III KK 253/11

WYROK Z DNIA 16 LUTEGO 2012 R.

III KK 253/11

Prawo ubiegania się o odszkodowanie i zadośćuczynienie na

podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za

nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34,

poz. 149 ze zm.), mają również osoby, co do których zapadły orzeczenia

uniewinniające lub umarzające postępowanie z powodów, o których mowa

w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k., a które wcześniej nie wystąpiły ze stosownym

wnioskiem w oparciu o przepisy Kodeksu postępowania karnego.

Sędzia SN: T. Grzegorczyk (przewodniczący).

Sędziowie: SN A. Tomczyk, SA (del. do SN) H. Komisarski

(sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Generalnej: Z. Siejbik.

Sąd Najwyższy w sprawie Joanny R., o odszkodowanie i

zadośćuczynienie po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 16

lutego 2012 r., kasacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich od

wyroku Sądu Apelacyjnego w G. z dnia 17 czerwca 2009 r., utrzymującego

w mocy wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia 6 stycznia 2009 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu

Okręgowego w G. i sprawę p r z e k a z a ł temu ostatniemu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

U Z A S A D N I E N I E

2

Joanna R. została zatrzymana w dniu 23 grudnia 1982 r. pod

zarzutem popełnienia czynu z art. 18 § 2 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 48 ust. 2

i 3 dekretu o stanie wojennym w zb. z art. 273 § 2 k.k. z 1969 r. Czyn ten

miał polegać na tym, że w okresie stanu wojennego, poprzez

przeprowadzenie badań ankietowych, udzieliła pomocy Teresie R. w

opracowaniu tekstu „Nasze dziś i jutro” oraz tekstu „Naród domaga się praw

a nie łaski – propozycja programu”, które to teksty sporządzone były w celu

rozpowszechnienia i zawierały nieprawdziwe wiadomości, mogące wywołać

niepokój publiczny i rozruchy. Nadto, Joannie R. zarzucono to, że w okresie

stanu wojennego, w celu rozpowszechnienia, sporządziła kilka egzemplarzy

pism, w szczególności „Egzekutywa” i „Szopka Polityczna”, które to pisma

zawierały fałszywe wiadomości, mogące wywołać niepokój publiczny lub

rozruchy, a następnie pisma te rozpowszechniła, tj. czyn z art. 273 § 2 k.k.

z 1969 r. w zw. z art. 270 § 1 k.k. z 1969 r.

Postanowieniem z dnia 24 grudnia 1982 r. Joanna R. została

tymczasowo aresztowana i osadzona w Areszcie Śledczym w G.

Prokurator skierował do Sądu Marynarki Wojennej akt oskarżenia, w

którym zarzucił Joannie R. wyżej wskazane przestępstwa.

Postanowieniem z dnia 28 lipca 1983 r. Sąd Marynarki Wojennej w

G., na podstawie art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 21 lipca 1983 r. o amnestii (Dz.

U. Nr 39, poz. 177) umorzył postępowanie karne przeciwko Joannie R. – w

dniu 30 lipca 1983 r. opuściła ona Areszt Śledczy w G. Sąd Najwyższy –

Izba Wojskowa postanowieniem z dnia 5 października 1983 r., uchylił to

postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Marynarki Wojennej, który postanowieniem z dnia 31 grudnia 1983 r., sygn.

akt Sm. (...), ponownie umorzył postępowanie wobec Joanny R. na

podstawie wspomnianej ustawy o amnestii.

3

W dniu 12 stycznia 1990 r. Prezes Izby Wojskowej Sądu

Najwyższego złożył rewizję na korzyść Joanny R.

Postanowieniem z dnia 16 października 1990 r., Sąd Najwyższy –

Izba Wojskowa uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał do

ponownego rozpoznania Sądowi Marynarki Wojennej, który z kolei uznał

się niewłaściwym i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w S.

Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z dnia 22 stycznia 1991 r.,

umorzył postępowanie karne przeciwko Joannie R., na podstawie art. 11

pkt 1 k.p.k. z 1969 r., wobec niepopełnienia przestępstwa.

W dniu 13 marca 1992 r. Joanna R. złożyła wniosek o odszkodowanie

i zadośćuczynienie za niesłuszne tymczasowe aresztowanie w opisanej

sprawie. Postanowieniem z dnia 21 października 1993 r., Sąd Wojewódzki

w G. oddalił ten wniosek, jako złożony po upływie terminu wskazanego w

art. 489 pkt 2 k.p.k. z 1969 r.

W dniu 3 października 2008 r. Joanna R. wystąpiła do Sądu

Okręgowego w G. z wnioskiem o zasądzenie odszkodowania i

zadośćuczynienia za doznaną krzywdę „w związku z represjami, jakie miały

wobec niej miejsce w czasie stanu wojennego”. Jako podstawę swoich

roszczeń wskazała ustawę z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne

orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 1991 r. Nr 34, poz. 149 ze

zm.).

Wyrokiem z dnia 6 stycznia 2009 r., Sąd Okręgowy w G. oddalił

wniosek Joanny R.

Apelację od tego wyroku złożył pełnomocnik wnioskodawczyni, który

podniósł zarzut błędu w ustaleniach faktycznych i domagał się uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Wyrokiem z dnia 17 czerwca 2009 r., Sąd Apelacyjny w G. utrzymał

zaskarżony wyrok w mocy, uznając apelację za oczywiście bezzasadną.

4

Od tego ostatniego wyroku kasację, w trybie art. 521 k.p.k., na

korzyść Joanny R., złożył Rzecznik Praw Obywatelskich, który podniósł

zarzut „rażącego i mającego istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenia

przepisów prawa, tj. art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. w zw. z art. 11 ust. 1 ustawy z

dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec

osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu

Państwa Polskiego (Dz. U. z 1991 r. Nr 34, poz. 149 ze zm.), skutkującego

niezasadnym utrzymaniem w mocy zaskarżonego orzeczenia Sądu

Okręgowego w G., w następstwie wyrażania błędnego poglądu prawnego,

że prawomocny wyrok Sądu Wojewódzkiego w G. z dnia 21 października

1993 r., na podstawie którego oddalono wniosek Joanny R. o

odszkodowanie i zadośćuczynienie za oczywiście niesłuszne tymczasowe

aresztowanie w sprawie rozpoznanej przez Sąd Marynarki Wojennej w G.,

sygn. Sm. (…), z uwagi na uchybienie terminowi z art. 489 pkt 2 k.p.k. z

1969 r., stworzył ujemną przesłankę procesową w postaci powagi rzeczy

osądzonej, która uniemożliwiała uwzględnienie kolejnego wniosku Joanny

R. o zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia za tymczasowe

aresztowanie stosowane wobec niej w wyżej wymienionej sprawie, w

oparciu o przepisy „ustawy lutowej”, w sytuacji gdy w stosunku do

wnioskodawczyni umorzono postępowanie karne z powodów, o których

była mowa w art. 11 pkt 1 k.p.k. z 1969 r. (obecnie art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k.),

w toku którego była tymczasowo aresztowana za swoją działalność, która

może być uznana za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa

Polskiego i nie zostało prawomocnie zasądzone na rzecz wnioskodawczyni

odszkodowanie i zadośćuczynienie z tego tytułu, co nie tworzy stanu

powagi rzeczy osądzonej”.

Ostatecznie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz

utrzymanego nim w mocy wyroku Sądu Okręgowego w G. i przekazanie

sprawy temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania.

5

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

Kasacja okazała się zasadna. Sądy obu instancji błędnie przyjęły, że

prawomocny wyrok Sądu Wojewódzkiego w G. z dnia 21 października 1993

r., oddalający wniosek Joanny R. o odszkodowanie i zadośćuczynienie za

oczywiście niesłuszne tymczasowe aresztowanie w sprawie, sygn. akt. Sm.

(...), z uwagi na uchybienie terminowi z art. 489 pkt 2 k.p.k. z 1969 r.,

stworzył powagę rzeczy osądzonej, która uniemożliwia uwzględnienie

kolejnego wniosku Joanny R. o zasądzenie odszkodowania i

zadośćuczynienia za tymczasowe aresztowanie w oparciu o art. 11 ust. 1

ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych

wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu

Państwa Polskiego.

Akceptacja poglądu wyrażonego przez Sąd Okręgowy w G. i Sąd

Apelacyjny w G. prowadziłaby w istocie do przekreślenia celu ustawy z dnia

19 września 2007 r. o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń

wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 2007 r. Nr 191, poz. 1372),

która weszła w życie w dniu 18 listopada 2007 r. Otóż, do czasu tej

nowelizacji możliwe było stwierdzenie nieważności, a tym bardziej

dochodzenie odszkodowania i zadośćuczynienia, na podstawie

przedmiotowej ustawy, tylko w odniesieniu do orzeczeń wydanych w

okresie od dnia 1 stycznia 1944 r. do dnia 31 grudnia 1956 r. Nowelą z dnia

19 września 2007 r. rozszerzono zakres zastosowania ustawy z dnia 23

lutego 1991 r. także na orzeczenia wydane po dniu 31 grudnia 1956 r., a

przed dniem 31 grudnia 1989 r.

Głównym celem opisanej wyżej zmiany było umożliwienie uzyskania

realnej, materialnej rekompensaty osobom, których dotknęły represje za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego w okresie

stanu wojennego, tj. po 13 grudnia 1981 r. Na taki właśnie cel wskazuje

6

uzasadnienie poselskiego projektu ustawy, wniesionego do Marszałka

Sejmu RP w dniu 15 kwietnia 2006 r. (druk sejmowy nr 595). Jednym z

najistotniejszych przejawów intencji ustawodawcy była zmiana treści art. 11

ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., który po nowelizacji otrzymał

brzmienie: „Przepisy art. 8 – 10 mają odpowiednie zastosowanie również

wobec osób, co do których zachodzą przesłanki do stwierdzenia

nieważności orzeczenia, jeżeli oskarżonego uniewinniono lub postępowanie

umorzono z powodów, o których mowa w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 Kodeksu

postępowania karnego, i nie zostało prawomocnie zasądzone

odszkodowanie i zadośćuczynienie, a osoby te były zatrzymane lub

tymczasowo aresztowane. Roszczenia o odszkodowanie i

zadośćuczynienie nie przedawniają się.”. Co istotne, przepisy art. 8 – 10

regulują zasady dochodzenia od Skarbu Państwa odszkodowania za

poniesioną szkodę i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.

W efekcie od dnia 18 listopada 2007 r., na podstawie art. 11 ust. 1

ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., odszkodowanie i zadośćuczynienie może

uzyskać osoba, wobec której:

– w okresie od dnia 1 stycznia 1944 r. do dnia 31 grudnia 1989 r. zapadło

orzeczenie o uniewinnieniu lub umorzeniu postępowania z powodów, o

których mowa w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k., jeżeli zarzucany jej czyn był

związany z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego

(co pozwalałoby przyjąć, że „zachodzą przesłanki do stwierdzenia

nieważności orzeczenia”),

– zastosowano zatrzymanie lub tymczasowe aresztowanie,

– nie zapadało prawomocne orzeczenie o zasądzeniu odszkodowania i

zadośćuczynienia.

Przenosząc poczynione rozważania na grunt niniejszej sprawy

stwierdzić trzeba, że przypadku Joanny R. wszystkie przesłanki, o których

mowa w art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. zostały spełnione.

7

Po pierwsze, z ustalonego przez Sąd Okręgowy i zaakceptowanego

przez Sąd Apelacyjny stanu faktycznego wynika, że Joanna R. w okresie

stanu wojennego prowadziła działalność opozycyjną, tj. działalność na

rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

Po drugie, w związku z prowadzoną działalnością wnioskodawczyni

zarzucono popełnienie przestępstw z art. 18 § 2 k.k. z 1969 r. w zw. z art.

48 ust. 2 i 3 dekretu o stanie wojennym w zb. z art. 273 § 2 k.k. z 1969 r.

oraz z art. 273 § 2 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 270 § 1 k.k. z 1969 r.

Ostatecznie zaś postanowieniem z dnia 22 stycznia 1991 r., Sąd Rejonowy

w S. umorzył postępowanie karne wobec niej, na podstawie art. 11 pkt 1

k.p.k. z 1969 r., z uwagi na niepopełnienie przestępstwa. Art. 11 pkt 1 k.p.k.

z 1969 r. jest wprost odpowiednikiem art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k.

Po trzecie, na rzecz Joanny R. nie zasądzono odszkodowania ani

zadośćuczynienia z tytułu stosowanego wobec niej tymczasowego

aresztowania.

Prawdą jest, że wnioskodawczyni w 1992 r. podjęła próbę uzyskania

odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie przepisów Kodeksu

postępowania karnego z 1969 r. Wniosek okazał się jednak spóźniony i

Sąd Wojewódzki w G., postanowieniem z dnia 21 października 1993 r.,

oddalił go z tego powodu. Jak już zaznaczono wcześniej, orzeczenie to, w

analizowanym przypadku, nie stwarza jednak stanu powagi rzeczy

osądzonej, uniemożliwiającego Joannie R. uzyskanie odszkodowania i

zadośćuczynienia na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991

r. Za takim stanowiskiem przemawia cel zmian wprowadzonych ustawą z

dnia 19 września 2007 r., o czym też już była mowa. Kontynuując obecnie

ten wątek należy zauważyć, że przedmiotowa nowelizacja bez wątpienia

odnosi się do orzeczeń o uniewinnieniu lub umorzeniu postępowania z

powodów określonych w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k., które zapadały przed jej

wejściem w życie, tj. przed dniem 18 listopada 2007 r. Prawo ubiegania się

8

o odszkodowanie i zadośćuczynienie, na podstawie wspomnianego art. 11

ust. 1, niewątpliwie mają osoby, co do których zapadały tego rodzaju

orzeczenia, a które wcześniej nie wystąpiły ze stosownymi wnioskami w

oparciu o przepisy Kodeksu postępowania karnego (obecnie albo

poprzednio obowiązującego), mimo że spełnione zostały zawarte w tych

przepisach przesłanki. Przeszkodą dla dochodzenia roszczeń przez te

osoby nie będzie upływ terminu zawartego w art. 555 k.p.k. (art. 489 pkt 2

k.p.k. z 1969 r.), ponieważ zgodnie z obecnym brzmieniem art. 11 ust. 1,

ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. roszczenia o odszkodowanie i

zadośćuczynienie, o których mowa w tym przepisie, nie przedawniają się.

Zdaniem Sądu Najwyższego, nie ma żadnych racjonalnych powodów,

aby różnicować sytuację osób, które mając możliwość dochodzenia

odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie przepisów Kodeksu

postępowania karnego (obecnie albo poprzednio obowiązującego) nie

uczyniły tego i w efekcie upłynął im termin wskazany w art. 555 k.p.k. (art.

489 pkt 2 k.p.k. z 1969 r.) i osób, które z takim wnioskiem wystąpiły, ale

uchybiły temu terminowi i z tego względu wnioski ich zostały oddalone.

Wolą ustawodawcy jest przecież to, aby – jak już wskazano – roszczenia

ujęte w art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. nie przedawniały się.

W konsekwencji, także i dla tej ostatniej grupy osób otworzono możliwość

ponownego wystąpienia z wnioskiem o odszkodowanie i zadośćuczynienie,

lecz już w oparciu o celowo ku temu stworzoną podstawę prawną.

Podkreślić trzeba, że osoby, które doznały represji w okresie stanu

wojennego (jak np. Joanna R.), nie mogły przed dniem 18 listopada 2007 r.

dochodzić odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie ustawy z dnia

23 lutego 1991 r. Gdyby przed tą datą takie wnioski zostały złożone, to

zostałyby oddalone. Należy jednak przyjąć, że i w takich przypadkach

osoby te mogą ponownie wystąpić z wnioskiem o odszkodowanie i

zadośćuczynienie w oparciu o art. 11 ust. 1 tej ustawy (rzecz jasna, jeżeli

9

przesłanki zawarte w tym przepisie są spełnione). Intencją ustawodawcy

było bowiem stworzenie również takim osobom nowej i skutecznej drogi do

dochodzenia swoich słusznych roszczeń. I w tym przypadku nie można by

zatem mówić o wystąpieniu stanu rzeczy osądzonej, ponieważ

wypaczałoby to cel, który chciał osiągnąć ustawodawca uchwalając nowelę

z dnia 19 września 2007 r. Jest to też argument przemawiający za brakiem

powagi rzeczy osądzonej w sytuacji, która zaistniała odnośnie Joanny R.

Uznając, że w przedmiotowej sprawie zaistniał stan powagi rzeczy

osądzonej Sąd Apelacyjny, jak i Sąd Okręgowy dopuściły się rażącego i

mającego istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenia art. 17 § 1 pkt 7

k.p.k. w zw. z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok

i utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Okręgowego w G. i sprawę przekazał

temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Rozpoznając sprawę ponownie Sąd Okręgowy powinien kierować się

przedstawionymi wyżej zapatrywaniami, tak, aby uniknąć uchybienia, które

stało się przyczyną uchylenia dotychczas zapadłych wyroków.