III CZP 1/12

Sygn. akt III CZP 1/12

UCHWAŁA

Dnia 16 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa E. L.

przeciwko C. L.

o uchylenie obowiązku alimentacyjnego,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 16 lutego 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 15 listopada 2011 r.,

„1. Czy wniosek o zasądzenie na rzecz przeciwnika strony

apelującej kosztów postępowania apelacyjnego został skutecznie

zgłoszony, jeżeli zawarto go w odpowiedzi na apelację wniesionej po

upływie terminu przewidzianego w art. 372 k.p.c.?

2. w razie udzielenia odpowiedzi negatywnej na pierwsze pytanie -

Czy w tych okolicznościach wniosek o zasądzenie na rzecz

przeciwnika strony apelującej kosztów postępowania apelacyjnego

można skutecznie zgłosić na rozprawie apelacyjnej?"

podjął uchwałę:

Wniosek o zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego

zgłoszony w odpowiedzi na apelację wniesioną po upływie

terminu określonego w art. 372 k.p.c. jest skuteczny.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy, przy rozpoznawaniu apelacji od wyroku Sądu Rejonowego z

dnia 17 maja 2011 r., powziął wątpliwość czy jest skuteczny wniosek o zasądzenie

kosztów postępowania apelacyjnego zawarty w odpowiedzi na apelację złożonej

po upływie terminu określonego w art. 372 k.p.c., a w przypadku jego

bezskuteczności możliwe jest jego późniejsze skuteczne zgłoszenie na rozprawie.

Sąd Okręgowy podkreślił, że w ustawie nie uregulowano w sposób wyraźny

skutków niedochowania terminu do wniesienia odpowiedzi na apelację a w

doktrynie brak jest jednolitości poglądów w tym zakresie, z kolei w judykaturze brak

jest wprost wypowiedzi na ten temat. Wskazał, że art. 167 k.p.c. wprowadza jedynie

jako zasadę bezskuteczność czynności dokonanej po terminie, od której istnieją

wyjątki. Sąd Okręgowy stwierdził, że w jego ocenie instytucja odpowiedzi na

apelację ma wiele cech zbieżnych z instytucją odpowiedzi na pozew i opowiedział

się za poglądem uznającym skuteczność wniosku o zasądzenie kosztów

postępowania apelacyjnego, zawartym w odpowiedzi na apelację złożonej po

upływie terminu przewidzianego w art. 372 k.p.c. Uznał, że na wypadek

niepodzielenia tej oceny konieczne jest wyjaśnienie czy wniosek o zasądzenie

kosztów postępowania apelacyjnego może być zgłoszony ponownie na rozprawie

apelacyjnej. Z tych względów, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., przedstawił do

rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawne sformułowane w

wydanym postanowieniu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stwierdzenie Sądu Okręgowego o braku wypowiedzi judykatury na temat

zagadnień przedstawionych do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu nie

odpowiada stanowi rzeczywistemu. Natomiast istniejące wypowiedzi ze strony

judykatury w tym zakresie wskazują na zróżnicowaną ocenę tych zagadnień.

Najczęściej Sąd Najwyższy wypowiadał się na temat skutków niedochowania

terminu do wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną i skargę o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego zdecydowanie przeważa pogląd, że wniesienie w tym przypadku

odpowiedzi na skargę po terminie określonym w art. 3987

§ 1 k.p.c. nie uzasadnia

3

przyznania kosztów postępowania stronie składającej skargę. Judykatura

dopuszcza jednak złożenie wniosku o zasądzenie kosztów postępowania na

rozprawie, o ile skarga podlega rozpoznaniu w ten sposób. Stanowiska

wskazującego na bezskuteczność wniosku o zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego zawartego w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniesioną po upływie

terminu przewidzianego w art. 3987

§ 1 k.p.c. (odpowiednio wniosku o zasądzenie

kosztów w postępowaniu ze skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia) nie można jednak odnosić wprost do oceny

skuteczności takiego wniosku zawartego w spóźnionej odpowiedzi na apelację.

Postępowanie apelacyjne jest bowiem dalszym etapem postępowania w sprawie,

co istotnie różni je od charakteru postępowania kasacyjnego. Strony

w postępowaniu apelacyjnym mogą co do zasady prezentować swoje stanowiska,

oceny i składać w nim wnioski do chwili zakończenia postępowania. Z tego względu

znaczenie odpowiedzi na skargę kasacyjną i odpowiedzi na apelację istotnie się

różni. Wskazuje na to także regulacja dotycząca sposobu przedstawiania tych

środków zaskarżenia sądowi właściwemu do ich rozpoznania. Zgodnie z art. 3987

§ 2 k.p.c. skarga kasacyjna jest przedstawiana Sądowi Najwyższemu dopiero po

upływie terminu do wniesienia odpowiedzi na skargę. W przypadku apelacji akta

sprawy przedstawiane są sądowi drugiej instancji niezwłocznie po doręczeniu

apelacji stronie przeciwnej (art. 371 k.p.c.). Oceniając przedstawione wyżej

zagadnienie należy także uwzględnić, że przepisy regulujące zasady przyznawania

kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu kasacyjnym (zob. § 13 rozp.

w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu) przewidują odrębne

stawki wynagrodzenia za wniesienie skargi kasacyjnej i udział w rozprawie.

W konsekwencji złożenie wniosku o przyznanie kosztów postępowania

kasacyjnego na rozprawie, po złożeniu odpowiedzi na skargę kasacyjną

z uchybieniem terminu wskazanego w art. 3987

§ 1 k.p.c. - powoduje, że

wynagrodzenie pełnomocnika jest niższe i obejmuje stawkę wyłącznie za udział

w rozprawie. Taka regulacja nie obowiązuje w postępowaniu apelacyjnym.

Pełnomocnikowi strony nie przysługuje odrębne wynagrodzenie za sporządzenie

apelacji (odpowiednio odpowiedzi na apelację), lecz wynagrodzenie „za

4

prowadzenie sprawy w postępowaniu apelacyjnym”. W przypadku skargi kasacyjnej

rozpoznawanej poza rozprawą, strona przeciwna może zająć stanowisko co do

zasadności skargi w odpowiedzi na skargę. Można zatem przyjąć, że art. 3987

§ 1 –

w odniesieniu do kosztów postępowania kasacyjnego – modyfikuje tym samym

możliwość odpowiedniego stosowania art. 109 § 1 k.p.c. w przypadku skarg

kasacyjnych rozpoznawanych na posiedzeniu niejawnym.

Ograniczenia, które dla stron stwarzają ramy postępowania apelacyjnego nie

stanowią natomiast przeszkody dla zgłoszenia wniosku o przyznanie kosztów

postępowania apelacyjnego dopiero przed samym zamknięciem tego

postępowania, gdyż w postępowaniu tym stosuje się odpowiednio art. 109 § 1

k.p.c. Brak jest bowiem argumentów by przyjąć, że art. 372 k.p.c. stanowi regulację

szczególną, wyłączającą stosowanie art. 109 § 1 k.p.c. w postępowaniu

apelacyjnym i modyfikującą termin, w którym dopuszczalne jest złożenie wniosku

o zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego. Należy zatem przyjąć, że

wniosek o przyznanie kosztów postępowania apelacyjnego niewątpliwie może być

zgłoszony na rozprawie przez stronę, która wcześniej złożyła odpowiedź na

apelację po upływie terminu określonego w art. 372 k.p.c. Pozostaje zatem do

rozważenia, czy w takim przypadku konieczne jest ponowienie przez stronę

wniosku o przyznanie od przeciwnika kosztów postępowania apelacyjnego,

zawartego już w odpowiedzi na apelację złożonej z uchybieniem przewidzianego

dla tej czynności terminu. Należy w związku z tym zauważyć, że art. 372 k.p.c. nie

przewiduje skutku w postaci zwrotu odpowiedzi na apelację z powodu

niedochowania przez stronę terminu dla jej wniesienia. Z uwagi na brzmienie

art. 109 § 1 k.p.c. należy przyjąć także, że wniosek o zasądzenie kosztów

postępowania apelacyjnego nie jest koniecznym elementem odpowiedzi na

apelację. Celem odpowiedzi na apelację jest bowiem zaprezentowanie przez stronę

przeciwną jest stanowiska co do zasadności tego środka zaskarżenia, a więc

odniesienie się głównie do zarzutów skarżącego. Nie jest zatem uzasadnione aby

skutki wniesienia odpowiedzi na apelację z uchybieniem terminu określonego w art.

372 k.p.c., oceniać jednakowo w odniesieniu do właściwego przedmiotu odpowiedzi

na apelację, jak i samego wniosku o zasądzenie kosztów postępowania

5

apelacyjnego lub też innych wniosków nie związanych bezpośrednio z istotą

odpowiedzi na apelację.

Należy również zgodzić się argumentacją Sądu Okręgowego, w której

wskazano, że treść art. 167 k.p.c. nie uzasadnia stanowiska, iż każdy przypadek

uchybienia terminu do dokonania czynności procesowej powoduje jej

bezskuteczność. W przypadku odpowiedzi na apelację należy zaś stwierdzić, że

stanowisko strony przeciwnej zawarte w odpowiedzi na apelację mogłoby zostać

przez nią zaprezentowane ponownie na rozprawie i w tym kontekście

niedochowanie terminu do wniesienia odpowiedzi na apelację nie pociąga

ujemnych skutków procesowych w rozumieniu art. 168 § 2 k.p.c.

Przy ocenie skutków niedochowania przez stronę terminu oznaczonego

w art. 372 k.p.c. nie można także pominąć, że celem stosowania terminów dla

dokonywania czynności procesowych nie jest wyłącznie spowodowanie skutku

w postaci bezskuteczności takich czynności w wyniku niezachowania terminu.

Istotną funkcją terminów procesowych jest także ich funkcja gwarancyjna. Art. 372

k.p.c. z tego punktu widzenia gwarantuje możliwość przedstawienia przez stronę

przeciwną swojego stanowiska w terminie dwóch tygodni od dnia doręczenia jej

apelacji, co przy uwzględnieniu treści art. 371 k.p.c. oznacza między innymi, że

apelacja nie powinna być rozpozna przed upływem terminu wskazanego w art. 372

k.p.c. Dotyczy to odpowiednio terminu rozpoznania zażalenia, gdyż

w postępowaniu zażaleniowym art. 372 k.p.c. stosuje się odpowiednio (art. 397 § 2

k.p.c.).

Z przytoczonych wyżej względów należy przyjąć, że zawarty w odpowiedzi

na apelację wniosek o zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego jest

skuteczny i na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., podjęto uchwałę jak w sentencji.