I UK 280/11

Sygn. akt I UK 280/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania E. S. i W. S.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

o podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonych od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 marca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 16 września 2010 r. Sąd Okręgowy, po rozpoznaniu

odwołania E. S. i W. S. (zwanych dalej wnioskodawcami) od decyzji Prezesa Kasy

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 18 marca 2010 r. stwierdzającej

ustanie ubezpieczenia społecznego rolników w stosunku do wnioskodawcy jako

małżonka rolnika w okresie od 1 października 1997 r. do 31 grudnia 2003 r. oraz od

1 października 2005 r., umorzył postępowanie w części dotyczącej ustalenia

podlegania ubezpieczeniu od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2003 r., a w

pozostałej części oddalił odwołanie. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły

następujące ustalenia.

Decyzją z dnia 30 grudnia 1997 r. stwierdzono podleganie przez

wnioskodawcę ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy jako małżonka

rolnika od 1 października 1997 r. Z informacji uzyskanej przez Kasę na początku

2010 r. wynikało, że wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą od 9

września 1996 r. i zawiesił ją od 1 stycznia 1999 r. Od 15 września 2005 r.

wnioskodawca prowadzi wspólnie z M. S. działalność gospodarczą w ramach spółki

cywilnej o nazwie „O." Firma Handlowo-Usługowa. Zgłosili oni działalność

gospodarczą w ewidencji działalności gospodarczej i zwrócili się o nadanie numeru

NIP oraz rozpoczęli inwestycję w postaci budowy stacji paliw. Obecnie nie podjęli

jeszcze działalności handlowej. Koszty realizowanego przedsięwzięcia wspólnicy

ponoszą po połowie i zamierzają potrącić je z przewidywanych przychodów. Z

tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wnioskodawca nie wykazał w latach

2005-2009 żadnego przychodu. Uwzględniając dokumenty dołączone do odwołania

organ rentowy decyzją z dnia 25 maja 2010 r. objął wnioskodawcę ubezpieczeniem

społecznym rolników od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2003 r.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy, powołując się na art. 7

ust. 1, art. 16 ust. 1 i 3, art. 5 oraz art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników (jenolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291

ze zm.), a także art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa systemowa),

3

uznał odwołanie za bezzasadne. W ocenie Sądu pierwszej instancji, w sprawie było

sporne, czy w zaskarżonej decyzji organ rentowy prawidłowo przyjął, że w okresach

od 1 października 1997 r. do 31 grudnia 1998 r. i od 1 października 2005 r.

zaistniały podstawy do wyłączenia wnioskodawcy z ubezpieczenia społecznego

rolników, z uwagi na prowadzenie przez niego działalności gospodarczej. Odnośnie

pierwszego z powyższych okresów Sąd Okręgowy podzielił stanowisko organu

rentowego, gdyż wnioskodawca zawarł związek małżeński już po rozpoczęciu

działalności gospodarczej od 9 września 1996 r. Brak więc było podstaw do objęcia

go ubezpieczeniem społecznym jako małżonka rolnika w okresie prowadzenia

działalności gospodarczej z uwagi na brak rocznego, nieprzerwanego okresu

podlegania ubezpieczeniu rolniczemu. W odniesieniu do drugiego z powyższych

okresów wnioskodawca zgłosił rozpoczęcie prowadzenia działalności gospodarczej

od dnia 15 września 2005 r., co wynika z wniosku o wpis do ewidencji działalności

gospodarczej. Rozpoczęcie działalności gospodarczej zgłosił również w organie

podatkowym. Poza sporem jest także, iż wnioskodawca zawarł z M. S. spółkę

cywilną, której celem było wybudowanie stacji benzynowej oraz że inwestycja ta

nadal jest w trakcie realizacji. W związku z tym wnioskodawca nie wykonywał

czynności nastawionych na uzyskanie przychodu, ponieważ obiekt do tego

przeznaczony nie został oddany do użytkowania. Zdaniem Sądu pierwszej instancji,

nie można jednak przyjąć, że od września 2005 r. wnioskodawca nie prowadził

działalności gospodarczej. W tym zakresie Sąd Okręgowy powołał się na

stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zawarte w

wyroku z dnia 28 stycznia 2009 r., VII SA/Wa 1374/08 (LEX nr 489317) oraz Sądu

Apelacyjnego w Białymstoku zawarte w wyroku z dnia 17 grudnia 2003 r., III AUa

1531/03 (OSA 2004/9/22), stwierdzając, że aktywność wnioskodawcy w okresie po

wrześniu 2005 r., sprowadzająca się do czynności przygotowawczych polegających

na finalizacji budowy obiektu handlowego stanowiła część prowadzonej przez niego

działalności gospodarczej. Prowadzi to do wniosku, że działalność ta stanowiła tytuł

ubezpieczenia społecznego w systemie powszechnym, wykluczającym w oparciu o

art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, możliwość

podlegania ubezpieczeniu rolniczemu. Ponadto nie zaistniały warunki

kontynuowania przez wnioskodawcę ubezpieczenia rolniczego określone w art. 5a

4

ust. 1 tej ustawy, ponieważ nie złożył on w 14-dniowym ustawowym terminie,

liczonym od dnia rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności

gospodarczej, oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia rolniczego.

Wyrokiem z dnia 15 marca 2011 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawcy od powyższego wyroku.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, w dniu 1 stycznia 1997 r. wnioskodawca nie

spełniał warunku podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników na podstawie

art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników (Dz.U. z 1996 r. Nr 124, poz. 585). W tej dacie jedynym

tytułem jego ubezpieczenia była pozarolniczą działalność gospodarcza prowadzona

od 9 września 1996 r., zaś domownikiem rolnika stał się dopiero 5 kwietnia 1997 r.

W dalszej kolejności Sąd Apelacyjny wskazał, że stosownie do art. 16 ust. 1

pkt 2 oraz art. 7 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu oraz wypadkowemu, chorobowemu i

macierzyńskiemu podlega z mocy ustawy domownik rolnik, którego gospodarstwo

obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział

specjalny. Przepisy te nie znajdują zastosowania wówczas, gdy osoba taka, między

innymi, podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu, przy czym pod pojęciem

osoby podlegającej innemu ubezpieczeniu społecznemu należy rozumieć osobę,

która podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym na

podstawie przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych lub objętą przepisami o

zaopatrzeniu emerytalnym (art. 16 ust. 3 i art. 7 oraz art. 6 pkt 13 ustawy). Zgodnie

z art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 12 ust. 1 i 13 ust. 4 ustawy systemowej obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu podlegają osoby

prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą, a obowiązek ten datuje się od

dnia rozpoczęcia wykonywania tej działalności do dnia zaprzestania jej

wykonywania. Sąd Apelacyjny podniósł, że zarówno w rozumieniu obowiązującego

uprzednio w tym zakresie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. - Prawo

działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.), jak i art. 2 aktualnie

obowiązującej ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej

(jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 220 poz. 1447 ze zm.), do której odsyła art. 5a

ust. 10 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, działalnością gospodarczą

5

jest zarobkowa działalność wytwórcza, handlowa, budowlana, usługowa (...)

wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. Prowadzenie działalności

gospodarczej obejmuje nie tylko faktyczne wykonywanie czynności należących do

jej zakresu, lecz także czynności zmierzające do zaistnienia takich czynności

gospodarczych. Co więcej, osoba prowadząca działalność gospodarczą winna

zgłaszać organowi ewidencyjnemu nie tylko fakt rozpoczęcia tej działalności, ale

także wszelkie zmiany stanu faktycznego i prawnego odnoszące się do

przedsiębiorcy i wykonywanej przez niego działalności gospodarczej, ponieważ

wpis do ewidencji działalności gospodarczej nie tylko legalizuje wykonywanie tej

działalności, ale też wyznacza czasowe ramy bycia przedsiębiorcą. Okresy

podlegania obowiązkowi ubezpieczenia wyznaczone zostały co do zasady przez

formalne, a nie faktyczne wykonywanie działalności, która stanowi tytuł

ubezpieczenia (art. 13 ustawy systemowej). Przedsiębiorca rozpoczynający

prowadzenie działalności gospodarczej powinien się liczyć z koniecznością

ponoszenia związanego z nią ryzyka gospodarczego. Co więcej, dla ustalenia

istnienia obowiązku ubezpieczeniowego z tytułu prowadzonej pozarolniczej

działalności gospodarczej nie ma znaczenia przyczyna czasowego zaprzestania jej

wykonywania. Regulowanie czasu wykonywania działalności, podobnie jak

podejmowanie innych czynności natury organizacyjnej w zależności od aktualnych

potrzeb osobistych czy zawodowych prowadzącego działalność gospodarczą

stanowi bowiem nieodłączny element tego typu aktywności zarobkowej. Tym

samym również okresowe zaprzestanie prowadzenia działalności z różnych

przyczyn, takich jak urlop, wyjazd, choroba, powinno być zgłoszone do ewidencji.

Okresy niewykonywania działalności gospodarczej z powodu niezdolności do pracy

nie uzasadniają zatem wyłączenia z obowiązkowego ubezpieczenia, mogąc jedynie

- dla osób objętych dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym - stanowić

podstawę pobierania zasiłku chorobowego. W powyższym kontekście należy

również zauważyć, iż za okoliczność uzasadniającą wyłączenie z ubezpieczenia

społecznego nie można uznać czasowego nieosiągania z tego tytułu nawet

jakichkolwiek przychodów. Na gruncie rozpoznawanej sprawy bezsporne było, że

po zarejestrowaniu działalności gospodarczej w postaci spółki cywilnej Firmy

Handlowo-Usługowej O. w organie ewidencyjnym w dniu 15 września 2005 r.

6

wnioskodawca nie zgłaszał przerw w prowadzeniu działalności gospodarczej

organowi ewidencyjnemu ani nie wykreślił przedmiotowej działalności z ewidencji

działalności gospodarczej. Jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału

dowodowego, w ramach zawiązanej spółki ukierunkowanej na budowę stacji paliw,

wnioskodawca podejmował działania mające na celu przygotowanie przedmiotowej

budowy pod względem prawnym i technicznym, a nadto ponosił koszty jej budowy.

Tym samym nie może budzić wątpliwości, że wnioskodawca podejmując działania

zmierzające do powstania w przyszłości czynności należących do zakresu

prowadzenia działalności gospodarczej, w istocie prowadził przedmiotową

działalność. Dla rozstrzygnięcia sprawy nie miało przy tym znaczenia, że

wnioskodawca nie świadczył konkretnych usług sprzedaży paliw i nie osiągnął z

tytułu przedmiotowej działalności jakiegokolwiek dochodu. Faktyczne

niewykonywanie działalności gospodarczej w okresie oczekiwania (bez względu na

jego długość) na przyszłe zamówienie nie oznacza bowiem zaprzestania

prowadzenia takiej działalności. Działalność gospodarcza nie może mieć

charakteru przypadkowego, a zatem nieuprawnione jest twierdzenie, że

wykonywana jest wyłącznie wówczas, gdy przedsiębiorca świadczy konkretną

usługę. Prowadzenie działalności gospodarczej polega tak na stworzeniu

odpowiednich warunków do jej wykonywania, składaniu ofert, oczekiwaniu na

zamówienie, jak i na faktycznym wykonywaniu zleconej pracy.

Sąd Apelacyjny wskazał, że wyjątkową sytuację, w której osoby prowadzące

działalność gospodarczą mogą podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników

reguluje art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Z uwagi na fakt, iż

zasadą jest wyłączenie z obowiązku rolniczego ubezpieczenia społecznego osób

spełniających warunki do objęcia innym ubezpieczeniem społecznym (art. 7 ust. 1 i

art. 16 ust. 3 ustawy), art. 5a ustawy winien być interpretowany w sposób ścisły i

stosowany jedynie w przypadku spełnienia wszystkich wskazanych w nim

przesłanek. Stosownie do treści art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników w brzmieniu obowiązującym w dniu 15 października 2005 r., z możliwości

podlegania rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu przy równoczesnym

prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej może skorzystać tylko ten

rolnik, który - podlegając nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata ubezpieczeniu

7

rolniczemu w pełnym zakresie z mocy ustawy, rozpoczął prowadzenie pozarolniczej

działalności gospodarczej lub współpracę przy prowadzeniu tej działalności - złoży

w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oświadczenie o kontynuowaniu

tego ubezpieczenia w terminie 14 dni od dnia rozpoczęcia wykonywania

pozarolniczej działalności gospodarczej lub współpracy przy tej działalności (pkt 1),

nadal prowadzi działalność rolniczą lub stale pracuje w gospodarstwie rolnym,

obejmującym obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub w dziale

specjalnym (pkt 2), nie jest pracownikiem i nie pozostaje w stosunku służbowym

(pkt 3), nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty albo do świadczeń z

ubezpieczeń społecznych (pkt 4), a kwota należnego podatku dochodowego za

poprzedni rok podatkowy od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej

nie przekracza 2.528 zł (pkt 5). Przepis art. 5a nie zawiera tym samym

bezwzględnego obowiązku podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników

rolnika lub domownika, który podejmuje prowadzenie działalności gospodarczej, ale

pozostawia system ubezpieczenia do wyboru rolnika. Wnioskodawca - jako osoba

podlegająca ubezpieczeniu społecznemu rolników od 1 października 1997 r., a

zatem w okresie przekraczającym wymagany okres 3 lat - podejmując się

prowadzenia działalności gospodarczej z dniem 15 września 2005 r. w wymaganym

terminie nie złożył w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oświadczenia o

kontynuowaniu tego ubezpieczenia. Stosownie do art. 5a ust. 5 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, niezachowanie terminu złożenia

oświadczenia, o którym mowa w art. 5a ust. 1 pkt 1, jest równoznaczne z ustaniem

ubezpieczenia z końcem kwartału, w którym rolnik lub domownik rozpoczął

wykonywanie pozarolniczej działalności gospodarczej lub współpracę przy

prowadzeniu tej działalności. Oczywiste jest przy tym, że o istnieniu obowiązku

podlegania ubezpieczeniom nie decyduje wola wnioskodawcy lub pracowników

Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, a przepisy prawa stosowane w

określonej sytuacji faktycznej. Skoro zatem począwszy od 15 września 2005 r.

wnioskodawca rozpoczął prowadzenie działalności gospodarczej, nie spełniając

przy tym warunków koniecznych do podlegania ubezpieczeniu społecznemu na

zasadach przewidzianych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników, to tym

8

samym począwszy od dnia 1 października 2005 r. ustało jego ubezpieczenie

rolnicze.

W skardze kasacyjnej wnioskodawcy zarzucili naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię art. 5a ust. 1 i 10 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników w związku z art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie

działalności gospodarczej, poprzez uznanie, że samo zarejestrowanie prowadzenia

działalności gospodarczej i aktywność wnioskodawcy w okresie następującym po

miesiącu wrześniu 2005 r., sprowadzająca się wyłącznie do czynności

przygotowawczych polegających na przygotowaniu pod względem prawnym i

technicznym budowy obiektu handlowego, bez osiągnięcia jakiegokolwiek

przychodu, stanowiła prowadzenie przez niego działalności gospodarczej w

rozumieniu art. 5a ust. 1 i 10 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz

uznanie, że od dnia 1 października 2006 r. (prawidłowo: 2005 r.) ustało jego

ubezpieczenie rolnicze.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że w dniu 15 września 2005

r. wnioskodawca dokonał czynności zarejestrowania działalności gospodarczej w

formie spółki cywilnej i rozpoczął jedynie czynności przygotowawcze

ukierunkowane na budowę pomieszczeń, w których działalność gospodarcza miała

być prowadzona w przyszłości, a więc budowę budynku stacji paliw. Nie podjął

natomiast działań ukierunkowanych na osiągnięcie zysku, nie dokonał żadnych

czynności sprzedaży towarów bądź usług, nie uzyskał nie tylko dochodu, ale

również jakiegokolwiek przychodu, a jego działania nie miały cech działalności

zarobkowej, a sprowadzały się jedynie do przygotowania budowy pod względem

technicznym i formalno-prawnym, zaś budowa stacji paliw, w której działalność

gospodarcza spółki ma być wykonywa, do dnia dzisiejszego nie została ukończona.

Skarżący wskazał również na pojęcie działalności gospodarczej, o której mowa w

art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, zdefiniowane w art. 2 ustawy

o swobodzie działalności gospodarczej, który daje podstawę do przyjęcia, że dla

uznania określonej działalności za działalność gospodarczą, konieczne jest łączne

spełnienie trzech warunków, mianowicie po pierwsze - dana działalność musi być

9

działalnością zarobkową, po drugie - działalnością wykonywaną w sposób

zorganizowany oraz po trzecie - wykonywaną w sposób ciągły. W przedmiotowej

sprawie nie można uznać, aby czynności wnioskodawcy po formalnym

zarejestrowaniu działalności odpowiadały powyższym cechom. W działaniach

wnioskodawcy brak było bowiem powtarzalności czynności, dokonywania stałych

transakcji i stałej współpracy. Wnioskodawca nie uczestniczył w obrocie

gospodarczym, nie wykonywał czynności typowych dla przedsiębiorców, nie osiągał

nie tylko dochodu, ale również nie wykazał przychodu. Skarżący wskazał nadto, że

o tym czy działanie danej osoby można uznać za prowadzenie działalności

gospodarczej, a co za tym idzie przesądzające o momencie jej rozpoczęcia na

gruncie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej decydować będą

każdorazowo okoliczności danego przypadku. W ocenie czy zostały podjęte

czynności zmierzające bezpośrednio do rozpoczęcia prowadzenia działalności

gospodarczej (czynności przygotowawcze stanowiące już o wykonywaniu tej

działalności) należy uwzględniać wszelkie okoliczności sprawy, w tym także zamiar

(wolę) osoby prowadzącej działalność gospodarczą. Wnioskodawca nigdy

faktycznie nie rozpoczął działań o cechach działalności gospodarczej, a więc nie

można uznać, że prowadzenie budowy budynku usługowo-handlowego, w którym w

przyszłości działalność ta ma być wykonywana stanowi w istocie prowadzenie

działalności gospodarczej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona w zakresie objętym podniesionymi w

niej zarzutami.

Trafnie Sąd drugiej instancji wywiódł, że wynikająca z art. 7 ust. 1 i art. 16

ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników zasada pierwszeństwa

podlegania innemu niż rolnicze ubezpieczeniu społecznemu doznaje wyłomu w

sytuacjach określonych w art. 5a ust. 1 tej ustawy. Zezwala on na dalsze

pozostawanie w ubezpieczeniu rolniczym między innymi rolnikowi, który rozpocznie

prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej i spełnia jednocześnie

warunki określone w tym przepisie. Zgodnie z art. 5a ust. 10 ustawy za

10

pozarolniczą działalność gospodarczą (w rozumieniu art. 5a ust. 1) uważa się

pozarolniczą działalność gospodarczą prowadzoną na terytorium Rzeczypospolitej

Polskiej przez osoby fizyczne na podstawie przepisów o swobodzie działalności

gospodarczej, z wyłączeniami, które nie mają zastosowania w stanie faktycznym

sprawy. Niespełnienie przez rolnika, który rozpoczął prowadzenie pozarolniczej

działalności gospodarczej, warunków określonych w art. 5a ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników powoduje - z mocy prawa - podleganie przez niego

obowiązkowi ubezpieczenia społecznego osób prowadzących taką działalność i

ustanie ubezpieczenia rolniczego. Dla wyniku sprawy istotne znaczenie ma zatem

rozstrzygnięcie kwestii, kiedy można mówić o rozpoczęciu prowadzenia działalności

gospodarczej stanowiącej tytuł podlegania ubezpieczeniom społecznym na

podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 12 ust. 1 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy

systemowej, uznającym za osobę prowadzącą taką działalność osobę prowadzącą

pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności

gospodarczej lub innych przepisów szczególnych, a więc niewątpliwie na podstawie

przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, do których odsyła

również art. 5a ust. 10 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W myśl art.

13 pkt 4 ustawy systemowej, osoby prowadzące pozarolniczą działalność, a więc

również te, o których stanowi art. 8 ust. 6 pkt 1 tej ustawy, podlegają obowiązkowo

powszechnym ubezpieczeniom społecznym od dnia rozpoczęcia wykonywania

działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności, z wyłączeniem

niemającym zastosowania w rozpatrywanym przypadku. Nie powinno budzić

wątpliwości, że rozpoczęcie prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej,

o którym stanowi art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu rolników odpowiada

rozpoczęciu wykonywania takiej działalności w rozumieniu art. 13 pkt 4 ustawy

systemowej. Tylko bowiem w takim przypadku może dojść do sytuacji określonych

w pierwszym z powołanych przepisów.

Skoro zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 12 ust. 1 odczytywanych w związku z

art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy systemowej obowiązkowi ubezpieczenia podlegają osoby

prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów o

działalności gospodarczej, przeto czasowe granice prowadzenia tej działalności

oraz podlegania z tego tytułu obowiązkowi ubezpieczenia społecznego co do

11

zasady wyznacza formalny wpis do ewidencji działalności gospodarczej,

dokonywany i wykreślany na zasadach przewidzianych w przepisach kolejno

obowiązujących ustaw regulujących prowadzenie takiej działalności. W myśl art. 7

ust. 1 i 2 ustawy - Prawo działalności gospodarczej, obowiązującego do dnia 31

marca 2009 r. z mocy art. 66 pkt 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. - Przepisy

wprowadzające ustawę o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 173, poz.

1808 ze zm.), a następnie art. 14 ust. 1 i 2 ustawy o swobodzie działalności

gospodarczej, przedsiębiorca będący osobą fizyczną, a więc także wspólnik spółki

cywilnej (art. 4 ust. 2 tej ustawy) mógł podjąć działalność gospodarczą po

uzyskaniu wpisu do ewidencji działalności gospodarczej (od dnia 31 marca 2009 r.

uzyskuje to uprawnienie już w dniu złożenia wniosku o wpis do ewidencji, chyba że

- stosownie do art. 14 ust. 3 - we wniosku określi późniejszy dzień podjęcia tej

działalności).

Odnosząc te przepisy do obowiązujących w rozpatrywanym zakresie

uregulowań prawa ubezpieczeń społecznych można ogólnie stwierdzić, że podjęcie

działalności gospodarczej oznacza legalne rozpoczęcie jej wykonywania

(prowadzenia), które przecież w rzeczywistości nie musi zbiegać się z datą

określoną w ewidencji, gdyż może nastąpić w późniejszym czasie albo nie nastąpić

w ogóle. Wskazuje na to jednoznacznie już tylko treść art. 13 pkt 4 ustawy

systemowej, który powstanie i ustanie obowiązku ubezpieczenia łączy z

rozpoczęciem i zaprzestaniem wykonywania pozarolniczej działalności

gospodarczej, a nie z okresem jej zaewidencjonowania. Również art. 5a ust. 1

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników odnosi przypadek „zbiegu"

ubezpieczeń z systemów powszechnego i rolniczego z rozpoczęciem prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej. Z tego względu w orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjmuje się zgodnie, że obowiązek ubezpieczenia wynika z

faktycznego rozpoczęcia działalności i jej prowadzenia na podstawie wpisu do

ewidencji, natomiast kwestie związane z jej formalnym zarejestrowaniem i

wyrejestrowaniem mają znaczenie wyłącznie w sferze dowodowej, nie przesądzają

natomiast same w sobie o podleganiu obowiązkowi ubezpieczeń społecznych.

Inaczej rzecz ujmując, wpis do ewidencji działalności gospodarczej ma charakter

deklaratoryjny i stwarza jedynie obalalne domniemanie, że działalność gospodarcza

12

była faktycznie podjęta i prowadzona w okresie nim objętym (por. np. wyroki z dnia

31 marca 2000, II UKN 457/99 OSNAPiUS 2001 nr 18, poz. 564; z dnia 21 czerwca

2001 r., II UKN 428/00, OSNAPiUS 2003 nr 6, poz. 158; z dnia 25 listopada 2005 r.,

I UK 80/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz. 309; z dnia 23 marca 206 r., I UK 220/05,

OSNP 2007 nr 5-6, poz. 81; z dnia 13 listopada 2008 r., II UK 94/08, LEX nr

960472 i orzeczenia w nich powołane). Inne rozumienie rozpoczęcia wykonywania

(prowadzenia) działalności gospodarczej po pierwsze - nie daje się pogodzić z

brzmieniem art. 13 pkt 4 ustawy systemowej oraz art. 5a ust. 1 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, po drugie - na gruncie powszechnego

systemu ubezpieczeń społecznych oznaczałoby możliwość legalizacji fikcyjnego

ewidencjonowania działalności gospodarczej, a w konsekwencji przyznania tytułu

ubezpieczeń społecznych samemu jej zgłoszeniu, bez rzeczywistego uczestnictwa

w obrocie gospodarczym, a po trzecie - pozostawałoby w sprzeczności z zawartą w

art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej definicją tej działalności, przez

którą rozumieć należy określoną w powołanym przepisie działalność zarobkową,

wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły. W judykaturze przyjmuje się, że

cechami działalności gospodarczej jest: 1) zawodowy (a więc stały) charakter, 2)

związana z nią powtarzalność podejmowanych działań, 3) podporządkowanie

zasadzie racjonalnego gospodarowania i 4) uczestnictwo w obrocie gospodarczym

(por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991 r.,

III CZP 117/91, OSNCP 1992 nr 5, poz. 65). Również w uchwale z dnia 23 lutego

2005 r., III CZP 88/04 (OSNC 2006 nr 1, poz. 5) Sąd Najwyższy stwierdził, że

działalnością gospodarczą jest działalność wykazująca zawodowy, czyli stały

charakter, podporządkowanie regułom zysku i opłacalności (lub zasadzie

racjonalnego gospodarowania) oraz uczestnictwo w działalności gospodarczej (w

obrocie gospodarczym).

Koncentrując się w przeważającym zakresie swoich rozważań na

zagadnieniu czasowego zaprzestania wykonywania działalności gospodarczej Sąd

drugiej instancji stracił z pola widzenia okoliczność, że w sprawie, w której

wniesiona została rozpoznawana skarga kasacyjna, nie chodzi o przerwy w

wykonywaniu już prowadzonej (rozpoczętej) działalności gospodarczej, ale o

rozpoczęcie jej prowadzenia (wykonywania). W odniesieniu do tej ostatniej kwestii

13

Sąd Apelacyjny wywodzi, że prowadzenie działalności gospodarczej obejmuje nie

tylko faktyczne wykonywanie czynności należących do jej zakresu, lecz także

czynności zmierzających do zaistnienia takich czynności gospodarczych oraz że

prowadzenie działalności gospodarczej polega tak na stworzeniu odpowiednich

warunków do jej wykonywania, składaniu ofert, oczekiwaniu na zamówienie, jak i

na faktycznym świadczeniu konkretnej usługi. W ocenie Sądu odwoławczego, po

uzyskaniu wpisu do ewidencji wnioskodawca podejmował „działania zmierzające do

powstania w przyszłości czynności należących do zakresu prowadzenia

działalności gospodarczej”, a polegające na przygotowaniu budowy stacji paliw pod

względem prawnym i technicznym. Sąd drugiej instancji uznał zatem prowadzenie

przez skarżącego budowy przedmiotowej stacji za czynność przygotowawczą

zmierzającą bezpośrednio do rozpoczęcia prowadzenia działalności gospodarczej

określonej we wpisie do ewidencji i polegającej - zgodnie z dokonanym przez ten

Sąd ustaleniem - na sprzedaży paliw, a w konsekwencji za rozpoczęcie

wykonywania tej działalności w rozumieniu art. 13 pkt 4 ustawy systemowej i art. 5a

ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, że za rozpoczęcie

prowadzenia działalności gospodarczej w rozumieniu powołanych przepisów może

być uznane nie tylko podjęcie działań określonych we wpisie do ewidencji

działalności gospodarczej (tak w wyroku z dnia 21 czerwca 2001 r., II UKN 428/00,

OSNAPiUS 2003 nr 6, poz. 158), ale również dokonanie takich czynności, które - w

okolicznościach danej sprawy - są bezpośrednio i wprost związane z określonym w

ewidencji przedmiotem działalności gospodarczej i stanowią czynności

przygotowawcze do jej wykonywania (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25

listopada 2005 r., I UK 80/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz. 309 oraz z dnia 23 marca

2006 r., I UK 220/05, OSNP 2007 nr 5-6, poz. 83), jednakże za czynność

przygotowawczą stanowiącą już o wykonywaniu działalności gospodarczej nie

może być uznane poszukiwanie kontrahentów za pośrednictwem internetu, które

nie doprowadziło do faktycznego uruchomienia działalności objętej wpisem do

ewidencji i jej zaistnienia w obrocie gospodarczym (por. wyrok z dnia z dnia 18

października 2011 r., II UK 51/11, niepublikowany). Poglądy te należy uznać za

trafne, gdyż o ile za podjęcie działalności gospodarczej można już uznać

14

zainicjowanie działań przygotowawczych do wykonywania działalności

gospodarczej, a więc uzyskania statusu przedsiębiorcy w rozumieniu art. 4 ustawy

o swobodzie działalności gospodarczej, to prowadzenie (wykonywanie) działalności

gospodarczej oznacza dopiero dokonywanie faktycznych i prawnych czynności

wchodzących w zakres działalności gospodarczej przedsiębiorcy, podejmowanych

w celu realizacji zadań związanych z jej przedmiotem i zmierzających w sposób

zorganizowany i ciągły do osiągnięcia celu zarobkowego (art. 2 tej ustawy). Dlatego

czynności przygotowawcze zmierzające bezpośrednio i wprost do rozpoczęcia

wykonywania działalności gospodarczej mogą być - w zależności od okoliczności

konkretnego przypadku - uznane już za jej wykonywanie tylko wówczas, gdy

prowadzenie tej działalności zostało faktycznie rozpoczęte, a więc gdy

przedsiębiorca w wyniku dokonanych czynności przygotowawczych podjął działania

wchodzące w jej zakres.

Kwestia ta ma jednak drugorzędne znaczenie dla oceny zasadności

kasacyjnego zarzutu obrazy art. 5a ust. 1 i 10 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników. Ze stanowiących podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia ustaleń

faktycznych, którymi Sąd Najwyższy jest związany z mocy art. 39813

§ 2 k.p.c.,

wynika, że określonym we wpisie do ewidencji przedmiotem działalności

gospodarczej skarżącego jest sprzedaż paliw oraz że skarżący nie świadczy usług

w tym zakresie, gdyż budowa stacji paliw nie została ukończona. Przy takich

ustaleniach Sąd Apelacyjny uchylił się od rozważenia podstawowego dla

rozstrzygnięcia zagadnienia, czy rozpoczęcie prowadzenia działalności

gospodarczej polegającej na sprzedaży paliw może nastąpić na podstawie wpisu

do ewidencji, a w konsekwencji - czy budowa stacji paliw może być uznana (choćby

hipotetycznie) za czynność przygotowawczą stanowiącą już wykonywanie tej

działalności. Wykonywanie działalności gospodarczej polegającej na obrocie

paliwami - stosownie do art. 46 ust. 1 pkt 3 ustawy o swobodzie działalności

gospodarczej oraz art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. - Prawo

energetyczne (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 89, poz. 625 ze zm.) w związku z

art. 46 ust. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej - wymaga co do

zasady uzyskania koncesji. Dla rozpoczęcia wykonywania koncesjonowanej

działalności gospodarczej nie jest więc wystarczające jej zgłoszenie w organie

15

ewidencyjnym, co oznacza, że przed uzyskaniem koncesji na wykonywanie takiej

działalności nie jest możliwe rozpoczęcie jej prowadzenia w rozumieniu art. 5a ust.

1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i art. 13 pkt 4 ustawy systemowej.

Wydanie koncesji uzależnione jest, między innymi, od posiadania przez

wnioskodawcę - legitymującego się zaewidencjonowaną działalnością gospodarczą

(art. 35 ust. 1 pkt 6 Prawa energetycznego i art. 49 ust. 1 pkt 2 ustawy o swobodzie

działalności gospodarczej) - możliwości technicznych gwarantujących prawidłowe

wykonywanie działalności (art. 33 ust. 1 pkt 3 Prawa energetycznego). Do takich

możliwości technicznych niewątpliwie można zaliczyć dopuszczoną do użytkowania

przez odpowiednie organy stację paliw.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku na podstawie art. 39815

§

1 zdanie pierwsze i odpowiednio stosowanego art. 108 § 2 k.p.c.