IV CSK 233/11

Sygn. akt IV CSK 233/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa W. Spółki z o.o. w I.

przeciwko V. Spółce z o.o. Spółce Komandytowej w S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego w B. z dnia 18 stycznia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w B. do ponownego rozpoznania

Uzasadnienie

Powód – W. spółka z o.o. wniósł pozew przeciwko pozwanemu – V. spółka z

o.o. spółka komandytowa o zasądzenie kwoty 22.294,25 Euro wraz z należnymi

odsetkami liczonymi od dnia złożenia pozwu do dnia zapłaty tytułem odsetek za

2

nieterminowe uregulowanie należności wynikającej z zawartej dnia 24 kwietnia

2008 r. ze spółką V. spółką z o.o. umowy sprzedaży projektu pod nazwą

elektrownie wiatrowe.

Wyrokiem z dnia 28 czerwca 2010 r., Sąd Rejonowy w B. oddalił powództwo.

Ustalił, że powód zawarł w dniu 24 kwietnia 2008 r. umowę sprzedaży projektu z

firmą V. spółką z o.o., której przedmiotem było 14 elektrowni wiatrowych oraz drugą

umowę sprzedaży projektu 3 elektrowni wiatrowych. Powód wystawił fakturę z dnia

16 czerwca 2008 r. na kwotę 11.953.133 zł z tytułu zaliczki. Na podstawie umowy o

przejęcie długu z dnia 15 maja 2008 r. zawartej pomiędzy firmą V. spółką z o.o. a

pozwanym przejął on dług wynikający wobec powoda z tytułu wyżej wymienionych

umów z dnia 24 kwietnia 2008 r. Na powyższe wyraził zgodę powód. Pozwany w

dniu 10 czerwca 2008 r. zapłacił na rzecz powoda kwotę 12.535.327,75 zł - na

konto radcy prawnego Marii B. oraz 2.200.000 zł - na konto komornika Artura Z.

Pismem z dnia 3 września 2009 r., powód wezwał pozwanego do zapłaty odsetek

za nieterminowe uregulowanie należności w łącznej kwocie 22.294,25 Euro.

Pozwany, pismem z dnia 7 września 2009 r., odmówił uznania roszczenia powoda.

Jak wynika z poleceń przelewów, pozwany, płacąc na konto radcy prawnego

kwotę dla powoda w wysokości 12.535.327,75 zł, jako tytuł przelewu podał jedynie

„zabezpieczenie wykonanej umowy SOET”, natomiast w drugim przelewie w kwocie

2.200.000 zł na konto komornika podał jako tytuł przelewu „kwota jak w zajęciu

komorniczym sygn. akt … SOET”. Płacąc dług, pozwany nie wyraził zatem swojej

woli o sposobie zarachowania wskazanych kwot. Dopiero w odpowiedzi na pozew

oznaczył, że wskazane wpłaty zawierały w sobie również odsetki za zwłokę z tytułu

opóźnienia w zapłacie zaliczki. To oświadczenie spełniało wymagania określone w

art. 451 § 1 k.c. i było dla powoda wiążące, skoro wcześniej nie złożył powodowi

oświadczenia w trybie art. 451 § 2 k.c. W konsekwencji Sąd Rejonowy uznał, że

pozwany w procesie wykazał, iż wierzytelność powoda wygasła wskutek zapłaty.

Późniejsze pisma procesowe powoda i wywody na temat zaliczenia wskazanych

wyżej wpłat również na poczet umowy sprzedaży 3 projektów elektrowni

wiatrowych nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Oświadczenie woli

pozwanego dotarło bowiem do powoda wcześniej i wywołało skutek

prawokształtujący (art. 61 § 1 k.c.). Uwzględniając, że okoliczności sprawy zostały

3

dostatecznie wyjaśnione do rozstrzygnięcia, Sąd Rejonowy na mocy art. 217 § 2

k.p.c. oddalił wniosek powoda o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron.

Apelacja powoda wniesiona od wyroku Sądu Rejonowego została oddalona

wyrokiem Sądu Okręgowego w B. z dnia 18 stycznia 2011 r., który uznał za

prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, jak również przyjętą

podstawę prawną rozstrzygnięcia, z wyjątkiem dotyczącym skutków oświadczenia

dłużnika o zarachowaniu dokonanej przez niego płatności.

Sąd Okręgowy podkreślił, że postępowanie cywilne realizuje model

postępowania kontradyktoryjnego oraz że sprawa była rozpoznawana

w postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych, w którym uwzględnić

trzeba ograniczenia, w tym wynikające z art. 47912

§ 1 k.p.c., prowadzące do

sprawnego (bezzwłocznego) rozstrzygania sporów. Powód, żądając zapłaty

odsetek za dwudziestodniowe opóźnienie w zapłacie należności wynikającej

z umowy z dnia 24 kwietnia 2008 r. sprzedaży projektu pod nazwą elektrownie

wiatrowe (tej dotyczącej 14 sztuk projektu), dokładnie zakreślił zakres

przedmiotowy swojego roszczenia. Przytoczył w pozwie okoliczności faktyczne

konkretyzujące to roszczenie i uzasadniające je. Powód ani w pozwie, ani

w dołączonym do niego materiale dowodowym nie zawarł wzmianki dotyczącej

uzgodnionego przez strony sposobu zarachowania wpłaty dokonanej przez

pozwanego w dniu 10 czerwca 2008 r. (kwoty 12.535.327,75 zł - na konto radcy

prawnego Marii B. oraz 2.200.000 zł - na konto komornika Artura Z.) ponad kwotę

zaliczki wynikającej z umowy dotyczącej 14 sztuk projektu. W pozwie powód

stwierdzał jedynie w sposób ogólny, że powyższe wpłaty w łącznej kwocie

4.361.500 Euro (14.735,327,75 zł) były „częściowym uregulowaniem głównego

zobowiązania cywilnoprawnego” bez określenia, co rozumiał pod tym pojęciem ani

z jakich, poza umową dotyczącą 14 sztuk projektu, stosunków wywodził to

zobowiązanie. Sposobu, w jaki powód zarachował świadczenie spełnione przez

pozwanego, nie można było wywieść z treści przedprocesowego wezwania do

zapłaty z dnia 3 września 2009 r. W piśmie tym pełnomocnik powoda w sposób

analogiczny do opisanego w pozwie żądał zapłaty odsetek za nieterminowe

uregulowanie należności. Opisał zawarcie dwóch umów w dniu 24 kwietnia 2008 r.,

umowę o przejęcie długu z dnia 15 maja 2008 r., a następnie odniósł się już tylko

4

do postanowień § 4 ust. 2 pkt b) umowy dotyczącej sprzedaży 14 sztuk projektu

określających wysokość i czterotygodniowy termin do wpłaty zaliczki, liczony od

dnia zawarcia umowy, który upłynął 21 maja 2008 r. W piśmie nie odniesiono się do

zadłużenia wynikającego z drugiej umowy.

Ponieważ terminy zapłaty w obu umowach były określone w sposób zupełnie

różny i od siebie niezależny, nie było podstaw, by, powołując się na § 4 ust. 2 pkt b)

umowy dotyczącej sprzedaży 14 sztuk projektu, domagać się zapłaty również za

3 projekty z drugiej umowy. W ocenie Sądu Okręgowego, z przedprocesowego

wezwania do zapłaty nie wynikało, że strony uzgodniły sposób zarachowania

wpłaty pozwanego. Podobnie treść pisma pełnomocnika powódki do pełnomocnika

pozwanego nadanego dnia 21 września 2009 r. oraz wyszczególnionych w nim

załączników, nie potwierdzała uzgodnienia przez strony sposobu zapłaty należności

na poczet obu zawartych umów. Nawet gdyby powód od początku twierdził,

że wpłacone należności zostały, zgodnie z umową stron, zarachowane także na

poczet drugiej umowy, to wymagałoby udowodnienia przez powoda, że mógł żądać

należności za 3 projekty z drugiej umowy, gdy pozwany zaprzeczył, by wpłata

dotyczyła tej umowy. Powód, na którym spoczywał ciężar udowodnienia,

że wpłacona dnia 10 czerwca 2008 r. kwota nie dotyczyła w pierwszym rzędzie

wymagalnego zobowiązania wynikającego z umowy dotyczącej sprzedaży 14 sztuk

projektu - określonej tam zaliczki wraz ze związanymi z tym długiem zaległymi

należnościami ubocznymi, ale także zobowiązania głównego wynikającego

z drugiej umowy - obowiązkowi temu nie podołał. Powód nie dochodził w procesie

zapłaty innych należności niż odsetki od zapłaconej 20 dni po terminie zaliczki

z umowy dotyczącej 14 sztuk projektu, zatem nie była przedmiotem procesu

nadwyżka wpłaty, ponad wymagalne na dzień wpłaty odsetki. W przypadku

istnienia jednego długu wraz z należnościami ubocznymi, nawet gdyby dłużnik,

spełniając świadczenie, wyraźnie stwierdził, że spłaca należność główną, wierzyciel

nie byłby tym wyborem związany i mógłby zaliczyć wpłatę na należności uboczne

(wyrok SN z 7 kwietnia 2004 r., IV CK 211/03, LEK nr 182076). Art. 451 § 1 k.c.

statuuje bowiem prawo wierzyciela do zaspokojenia w pierwszej kolejności

należności ubocznych. W sprawie jednak zachodziła sytuacja odwrotna: wierzyciel

twierdził, że nie uznał odsetek za spłacone i dochodził ich pozwem, natomiast

5

dłużnik wskazywał sposób zaliczenia części wpłaty na należności uboczne (odsetki)

od należności głównej wynikającej z zaliczki określonej w umowie dotyczącej

sprzedaży 14 sztuk projektu.

Ponadto druga z umów z dnia 24 kwietnia 2008 r., dotycząca sprzedaży

3 sztuk projektu elektrowni wiatrowych, na poczet której jakoby należało

zarachować część wpłaty przewyższającą zaliczkę z umowy dotyczącej 14 sztuk

projektu, zawierała zupełnie inne uregulowanie dotyczące terminów zapłaty ceny,

niż ta pierwsza umowa, która była przedmiotem procesu. W § 4 umowy, dotyczącej

sprzedaży 3 projektów, strony ustaliły cenę liczoną od każdej sztuki urządzenia

elektrowni wiatrowej składającej się na projekt na kwotę w PLN stanowiącą

równowartość 225.000 EURO netto, powiększoną o podatek VAT. Kupujący

zobowiązany był zapłacić cenę w terminie 30 dni po pozytywnym badaniu Due

Diiigence (łącznie równowartość 675.000 EURO + podatek VAT). W umowie tej

w ogóle nie przewidziano wpłaty zaliczek na poczet należności, natomiast

uzgodniono jednorazową wpłatę po dokonaniu przez kupującego na jego koszt

badania projektu w zakresie due diiigence (tj. po uzyskaniu pozytywnego wyniku

gruntownej analizy projektu pod względem założonych przez strony kryteriów,

w celu identyfikacji efektów i ewentualnego ryzyka związanego z transakcją).

Powód, by wykazać zasadność swojego twierdzenia o zarachowaniu części wpłaty

na należność wynikającą z tej umowy musiałby tę okoliczność podnieść w pozwie

lub przynajmniej wykazać dołączonymi doń dokumentami, że doszło do badania

projektu w zakresie due diiigence i zakończyło się ono pozytywnym rezultatem,

tak jak to przewidywała umowa. Tylko w ten sposób uznać można by było,

że pozwany był dłużnikiem powoda także w zakresie należności wynikającej

z umowy dotyczącej 3 projektów elektrowni wiatrowych. Skoro powód we

właściwym czasie nie przejawiał inicjatywy dowodowej, to nie można było przyjąć,

na podstawie treści § 4 dołączonej do pozwu umowy z dnia 24 kwietnia 2008 r.,

dotyczącej sprzedaży 3 sztuk projektu elektrowni wiatrowych, że w ogóle posiadał

wymagalną wierzytelność z tego tytułu.

Powód w pozwie odnosił się wyłącznie do kwestii rozliczenia ceny sprzedaży

wynikającej z umowy dotyczącej 14 projektów elektrowni, te okoliczności stanowiły

podstawę roszczenia zawartego w pozwie i do nich odnosić się mogły wnioski

6

dowodowe tam sformułowane. Powód nie miał prawa modyfikacji tez dowodowych,

na które miały zeznawać strony. Prowadziłoby to do wykazania zupełnie nowych

okoliczności, związanych z rozliczeniami umowy dotyczącej trzech projektów,

których nie uwzględnił w pozwie. Tak sformułowane tezy dowodowe były w ocenie

Sądu sprekludowane w świetle art. 47912

§ 1 k.p.c. Już w pozwie powód powinien

był wykazać, że na poczet drugiej umowy pozwany dokonał wpłat w dniu

10 czerwca 2008 r., podnieść okoliczności i przedstawić dowody dotyczące

wymagalności należności wynikającej z umowy dotyczącej sprzedaży trzech

projektów oraz umówienia się przez strony, co do sposobu zarachowania zapłaty

dokonanej 10 czerwca 2008 r. W tej sytuacji niedopuszczalne było rozszerzanie

podstawy roszczenia w toku procesu.

Sąd Rejonowy zasadnie uznał, że zastosowanie znajdował art. 451 k.c.

prawidłowo ustalając, że ani dłużnik przy spełnieniu świadczenia nie wskazał, który

dług chciał zaspokoić, ani wierzyciel, przyjmując zapłatę, nie wystawił

pokwitowania, w którym zaliczyłby otrzymane świadczenie na poczet jednego

z długów. Nieprawidłowe jednak było zastosowanie przez Sąd Rejonowy art. 451

§ 1 i 2 k.c. zamiast art. 451 § 3 k.c. Pozwany, składając oświadczenie o wybranym

przez siebie sposobie zarachowania nadpłaty ponad wymagalną w chwili wpłaty

zaliczkę na poczet należności wynikającej z umowy dotyczącej 14 sztuk projektów

elektrowni wiatrowych, w istocie odniósł się do art. 451 § 3 k.c., wykazując, że jego

wierzytelność wobec powoda z tytułu odsetek za dwadzieścia dni opóźnienia,

faktycznie wygasła wskutek zapłaty. Brak oświadczenia dłużnika lub wierzyciela

o zaliczeniu spełnionego świadczenia w stosownym czasie, powodował, że na

mocy art. 451 § 3 k.c. dokonaną wpłatę należało przede wszystkim zaliczyć na

poczet długu wymagalnego, a gdyby było kilka długów wymagalnych - na poczet

najdawniej wymagalnego. Wobec treści obu umów z dnia 24 kwietnia 2008 r.,

a także nieudowodnienia przez powoda, że w ogóle należała mu się w chwili

zapłaty w dniu 10 czerwca 2008 r. cena wynikająca z umowy dotyczącej

3 projektów, brak było podstaw do prowadzenia przez Sąd pierwszej instancji

dalszego postępowania dowodowego. Z tej przyczyny Sąd Okręgowy podzielił

zasadność stanowiska Sądu Rejonowego o pominięciu na podstawie art. 217 § 2

7

k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. wniosku dowodowego powoda o przesłuchanie stron,

gdyż nie miał on znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Od wyroku Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wniósł powód, który

zaskarżył go w całości. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.

zarzucił naruszenie:

- art. 47912

§ 1 k.p.c. przez jego wadliwe zastosowanie i uznanie, że powód

powinien powołać twierdzenia w zakresie rozliczenia ceny sprzedaży

z umowy sprzedaży projektów 3 elektrowni wiatrowych w pozwie w sytuacji,

w której powód nie miał obowiązku antycypowania ewentualnego stanowiska

procesowego drugiej strony, a zgłoszone w piśmie procesowym z dnia

6 stycznia 2010 r. twierdzenia i dowody pozostawały w ścisłym związku

z twierdzeniami odpowiedzi na pozew;

- art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 47912

§ 1 k.p.c. przez jego wadliwe

zastosowanie i uznanie, że podstawa faktyczna przedstawiona przez

powoda w pozwie została jednoznacznie określona i opiera się na

domniemanej woli powoda, w sytuacji gdy podstawa faktyczna pozwu

zawiera wskazanie bezspornych faktów dotyczących wysokości uiszczonych

przez pozwanego kwot odpowiadających świadczeniom głównym,

wynikających z powołanych z pozwie dwóch umów sprzedaży elektrowni

wiatrowych;

- art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 378 § 1 i art.

382 k.p.c. poprzez nienależyte ustosunkowanie się w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku do zarzutu apelacyjnego naruszenia art. 217 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 227 k.p.c. oraz zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., w tym

pominięcie ustalenia przez strony sposobu zarachowania świadczenia

spełnionego przez pozwaną oraz pominięcia ustalenia, że powód jako

wierzyciel, wyraził wolę co do sposobu zarachowania świadczenia

spełnionego przez pozwanego przed wytoczeniem powództwa w niniejszej

sprawie.

W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. zarzucił

naruszenie:

8

- art. 65 § 2 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i nieuwzględnienie

przy rekonstrukcji złożonych przez strony oświadczeń woli, pełnego

kontekstu sytuacyjnego dotyczącego wykonywania umowy przez strony,

skutkiem czego błędne było ustalenie Sądu, że strony nie uzgodniły sposobu

zarachowania świadczenia spełnionego przez pozwaną na rzecz powoda,

w sytuacji, w której bezsporny fakt dokonania przez pozwaną zapłaty

w wysokości równej świadczeniom głównym wynikającym z dwóch umów

sprzedaży projektów elektrowni wiatrowych, jednoznacznie wskazuje na

zamiar stron zaliczenia tej wpłaty na poczet świadczeń głównych, a nie na

poczet należności ubocznych (odsetek);

- art. 451 § 1 k.c. poprzez jego niezastosowanie i uznanie,

że w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy strony nie określiły

sposobu zarachowania spełnionego na rzecz powoda świadczenia;

- art. 451 § 3 k.c. poprzez jego zastosowanie, opartym na wadliwej

rekonstrukcji oświadczeń woli i złożeniu, że między stronami nie doszło do

uzgodnienia sposobu zarachowania spełnionych na rzecz powoda

świadczeń i w konsekwencji zaliczenia świadczenia pozwanego na poczet

długu najdawniej wymagalnego, w tym na poczet należności z tytułu odsetek

ustawowych dochodzących w niniejszej sprawie.

Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji lub uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i wydanie orzeczenia co do istoty sprawy przez

uwzględnienie powództwa w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Okoliczności sprawy, w której wniesiono skargę kasacyjną, wymagają

w pierwszej kolejności odniesienia się ogólnie do zagadnień materialnoprawnych

dotyczących zarachowania świadczenia spełnionego przez dłużnika na poczet

jednego z długów. Mimo powołania się przez Sąd Okręgowy na wynikającą z art.

47912

§ 1 k.p.c. prekluzję podnoszonych przez powoda twierdzeń i dowodów

dotyczących posiadania przez pozwanego oprócz długu wynikającego z umowy

sprzedaży 14 projektów elektrowni wiatrowych także długu wynikającego z drugiej

9

umowy dotyczącej sprzedaży 3 projektów elektrowni wiatrowych, ostatecznie Sąd

Okręgowy zastosował w sprawie art. 451 § 3 k.c., co pozostaje w oczywistej

sprzeczności z przyjętą podstawą faktyczną rozstrzygnięcia, z której nie wynika,

aby w chwili spełnienia przez pozwanego świadczenia pieniężnego miał on

wymagalne dwa długi, a w konsekwencji zachodziła potrzeba sięgnięcia do

regulacji zawartej w tym przepisie. W takim przypadku, konsekwentnie należało

przyjąć, że powód miał jeden dług, z którego wynikało świadczenie główne oraz

uboczne, w postaci odsetek, które zostały w całości spełnione przez pozwanego.

Zastosowanie art. 451 § 3 k.c. mogło mieć miejsce jedynie wówczas, gdy w chwili

spełnienia świadczenia przez pozwanego istniały przynajmniej dwa jednorodzajowe

i wymagalne długi wobec powoda, a spełnione świadczenie nie wystarczało na ich

pełne zaspokojenie. Dług, w rozumieniu art. 451 k.c., obejmuje bowiem całość

obowiązków dłużnika wynikających z tego samego stosunku prawnego.

Konieczność zastosowania art. 451 § 3 k.c. nie aktualizuje się wówczas,

gdy dłużnik ma wobec wierzyciela dług obejmujący świadczenie główne

i świadczenia uboczne, a spełnione przez niego świadczenie jest wystarczające do

zaspokojenia obu tych świadczeń.

W przypadku, gdy dłużnik ma wobec wierzyciela kilka długów, a spełnione

świadczenie nie wystarcza na ich całkowite spełnienie, wierzyciel z dłużnikiem

mogą jeszcze przed spełnieniem świadczenia umówić się, jak świadczenie dłużnika

ma zastać zarachowane na poczet tych długów. Gdy wierzyciel z dłużnikiem

uzgodnioną sposób zarachowania świadczenia dłużnika na poczet różnych długów

następują takie skutki, jakie wynikają z zawartego między nimi porozumienia.

Dopiero wobec braku takiego porozumienia ma zastosowanie art. 451 k.c.

Uwzględniając powyższe, zachodzi sprzeczność logiczna zarzutów skargi

kasacyjnej naruszenia prawa materialnego - art. 65 § 2 k.c. oraz art. 451 § 1 k.c.

Zarzut naruszenia art. 65 § 2 k.c. został bowiem uzasadniony jego niewłaściwym

zastosowaniem, w rezultacie którego Sąd nie przyjął, aby zgodnym zamiarem stron

było zaliczenie wpłaty dokonanej przez pozwanego na poczet świadczeń głównych

z obu umów, a nie na poczet należności ubocznych. Art. 65 § 2 k.c. dotyczy

wykładni umów, a więc zakłada złożenie przez strony zgodnych oświadczeń woli –

w tym przypadku - co do sposobu zarachowania zapłaconej przez pozwanego

10

kwoty pieniężnej. Przyjęcie, zgodnie z zarzutem kasacyjnym powoda, że strony

uzgodniły sposób zarachowania kwoty pieniężnej zapłaconej przez pozwanego

wykluczałoby możliwość jednoczesnego naruszenia przez Sąd art. 451 § 1 k.c.,

który ma zastosowanie wówczas, gdy strony nie złożą zgodnego oświadczenia

określającego sposób zarachowania spełnionego przez dłużnika świadczenia.

W takim przypadku, jeżeli dłużnik ma kilka długów tego samego rodzaju może

on wskazać wierzycielowi, który z długów chce zaspokoić. Wierzyciel jest związany

wyborem dłużnika, a jedynie, co wynika z art. 451 § 1 zd. drugie k.c., może to,

co przypada na poczet danego długu, zaliczyć na związane z tym długiem zaległe

należności uboczne oraz na zalegające świadczenia główne. Uprawnienia

wierzyciela, w tym zakresie, nie wyłącza nawet odmienna wola dłużnika (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2005 r., II CK 433/04, Lex nr 284127). Art. 451

§ 3 k.c. ma natomiast zastosowanie wówczas, gdy dłużnik i wierzyciel nie zawarli

porozumienia dotyczącego sposobu zarachowania świadczenia dłużnika na poczet

różnych długów, a żaden z nich nie złożył oświadczenia, o którym mowa w art. 451

§ 1 (dłużnik) i 2 k.c. (wierzyciel).

W skardze kasacyjnej powód błędnie utożsamia zawarcie pomiędzy nim

i pozwanym porozumienia co do sposobu zarachowania spełnionego świadczenia

na poczet różnych długów z sytuacją objętą hipotezą art. 451 § 1 k.c.,

tj. wskazaniem przez dłużnika sposobu zarachowania uiszczonej przez niego kwoty

pieniężnej. W istocie bowiem powód, podnosząc że Sąd Okręgowy nie uwzględnił

zamiaru stron zaliczenia wpłaty pieniężnej pozwanego na poczet należności

głównych wynikających z dwóch umów, podniósł, że to pozwany jako dłużnik,

płacąc kwotę równą - co nie zostało jednak dotychczas ustalone - świadczeniom

głównym wynikającym z dwóch umów zawartych w dniu 28 kwietnia 2008 r. wyraził

dostatecznie wolę spełnienia obu tych świadczeń. Jeżeli tak było w istocie,

to przeciwko temu powód nawet nie mógł oponować, bez znaczenia jest więc

to, czy i w jaki sposób wyraził na to zgodę. W tej sytuacji, powód, jako wierzyciel,

mógł najwyżej skorzystać z uprawnienia wynikającego z art. 451 § 1 zd. drugie k.c.,

z czego jednak, jak twierdził w procesie, nie skorzystał.

Wola dłużnika zaliczenia spełnionego przez niego świadczenia na poczet

określonych długów może być wyrażona w dowolny sposób, a jej interpretacja

11

podlega zasadom określonym w art. 65 § 1 k.c. W szczególności o zamiarze

dłużnika może świadczyć także wysokość spełnionego świadczenia. W przypadku

spełnienia świadczenia odpowiadającego wysokością jednemu z dwóch świadczeń

głównych można domniemywać – wobec braku innych okoliczności - że zamiarem

dłużnika było zaspokojenie tego długu, który wysokością odpowiada spełnionemu

świadczeniu. Również w przypadku, gdy wysokość spełnionego przez dłużnika

świadczenia odpowiada wysokością sumie świadczeń głównych wynikających

z różnych tytułów można domniemywać wolę dłużnika spełnienia tych świadczeń,

a nie tylko jedno z nich wraz z należnościami ubocznymi. Zastosowanie tego

rodzaju domniemania woli dłużnika jest szczególnie uzasadnione wówczas,

gdy wysokość spełnionego świadczenia – co nie było przedmiotem oceny Sądu

Okręgowego – odpowiadałaby sumie świadczeń głównych wynikających

z różnych tytułów, a nie odpowiadałaby wysokością sumie należności głównej oraz

należności ubocznych wynikających z jednego ze stosunków zobowiązaniowych.

Oczywiście, w takiej sytuacji, nie jest wykluczone dowodzenie przez dłużnika,

że inne okoliczności, poprzedzające albo towarzyszące spełnieniu świadczeniu,

mogły wskazywać na jego inny zamiar co do sposobu zarachowania spełnionego

świadczenia przez wierzyciela.

Powód, po wniesieniu przez pozwanego odpowiedzi na pozew, podniósł,

że pozwany, spełniając świadczenie pieniężne, wskazał, iż chciał zaspokoić

oba świadczenia główne wynikające z umów zawartych w dniu 28 kwietnia 2008 r.,

a w konsekwencji, że nie zostało spełnione świadczenie uboczne w postaci prawa

do odsetek ustawowych w związku z opóźnieniem zapłaty należności wynikającej

z umowy sprzedaży 14 projektów elektrowni wiatrowych. W ocenie Sądu

Okręgowego, który zaaprobował w tym zakresie stanowisko Sądu Rejonowego,

przeciwko możliwości podniesienia przez powoda tego twierdzenia, sprzeciwiała się

treść art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 47912

§ 1 k.p.c. W wyroku z dnia 12 maja

2006 r., V CSK 55/06 (Lex Polonica nr 1631127) Sąd Najwyższy stwierdził,

że przewidziana w art. 47912

§ 1 k.p.c. prekluzja dowodowa odnosi się przede

wszystkim do twierdzeń i dowodów dotyczących bezpośrednio zgłoszonego

w pozwie roszczenia, a nie twierdzeń i dowodów, które mogłyby być przedstawione

przy hipotetycznym przyjęciu możliwego sposobu obrony pozwanego dłużnika.

12

Uwzględniając to stanowisko, należy zwrócić uwagę na to, że powód już

w uzasadnieniu pozwu podniósł nie tylko fakt zawarcia z pozwanym umowy, na

podstawie której bezpośrednio dochodził roszczenia, lecz także wskazał, iż strony

zawarły drugą umowę, z której roszczeń nie dochodził oraz załączył do pozwu

dokumenty wykazujące te fakty. Powołał się także na dokumenty związane

ze spełnieniem przez pozwanego świadczenia - z których nie wynikało

jednoznacznie na poczet, jakich długów miało ono zostać zarachowane – oraz na

wezwanie z dnia 3 września 2009 r., które nawiązywało do dwóch umów z dnia

28 kwietnia 2008 r. oraz wzywało pozwanego do zapłaty odsetek z tytułu zapłaty

z opóźnieniem zaliczki, co jednoznacznie wskazywało, że na ich poczet powód nie

zaliczył świadczenia spełnionego przez pozwanego. Z pisma tego wyraźnie także

wynikało, że powód spełnione przez pozwanego świadczenie zarachował na poczet

„głównego zobowiązania”. Z tej przyczyny powołane przez powoda okoliczności

w piśmie procesowym z dnia 6 stycznia 2010 r., wniesionym po doręczeniu

powodowi odpowiedzi na pozew, nie wykraczały poza ramy podstawy faktycznej

powództwa, lecz stanowiły rozwinięcie ujętych faktów zawartych w pozwie i były

adekwatną reakcję powoda w stosunku do obrony podjętej przez pozwanego

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2007 r., III CSK 292/07,

Lex Polonica nr 1845817). Potrzeba powołania tych okoliczności i dowodów, jak to

przewiduje art. 47912

§ 1 zd. drugie k.p.c., wynikła później. W wyroku z dnia

10 lipca 2008 r., III CSK 65/08 (Lex Polonica nr 1935291) Sąd Najwyższy przyjął,

że wymagania przewidziane w powołanym wyżej przepisie nie uzasadniają żądania

od powoda zgłoszenia twierdzeń i dowodów zakładających każdą potencjalną

możliwą obronę pozwanego i jego stanowiska w kwestii stosunku prawnego

będącego podstawą roszczenia. Należy uwzględnić – jak przyjął Sąd Rejonowy,

a czego nie kwestionował Sąd Okręgowy – że pozwany dopiero w odpowiedzi na

pozew wyraźnie wskazał, iż dokonane przez niego wpłaty kwot pieniężnych

zawierały w sobie odsetki za zwłokę z tytułu opóźnienia w zapłacie zaliczki z tytułu

umowy sprzedaży 14 projektów elektrowni wiatrowych. Z korespondencji

poprzedzającej wniesienie powództwa powód nie mógł więc wnioskować sposobu

obrony pozwanego, w szczególności nie musiał antycypować podniesienia

w postępowaniu sądowym przez pozwanego zarzutu spełnienia świadczenia

13

dochodzonego w pozwie, a tym samym również potrzeby powołania okoliczności

dotyczącej wysokości i wymagalności wierzytelności wynikającej z drugiej umowy

zawartej w dniu 28 kwietnia 2008 r. Z ogólnej reguły określającej ciężar dowodu,

zawartej w art. 6 k.c., wynika, że wierzyciela obciąża ciężar dowodu istnienia

wymagalnej wierzytelności, a dłużnika ciężar dowodu jej wygaśnięcia na skutek

spełnienia świadczenia. W sytuacji więc, gdy pozwany, jako dłużnik, spełnił wobec

powoda, jako wierzyciela, świadczenie pieniężne bez wyraźnego określenia

na podstawie jakiego tytułu to czyni, to na pozwanym spoczywał ciężar dowodu

faktów mających znaczenie dla oceny na poczet, jakiego długu należało dokonać

zarachowania spełnionego przez niego świadczenia. Ponadto, dla uzasadnienia

odmowy uwzględnienia twierdzeń i dowodów podniesionych przez powoda

w piśmie procesowym wniesionym po doręczeniu mu odpowiedzi na pozew, Sąd

Okręgowy przyjął, że w pozwie brak było wzmianki dotyczącej uzgodnionego przez

strony sposobu zarachowania wpłaty dokonanej przez pozwanego w dniu

10 czerwca 2008 r. Wprawdzie rzeczywiście w pozwie brak było takich twierdzeń,

ale należy wyraźnie odróżnić twierdzenia strony o faktach mających znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy od ich oceny prawnej (kwalifikacji). W istocie bowiem powód

w piśmie procesowym z dnia 6 stycznia 2010 r. nie powoływał się na nowy fakt -

dotyczący uzgodnienia przez strony sposobu zarachowania dokonanej przez

pozwanego zapłaty kwoty pieniężnej - lecz przedstawiał własną ocenę prawną

faktów podniesionych już w pozwie, a mianowicie, że zapłata przez pozwanego

określonej kwoty, gdy pozwany miał dwa długi wobec powoda, dawała dostatecznie

wyraz temu, iż należy ją zarachować na poczet długów obejmujących świadczenia

główne z dwóch umów, a nie na poczet długu - obejmującego świadczenie główne

i uboczne – wynikającego z jednej umowy sprzedaży 14 projektów umów elektrowni

wiatrowych. Zawarcie umowy dotyczącej sposobu zarachowania świadczenia

wynikało, zdaniem powoda, z tego że powód w ten właśnie sposób - zgodny z wolą

dłużnika - zarachował wpłaconą kwotę, nie korzystając z uprawnienia do

zarachowania dokonanej wpłaty w pierwszej kolejności, zgodnie z art. 451 § 1 zd.

drugie k.c., na poczet zaległych należności ubocznych. Skutki prawne, na które

powołał się powód - nie przesądzając, czy rzeczywiście nastąpiły - nie wynikały

jednak z zawarcia pomiędzy stronami porozumienia dotyczącego sposobu

14

zarachowania dokonanej przez pozwanego wpłaty, lecz z jednostronnej czynności

dokonanej przez dłużnika, który wskazał długi, które chciał zaspokoić.

Naruszenie przez Sąd Okręgowy przepisów art. 47912

§ 1 k.p.c. oraz art. 187

§ 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 47912

§ 1 k.p.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie

mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż rzutowało na ocenę tego Sądu

zarzutu apelacyjnego naruszenia przez Sąd Rejonowy art. 217 § 2 k.p.c. oraz art.

227 k.p.c., co miało wpływ na przyjętą podstawę faktyczną rozstrzygnięcia.

Ze względu na powyższe dla rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej nie miał istotnego

znaczenia podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

391 § 1 k.p.c., art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c. Zarzut ten jednak nie był uzasadniony,

gdyż z uzasadnienia Sądu Okręgowego wynikają przyczyny nieuwzględnienia

przez ten Sąd podniesionych w apelacji zarzutów naruszenia art. 217 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 227 k.p.c. oraz art. 233 k.p.c.

Uwzględnienie zarzutów procesowych czyni zbędnym odniesienie się

w szerszym zakresie niż dokonano tego wcześniej do podniesionych w skardze

kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa materialnego, co aktualizuje się dopiero

wówczas, gdy nie budzi wątpliwości podstawa faktyczna zaskarżonego orzeczenia.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku,

na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art.

39821

k.p.c.