstaw

do jego uwzględnienia, natomiast - zgodnie z § 2 - w razie uwzględnienia odwołania

sąd zmienia zaskarżoną decyzję w całości lub w części i orzeka co do istoty sprawy.

W każdym przypadku rozstrzygnięcie sądu zależy od wyniku rozpoznania odwołania.

To odwołanie jest tu (w postępowaniu sądowym) bezpośrednim przedmiotem

sprawy. Oczywiście odwołanie odnosi się do decyzji i przez to podlega ona także

rozpoznaniu przez sąd, ale - ponownie trzeba podkreślić - tym co podlega podsta-

wowej kognicji jest odwołanie, to ocena jego zasadności (niezasadności) jest głów-

nym zadaniem sądu ubezpieczeń społecznych; z kolei ocena odwołania staje się

podstawą, główną przesłanką ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy.

Starając się uchwycić dystynkcje kompetencji organów rozpoznających

sprawę z zakresu ubezpieczeń społecznych, organu rentowego w fazie pierwszej

sprawy i sądu w fazie drugiej, trzeba mieć na uwadze wyżej wskazaną zasadę kom-

petencji sądu, że opiera się ona na rozpoznaniu odwołania. Zauważenie tego jest

szczególnie potrzebne w sprawie takiej jak niniejsza, w której decyzja organu rento-

wego kształtuje nową sytuację prawną. Jest to decyzja o charakterze konstytutyw-

nym, w każdym razie taki jej charakter odnosi się na pewno do decyzji uwzględniają-

cej wniosek ubezpieczonego o odstąpienie od żądania zwrotu należności z tytułu

nienależnie pobranych świadczeń. Istota regulacji materialnoprawnej zawartej w art.

84 ust. 8 ustawy systemowej polega wszak na tym, że Zakład Ubezpieczeń Społecz-

nych został wyposażony przez ustawę w kompetencję zmiany sytuacji prawnej ist-

niejącej i wyraźnie już ukształtowanej. Chodzi tu o sytuację nie tylko ubezpieczonego

zobowiązanego do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, ale także o ciążący na

ZUS obowiązek „egzekwowania” nienależnie pobranych świadczeń (art. 84 ust. 4

ustawy systemowej). Osią omawianej regulacji materialnoprawnej jest właśnie kom-

petencja Zakładu do zmiany powyższych zobowiązań „jeżeli zachodzą szczególnie

uzasadnione okoliczności”.

Uznaniu ZUS - uznaniu, którego granice są zakreślone tylko przez odniesienie

do wskazanej klauzuli („jeżeli zachodzą szczególne uzasadnione okoliczności”) -

ustawodawca powierzył decydowanie (kompetencję) o odstąpieniu od „egzekwowa-

7

nia” istniejącego zobowiązania. Trzeba zwrócić uwagę na materialną causae przed-

miotowej kompetencji. Zakład jest przecież dysponentem Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (art. 51 ustawy systemowej), który z tego tytułu zarządza (ponosi od-

powiedzialność) środkami FUS, przeznaczonymi między innymi na wypłaty świad-

czeń z ubezpieczenia emerytalnego, rentowego, chorobowego oraz wypadkowego

(art. 54 ustawy systemowej). Jeżeli - co w sprawie prawomocnie rozstrzygnięto - do-

szło do nienależnego pobrania świadczeń i przez to zubożenia środków FUS oraz

jeżeli - co również zostało już prawomocnie rozstrzygnięte - osoba, która świadczenie

nienależnie pobrała ma obowiązek ich zwrotu, to według rozważanej regulacji szcze-

gólnej z art. 84 ust. 8 ustawy systemowej, tylko ZUS (dysponent FUS) i tylko z wyjąt-

kowych powodów („szczególnie uzasadnione okoliczności”) może „odstąpić” od wy-

konywania tego, do czego zasadniczo jest zobowiązany (por. art. 84 ust. 4 ustawy

systemowej). Jeżeli ZUS zastosuje przyznane mu przez ustawodawcę prawo „odstą-

pienia”, to powstaje nowa sytuacja, w wymiarze bezpośrednio materialnym, polega-

jąca na tym, że ubezpieczony, choć pobrał bezpodstawnie świadczenia i zubożył w

ten sposób środki FUS, zostaje praktycznie zwolniony z obowiązku ich zwrotu, nato-

miast FUS definitywnie traci określony zakres środków, które powinny pozostawać w

jego dyspozycji.

Analiza kompetencji ZUS - określonej w art. 84 ust. 8 ustawy systemowej -

powinna ponadto uwzględniać przewidziane w tym przepisie zróżnicowanie form od-

stąpienia od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń.

Odstąpienie całościowe jest formą o konsekwencjach - wyżej wskazanych co do

ubezpieczonego i co do środków FUS - najdalej idącą. Można uważać, że odstąpie-

nie od żądania zwrotu w całości jest rozstrzygnięciem wyjątkowym nawet w ramach

kompetencji ZUS, która już co do zasady - jak to wyżej podniesiono - jest wyjątkowa.

Chodzi o przypadek o głębokim - można powiedzieć - nasyceniu „szczególnie uza-

sadnionych okoliczności”, takich że dla uwzględnienia uzasadnionego szczególnymi

okolicznościami interesu ubezpieczonego nie wystarczy ani „odstąpienie” w części,

ani odroczenie terminu płatności zobowiązania ubezpieczonego, ani rozłożenie na-

leżności na raty. Na skutek odwołania od decyzji, działającego jak dysponent FUS,

organu rentowego sąd - co należy zaakcentować - nie uzyskuje kompetencji przewi-

dzianej w art. 84 ust. 8 dla Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd nie jest dyspo-

nentem Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie zarządza środkami Funduszu, nie

odpowiada za ich stan, a nawet nie uzyskuje, tak jak w rozpoznawanej sprawie, in-

8

formacji w tym zakresie. Dlatego też, o czym była wyżej mowa, rozstrzygnięcie sądu,

to rozstrzygnięcie co do przedmiotu sprawy sądowej (oddalenie odwołania, według

art. 47714

§ 1 k.p.c. albo orzeczenie co do istoty sprawy, według art. 47714

§ 2 k.p.c.)

zasadza się na rozpatrzeniu odwołania. Odwołanie podlega uwzględnieniu, jeżeli

zasadnie zarzuca naruszenie prawa przez organ rentowy.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że rozpoznające sprawę Sądy

uznały, że należy Antoniego W. uwolnić w całości od ciążącego na nim zobowiązania

zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych nie ze względu

na bezprawność decyzji organu rentowego, ale na podstawie bezpośredniego zreali-

zowania przez Sąd należącej do organu rentowego kompetencji. Niezależnie zatem

od budzącej zastrzeżenia - o czym będzie mowa dalej - oceny, że „zachodzą szcze-

gólnie uzasadnione okoliczności”, wadą fundamentalną podstawy prawnej wyroku

jest niezauważenie przez Sąd materialnoprawnej konstrukcji przepisu opartej na

uznaniowej kompetencji ZUS.

Nie ma racji Sąd Apelacyjny w Rzeszowie, który ocenie organu rentowego -

opartej na analizie dotyczących ubezpieczonego okoliczności zaistniałych po ustale-

niu jego zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń - przeciwstawia

ocenę okoliczności zaistniałych poprzednio, okoliczności, które odnoszą się do

pobierania nienależnych świadczeń. Interpretacja Sądu pozostaje w wyraźnej

sprzeczności z sekwencją analizowanych wydarzeń i sekwencją dotyczących tych

wydarzeń konsekwencji prawnych. Poza zakresem rozpoznawanej sprawy pozosta-

wało ustalenie zobowiązania ubezpieczonego do zwrotu nienależnie pobranych

świadczeń. Opiera się ono na odrębnej regulacji materialnoprawnej (por. art. 84 ust.

1-3 ustawy systemowej) i zostało ustalone prawomocną decyzją. Prawomocne, po

przeprowadzeniu kontroli sądowej, ustalenia obejmują okoliczności poboru nienależ-

nych świadczeń i przewidziane prawem okoliczności powodujące obowiązek ich

zwrotu. Natomiast przedmiotem niniejszej sprawy, o czym była mowa wyżej, jest sy-

tuacja powstała po prawomocnym ustaleniu zobowiązania ubezpieczonego, a więc

po prawomocnym przesądzeniu, że określoną kwotę świadczeń ubezpieczony pobrał

nienależnie i że nie zachodziły okoliczności, które usprawiedliwiałyby pobranie tych

świadczeń bez obowiązku zwrotu. Chodzi tu więc o sytuację, mówiąc najogólniej,

etapu wykonawczego, etapu wydarzeń i okoliczności istniejących po uprawomocnie-

niu się decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnych świadczeń. Wtedy bowiem

zastosowaniu podlega obowiązek „wykonawczy”, realizowany w formach określonych

9

w art. 84 ust. 4 ustawy systemowej, od którego można wyjątkowo odstąpić, „jeżeli

zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności”. Te okoliczności, o których mowa w

art. 84 ust. 8 ustawy systemowej, nie dotyczą ustalonego prawomocnie obowiązku -

to nastąpiło w innej sprawie - ale dotyczą sytuacji zobowiązania już ustalonego i

przeznaczonego do przymusowego ściągnięcia. Może tu chodzić o rozważenie

szczególnej sytuacji ubezpieczonego (osobistej, rodzinnej, majątkowej), która uza-

sadnia jedną z przewidzianych form „odstąpienia” od realizacji ustalonego prawo-

mocnie zobowiązania, że istnieją obecnie, w tej ustalonej w sprawie fazie etapu wy-

konawczego, przyczyny zachodzące po stronie ubezpieczonego, przyczyny tak po-

ważne („szczególne”), że uzasadniają nawet ograniczenie środków służących do

realizacji zadań Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. „Szczególnie uzasadnione

okoliczności”, o których mowa w art. 84 ust. 8 pkt 1 ustawy systemowej, muszą za-

tem dotyczyć możliwości wykonania obowiązku zwrotu nienależnie pobranego

świadczenia. Nieuprawnione jest zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

kwestionowanie ustalonego obowiązku ubezpieczonego; jakieś jego bagatelizowanie

przez wskazywanie na rzekomo tylko „formalnie nienależnie wypłacony zasiłek cho-

robowy”. Nie ma podstawy weryfikacja ustalonego prawomocnie zobowiązania i nie

ma podstawy wyrażona w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku ocena jakoby ko-

nieczność zwracania nienależnie pobranego świadczenia pozostawała w sprzeczno-

ści - jak to Sąd ujął - z „podstawowymi zasadami ubezpieczeń społecznych - spra-

wiedliwości, dbania o interes ubezpieczonych i ekwiwalentności świadczeń”. Należy

zauważyć, że powyższą, ogólnie sformułowaną ocenę co do zasad i co do ekwiwa-

lentności świadczeń, Sąd Apelacyjny połączył z tym, że Antoni W. pobierał zasiłek

chorobowy w okresie, w którym opłacał składki na ubezpieczenie „pracownicze” z

tytułu niezdolności do pracy. Nie jest to ocena przekonująca, bo jest ona oderwana

od przewidzianych w systemie ubezpieczeń społecznych zasad zwrotu nienależnie

pobranych świadczeń. W szczególności nieuprawniony byłby pogląd co do ekwiwa-

lentności pomiędzy świadczeniami z tytułu ubezpieczenia społecznego a składkami

uiszczanymi bezpodstawnie. Na błędną ocenę Sądu Apelacyjnego co do zastosowa-

nia w sprawie zasad ubezpieczeń społecznych, sprawiedliwości i ekwiwalentności

wskazują konsekwencje rozpatrywanego rozstrzygnięcia, stosownie do którego or-

gan rentowy nie mógłby uzyskać całej kwoty nienależnie pobranych przez Antoniego

W. świadczeń (102.473,45 zł) a równocześnie zobowiązany byłby do zwrotu Anto-

niemu W. kwoty składek bezpodstawnie przez niego wpłaconych (37.878,72 zł).

10

Przykład ten wyraźnie unaocznia błędną interpretację przez Sąd Apelacyjny art. 84

ust. 8 ustawy systemowej.

Z powyższych przyczyn, wobec zasadności podstawy skargi kasacyjnej, Sąd

Najwyższy orzekł zgodnie z art. 39815

§ 1 k.p.c.

========================================