III UK 65/11

Sygn. akt III UK 65/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Halina Kiryło (przewodniczący)

SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSA Maciej Piankowski

w sprawie z odwołania J. Ż.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem P. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w likwidacji

o podleganie ubezpieczeniu społecznemu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 30 listopada 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 20 kwietnia 2010 r., i decyzję Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 grudnia 2009 r. i przekazuje

sprawę temu organowi rentowemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

2

Decyzją z dnia 15 grudnia 2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

stwierdził, że J. Ż. z tytułu zatrudnienia w P. Spółce z o.o. na podstawie umowy o

pracę w okresie od 22 stycznia 2007 r. do 30 czerwca 2007 r. nie podlegał

obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i

wypadkowemu. W podstawie prawnej decyzji organ rentowy powołał przepisy art. 6

ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1, art. 38 ust. 1 i ust. 2, art. 68 ust. 1 pkt 1a i

art. 83 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (Dz.U. z 2007 r., Nr 11, poz. 74 ze zm.) oraz art. 13 ust. 2 w związku z

art. 14 ust. 1 lit a rozporządzenia Rady EWG nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r.

o stosowaniu systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników, osób

pracujących na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się

we Wspólnocie (Dz. Urz. UE L. 71.149.2).

Od powyższej decyzji odwołanie złożył wnioskodawca.

Wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2010 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżoną decyzję organu rentowego

stwierdzając, że J. Ż.z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę u

pracodawcy P. Spółki z o.o. w okresie od 22 stycznia 2007 r. do 30 czerwca 2007 r.

podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowemu,

chorobowemu i wypadkowemu.

Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca w dniu 17 stycznia 2007 r. zawarł

umowę o pracę na czas określony z P. Spółką z o.o. na stanowisku pracy –

ubojowiec, z miejscem wykonywania pracy – M., w pełnym wymiarze czasu pracy.

W umowie o pracę pracownik wyraził zgodę na delegowanie go do pracy we Francji

lub Belgii w dowolnym czasie wskazanym przez pracodawcę. Przy zawieraniu

umowy wnioskodawca został zapewniony o przysługującym mu ubezpieczeniu

społecznym. Od 22 stycznia 2007 r. wnioskodawca został delegowany do pracy do

Belgii, gdzie pracował do 30 czerwca 2007 r. Na czas przewidywanego pobytu

otrzymał on zaświadczenie Komisji Administracyjnej do spraw Zabezpieczenia

Społecznego Pracowników Migrujących o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu

w Polsce tzw. E-101, a pracodawca za powyższy okres wystawił wnioskodawcy

świadectwo pracy. W wyniku kontroli przeprowadzonej w 2007 r. u płatnika P.

3

Spółki z o.o., organ rentowy w dniu 15 grudnia 2009 r. wydał zaskarżoną decyzję

15 grudnia 2009 r.

Sąd Okręgowy – powołując sie na przepis art. 11 rozporządzenia Rady EWG

nr 574/72 z dnia 21 marca 1972 r. w sprawie wykonywania rozporządzenia 1408/71

– stwierdził, że właściwe władze Państwa Członkowskiego wydają świadectwo

potwierdzające, że pracownik najemny w dalszym ciągu ustawodawstwu temu

podlega. Zaświadczenie takie ma postać formularza E-101. W sytuacji, gdy

przedsiębiorstwo deleguje swoich pracowników do pracy do jednego z państw Unii

Europejskiej, może płacić za nich składki ubezpieczeniowe w Polsce pod

warunkiem, że ZUS wyda mu zaświadczenie E-101 dla każdego delegowanego

pracownika. Zaświadczenie wydane przez organ rentowy w dniu 31 stycznia 2007

r. jest decyzją administracyjną, ponieważ jest to jednostronna czynność organu

administracji publicznej posiadająca odpowiednią formę prawną i określająca

konsekwencje stosowanej normy prawnej w sprawie indywidualnej w odniesieniu

do konkretnie oznaczonego adresata. Decyzja z 31 stycznia 2007 r. jest decyzją

ostateczną. Ubezpieczony nie złożył od niej odwołania, ani nie podważył jej w

żaden inny sposób.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył apelacją organ rentowy.

Wyrokiem z dnia 30 listopada 2010 r. Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385

k.p.c. oddalił apelację.

Sąd drugiej instancji uznał, że rozstrzygnięcie głównego sporu sprawy zależy

od oceny charakteru prawnego formularza E-101 poświadczającego ubezpieczenia

społeczne w ZUS J. Ż. w okresie zatrudnienia w Spółce P. od 22 stycznia do 30

czerwca 2007 r.

Zgodnie z art. 11 ust. 1 rozporządzenia Rady (EWG) NR 574/72 z dnia 21

marca 1972 r. w sprawie wykonywania rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 w

sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników

najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich

rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.U. UE. L. 72. 74. 1, Dz.U. UE -

sp. 05 -1 - 83 ze zm.) uchylonego z dniem 1 maja 2010 r. rozporządzeniem

Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w

sprawie koordynacji i systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. UE. L.

4

04.166.1) instytucja wyznaczona przez właściwe władze Państwa Członkowskiego,

którego ustawodawstwo pozostaje stosowane, wydaje świadectwo potwierdzające,

że pracownik najemny w dalszym ciągu podlega temu ustawodawstwu.

Zaświadczenie takie przybiera postać formularza E-101. W sytuacji delegowania

przez Spółkę swoich pracowników do pracy do jednego z państw Unii Europejskiej,

może ona płacić za nich składki ubezpieczeniowe w Polsce pod warunkiem, że

ZUS wyda jej zaświadczenie E-101 dla każdego delegowanego pracownika.

Bezsporne w sprawie jest, że Spółka P. takie zaświadczenie uzyskała.

Sąd drugiej instancji powołał się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18

marca 2010 r., II UZP 2/10 – OSNP 2010/17-18/216, zgodnie z którą odmowa

wydania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych zaświadczenia dotyczącego

ustawodawstwa właściwego (art. 11 rozporządzenia Rady EWG Nr 574/72 z dnia

21 marca 1972 r. w sprawie wykonywania rozporządzenia 1408/71 w sprawie

stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych,

osób prowadzących działalność na własny rachunek i członków ich rodzin

przemieszczających się we Wspólnocie) następuje w drodze decyzji, od której

przysługuje odwołanie do sądu właściwego w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych. W przypadku wydania zaświadczenia E-101, ZUS nie tyle poświadcza

dany stan faktyczny czy prawny, ale wypowiada się władczo co do objęcia

konkretnej osoby polskim systemem zabezpieczenia społecznego. Sąd drugiej

instancji podzielił to stanowisko. W powołanej uchwale II UZP 2/10 Sąd Najwyższy

przeprowadził szczegółowe rozważania na temat różnic między decyzją

administracyjną a zaświadczeniem konkludując, że podstawa prawna dla wydania

poświadczenia E-101 w formie decyzji wynika z art. 83 ust. 1 pkt 2 ustawy

systemowej, zgodnie z którym organ rentowy wydaje decyzje w zakresie

indywidualnych spraw dotyczących w szczególności przebiegu ubezpieczenia. Tak

więc Sąd Ubezpieczeń Społecznych jest związany ostateczną decyzją

administracyjną od której strona nie wniosła odwołania w trybie art. 4779

k.p.c., ani

nie podważyła jej skuteczności w inny prawem przewidziany sposób (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2008 r., I UK 173/07, OSNP 2009/5-6/08).

Zdaniem Sądu drugiej instancji przepisy rozporządzenia Rady EWG nr

1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. służą do rozstrzygnięcia kolizji, w razie

5

sprzeczności wynikającej z zastosowania różnych ustawodawstw, bądź ustalają

właściwe podmioty zobowiązane do świadczenia, w razie sporu negatywnego.

Powyższe normy są adresowane do pracowników podejmujących pracę w różnych

państwach członkowskich, przy czym pojęcie pracownika jest definiowane na

podstawie ustawodawstwa mającego zastosowanie w sprawie. Podstawowym

wyznacznikiem wskazującym właściwe ustawodawstwo jest miejsce wykonywania

pracy. Art. 14 ust. 1a wspomnianego rozporządzenia, stanowi, że pracownik zwykle

zatrudniony przez przedsiębiorstwo na terytorium jednego państwa

członkowskiego, który zostaje przez to przedsiębiorstwo skierowany do

wykonywania pracy na terytorium innego Państwa Członkowskiego, w dalszym

ciągu podlega w dziedzinie zabezpieczenia społecznego ustawodawstwu państwa

wysyłającego, pod warunkiem, że przewidywany okres wykonywania pracy za

granicą nie przekracza 12 miesięcy i że pracownik nie został skierowany w miejsce

innej osoby, której okres delegowania upłynął.

W niniejszej sprawie wnioskodawca został delegowany do pracy na

terytorium Belgii przez swojego pracodawcę na okres nie przekraczający 12

miesięcy, jak też nie został skierowany do tej pracy w miejsce innej osoby.

Wydanie zaświadczenia na formularzu E-101, jak i odmowa wydania takiego

zaświadczenia, poprzedzone musi być każdorazowo oceną Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, czy mając na względzie wyżej wymienione przepisy rozporządzenia

1408/71 doprecyzowane decyzjami Komisji Administracyjnej do spraw

Zabezpieczenia Społecznego Pracowników Migrujących zachodzi wyjątek od

zasady określonej w art. 13 ust. 2a rozporządzenia 1408/71, a więc od zasady

prawa miejsca wykonywania pracy. Wydanie, względnie odmowa wydania przez

organ rentowy zaświadczenia E-101 stanowi zatem w swej istocie rozstrzygnięcie

tego organu, co do objęcia, względnie odmowy objęcia pracownika delegowanego

polskim ubezpieczeniem społecznym w danym okresie. W przypadku wydania

zaświadczenia E-101 organ rentowy nie poświadcza dany stan faktyczny czy

prawny, ale wypowiada się władczo co do objęcia konkretnej osoby polskim

systemem zabezpieczenia społecznego.

Wyrok Sądu Apelacyjnego (w całości) organ rentowy zaskarżył skargą

kasacyjną. Skargę oparto na podstawie materialoprawnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.)

6

i zarzucono błędną wykładnię art. 11 ust. 1 Rozporządzenia Rady EWG nr 574/72 z

dnia 21 marca 1972 r. w sprawie wykonania rozporządzenia nr 1408/71,

dotyczącego stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników

najemnych, osób pracujących na własny rachunek oraz do członków ich rodzin

przemieszczających się we Wspólnocie, przez przyjęcie, że przepisy te

wprowadzają formalny tryb uchylania lub zmiany zaświadczenia dotyczącego

ustawodawstwa właściwego E-101, którego niezastosowanie powoduje brak

podstawy prawnej dla wydania decyzji o odmowie objęcia ubezpieczeniem

społecznym za ten sam okres, co objęty zaświadczeniem, podczas gdy wskazane

uregulowania nie przewidują takiego trybu.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji oraz o zasądzenie

kosztów procesu według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Trafnie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku – z powołaniem się na

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2010 r., II UZP 2/10 (OSNP 2010/17-

18/216) – przedstawiono ocenę charakteru prawnego zaświadczenia dotyczącego

ustawodawstwa właściwego zgodnie z art. 11 rozporządzenia Rady EWG nr 574/72

z dnia 21 marca 1972 r. w sprawie wykonywania rozporządzenia 1408/71 w

sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników

najemnych osób prowadzących działalność na własny rachunek i członków ich

rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.U. UE. L. 72.74.1, Dz.U. UE. –

sp. 05 – 1 - 83 ze zm.). Zaświadczenie to jest decyzją, którą organ rentowy wydaje

w trybie art. 83 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych.

Z uzasadnienia rozpoznawanej skargi kasacyjnej wynika, że w skardze

kasacyjnej – inaczej niż w toku dwuinstancyjnego postępowania sądowego w

sprawie – pozwany organ rentowy nie kwestionuje decyzyjnego charakteru

prawnego przedmiotowego zaświadczenia, osadzonego w polskim systemie

ubezpieczeń społecznych według konstrukcji kompetencji Zakładu Ubezpieczeń

7

Społecznych do rozstrzygnięcia w formie decyzji indywidualnych spraw

dotyczących przebiegu ubezpieczeń.

W związku z tym i ponieważ Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym

niniejszą sprawę podziela interpretację przedstawioną w powołanej uchwale II UZP

2/10 nie zachodzi potrzeba przedstawienia tu argumentacji ją uzasadniającej.

Jeżeli potwierdzenie ubezpieczenia na formularzu E-101 wymaga

rozstrzygnięcia decyzyjnego z zastosowaniem przewidzianego do tego trybu,

łącznie z przysługującym odwołaniem do właściwego sądu (art. 83 ust. 2 ustawy

systemowej) to nie powinna budzić wątpliwości także konieczność zachowania

przewidzianego trybu „weryfikacji” takich rozstrzygnięć. Chodzi bowiem wówczas o

wyłączenie skutków prawnych prawomocnego wyroku sądowego lub ostatecznej

decyzji administracyjnej, od której strona nie wniosła odwołania (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 29 stycznia 2008 r., I UK 173/07, OSNP 2009/5-6/08).

Stosownie do art. 83a ust. 1 ustawy systemowej prawo lub zobowiązanie

stwierdzone decyzją ostateczną Zakładu ulega ponownemu ustaleniu na wniosek

osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną

przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem

tej decyzji, które mają wpływ na to prawo lub zobowiązanie. Stosownie zaś do art.

83a ust. 2 ustawy systemowej decyzje ostateczne Zakładu, od których nie zostało

wniesione odwołanie do właściwego sądu, mogą być z urzędu przez Zakład

uchylone, zmienione lub unieważnione na zasadach określonych w przepisach

Kodeksu postępowania administracyjnego.

Będąca przedmiotem sprawy decyzja organu rentowego z dnia 15 grudnia

2009 r. ustalająca niepodleganie J. Ż. ubezpieczeniu w polskim systemie

ubezpieczenia społecznego, chociaż pozostaje w sprzeczności z będącym decyzją,

zaświadczeniem E-101 została wydana w trybie art. 83 ust. 1 pkt 2 ustawy

systemowej, bez jakiegokolwiek odniesienia się do wcześniejszej ostatecznej w tym

samym przedmiocie decyzji i bez zachowania trybu weryfikacji decyzji ostatecznych

(art. 83a ust. 1 i ust. 2 ustawy systemowej). Sądy obu instancji trafnie zauważyły

istotną wadliwość rozpatrywanej decyzji, która ani w swym uzasadnieniu, ani w

podstawie prawnej nie wskazywała przesłanek i trybu „ponownego” rozpatrywania

8

sprawy tak jakby rozstrzygała w przedmiocie podlegania przez J. Ż. polskiemu

systemowi ubezpieczeń społecznych po raz pierwszy.

Jednakże pomimo zasadniczo trafnej oceny wyrażonej w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku co do charakteru prawnego zaświadczenia E-101 i co do

wadliwości decyzji organu rentowego z dnia 15 grudnia 2009 r., zaskarżony wyrok

jest rozstrzygnięciem do powyższych ocen niekonsekwentnym, a nawet wprost z

nimi sprzecznym. Stwierdzając bowiem wadliwość decyzji organu rentowego drugi

raz rozpoznającego tę samą sprawę Sąd pierwszej instancji pomimo to sprawę tę

rozstrzygnął popełniając błąd wytknięty organowi rentowemu; tak samo jak ten

organ sąd orzekł o przedmiocie wcześniej rozstrzygniętym ostateczną decyzją (w

zaświadczeniu E-101) na podstawie przesłanek (stanu faktycznego) mających

znaczenie przy rozstrzyganiu co do wydania zaświadczenia E-101, natomiast bez

rozpoznania przesłanek (nowych dowodów lub nowych okoliczności w rozumieniu

art. 83a ust. 1 ustawy systemowej lub zasad uchylenia, zmiany lub unieważnienia

decyzji w rozumieniu art. 83a ust. 2 ustawy systemowej) weryfikacji tego

zaświadczenia E-101, będącego decyzją. Rozstrzygnięcie sprawy w wyroku Sądu

pierwszej instancji, rozstrzygnięcie – jak to wyżej wskazano – powielające

wcześniejszą decyzję ostateczną (zaświadczenie E-101) bez rozpoznania

okoliczności mogących mieć znaczenie dla jej weryfikacji, potwierdził Sąd drugiej

instancji w wyroku oddalającym apelację organu rentowego.

Stwierdzając powyższe należało mieć na uwadze, że istoty sprawy

dotyczącej omówionych wyżej przesłanek weryfikacji zaświadczenia E-101 nie

rozstrzyga także zaskarżona odwołaniem decyzja organu rentowego z dnia 15

grudnia 2009 r. W ujęciu skargi kasacyjnej decyzja ta weryfikuje decyzję

poprzednią „w drodze faktycznie zastosowanego wznowienia postępowania w

sprawie na podstawie art. 83a ust. 1 cyt. ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych”. Koniecznego i sformalizowanego w swej strukturze postępowania

zmierzającego do weryfikacji prawa lub zobowiązania stwierdzającego decyzją

ostateczną Zakładu nie może jednakże zastąpić jakieś dorozumiane tylko - jak to

określa skarżący - „faktyczne” zastosowanie wznowienia.

W tych okolicznościach skoro poddane sądowi - na skutek odwołania -

rozstrzygnięcie organu rentowego nie odpowiada wymaganiom trybu ponownego

9

rozpoznania sprawy zakończonej ostateczna decyzją, Sąd Najwyższy uznał, że

najbardziej celowe jest uchylenie nie tylko zaskarżonego wyroku i poprzedzającego

go wyroku Sądu pierwszej instancji ale także decyzji organu rentowego, aby organ

ten rozpoznał sprawę co do jej istoty „weryfikacyjnej” we właściwym do tego trybie

(art. 47714a

w związku z art. 39315

k.p.c.).