IV CSK 284/11

Sygn. akt IV CSK 284/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa H. S.

przeciwko R. S.

o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 lutego 2011 r.,

1) oddala skargę,

2) zasądza od powoda na rzecz pozwanej kwotę 1800 (tysiąc

osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 24 lutego 2011 r., , Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 12 października 2010 r., w ten sposób, że oddalił powództwo H.

S. skierowane przeciwko R. S. o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego

w postaci wyroku Sądu Rejonowego z dnia 10 kwietnia 2007 r., 922/06,

zasądzającego od powoda na rzecz pozwanej kwotę 76.397,07 zł wraz z bliżej

określonymi odsetkami ustawowymi, któremu w dniu 15 maja 2007 r. nadana

została klauzula wykonalności.

Za podstawę wyroku Sąd Apelacyjny przyjął następujące ustalenia i wnioski.

W uzasadnieniu powództwa wskazano, że w okresie od 2003 r. do 2005 r.

powód przekazał pozwanej łącznie kwotę 28.100 dolarów amerykańskich,

odpowiadającą kwocie 102.762 zł, aby uregulowała jego zobowiązania, z czego

pozwana nie wywiązała się. Przekazana kwota, jako bezpodstawna korzyść

majątkowa po stronie pozwanej, została przez powoda potrącona z kwoty

zasądzonej wymienionej wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 10 kwietnia 2007 r.

Pozwana, wnosząc o oddalenie powództwa, podniosła, że kwotę przekazaną przez

powoda przeznaczyła na pokrycie jego zobowiązań.

Wyrokiem z dnia 12 października 2010 r. Sąd Okręgowy pozbawił

wykonalności wspomniany wyrok z dnia 10 kwietnia 2007 r. Ustalił, że powód,

prowadzący sklep spożywczo-przemysłowy, przed wyjazdem do Stanów

Zjednoczonych Ameryki Północnej w grudniu 2002 r. zlecił pozwanej dokończenie

prac remontowych w budynku sklepu oraz uregulowanie jego bliżej określonych

zobowiązań, a następnie przekazywał pozwanej okresowo środki pieniężne

w łącznej kwocie 28.010 dolarów amerykańskich. Sąd Okręgowy ustalił,

że pozwana wykonała remont zgodnie z zaleceniami powoda i uregulowała jego

zobowiązania, a po tym jak stosunki między nimi uległy pogorszeniu, w dniu

14 lipca 2006 r. wniosła przeciwko powodowi do Sądu Rejonowego pozew

o zapłatę na jej rzecz kwoty 76.397,87 zł wraz z bliżej określonymi odsetkami

ustawowymi z tytułu poniesionych kosztów prac remontowych i spłaconych

3

zobowiązań. W postępowaniu przed Sądem Rejonowym powód – wobec

nieustalenia jego miejsca pobytu – reprezentowany był przez kuratora.

Wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2007 r. Sąd Rejonowy zasądził dochodzoną kwotę,

a po nadaniu wyrokowi klauzuli wykonalności zostało wszczęte na wniosek R. S.

postępowanie egzekucyjne skierowane do należącej do powoda nieruchomości. W

ocenie Sądu Okręgowego, pomimo iż podstawą powództwa przeciwegzekucyjnego

był zarzut potrącenia, to jednak zasługiwało na uwzględnienie z uwagi na

spełnienie świadczenia wymienionego w kwestionowanym tytułem wykonawczym.

Sąd Okręgowy uznał, że kwota zasądzona na rzecz pozwanej była należna jedynie

w takim zakresie, w jakim przekazane przez powoda środki pieniężne nie pokryły

tego, co pozwana wydatkowała na realizację zleceń powoda. Sąd Okręgowy przyjął

jednak, że pozwana nie zdołała wykazać, iż suma tych wydatków przekraczała

kwotę przekazaną jej przez powoda. W związku z tym z uwagi na spełnienie

świadczenia przez powoda Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo na podstawie

art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

Pozwana wniosła apelację od wyroku Sądu Okręgowego, zarzucając

naruszenie art. 840 § 1 pkt 2 w zw. z art. 321 § 1 k.p.c., art. 379 pkt 5 k.p.c. oraz

art. 316 § 1 w zw. z art. 233 § 1 k.p.c.

Uznając zasadność apelacji Sąd Apelacyjny przede wszystkim przyjął, że nie

doszło do naruszenia art. 379 pkt 5 i art. 321 § 1 k.p.c., a przez to pozbawienia

pozwanej możności obrony jej praw przez oparcie rozstrzygnięcia na zarzucie

stanowiącym podstawę powództwa opozycyjnego nie zgłoszonym przez powoda.

Sąd Apelacyjny wskazał na rozbieżne poglądy co do przedmiotu procesu z

powództwa przeciwegzekucyjnego, jednakże uznał, że rozstrzyganie tej kwestii nie

było konieczne w okolicznościach niniejszej sprawy, bowiem Sąd Okręgowy przyjął,

że przytoczona przez powoda podstawa faktyczna nakazywała rozważenie jego

roszczenia jedynie w kontekście zarzutu spełnienia świadczenia, który nie był

przedmiotem rozpoznania w sprawie zakończonej wydaniem kwestionowanego

tytułu wykonawczego. Następnie Sąd Apelacyjny podkreślił, że przyjęcie przez sąd

innej podstawy rozstrzygnięcia niż wskazana przez stronę, także reprezentowaną

przez profesjonalnego pełnomocnika, nie stanowi wyjścia poza granice żądania

wynikające z art. 321 § 1 k.p.c.

4

Według Sądu Apelacyjnego, trafny okazał się zarzut naruszenia art. 840 § 1

pkt 2 k.p.c. Strony łączyła umowa zlecenia, mocą której pozwana miała uregulować

zobowiązania powoda i opłacać wykonanie prac budowlanych związanych

z nieruchomością powoda, a sporny między stronami był zakres prac i wydatków

z tym związanych, wysokość spłaconych przez pozwaną zobowiązań powoda,

wysokość należnego pozwanej wynagrodzenia i zwrotu poniesionych przez nią

wydatków. W procesie zakończonym wydaniem kwestionowanego tytułu

egzekucyjnego, pozwana domagała się zapłaty z tytułu wydatków, jakie poniosła

w związku z remontem budynku powoda i uregulowania jego zobowiązań. Dlatego

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że podstawa faktyczna

powództwa przytoczona przez powoda, oparta na twierdzeniu, iż w celu wykonania

umowy zlecenia przekazał pozwanej 28.100 dolarów amerykańskich i była to kwota

wystarczająca, stanowi w istocie zarzut spełnienia świadczenia dochodzonego

wcześniej przez R. S. w procesie, w którym uzyskała sądowy tytuł egzekucyjny

uprawniający do jego przymusowego wyegzekwowania

Sąd Apelacyjny, odwołując się do poglądu wyrażonego przez Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 21 lipca 2010 r. (sygn. akt III CZP 47/10, OSNC 2010,

nr 12, poz. 165) przyjął, że podstawę powództwa opozycyjnego przewidzianą w art.

840 § 1 pkt 2 in fine k.p.c. stanowić może jedynie nierozpoznanie przez sąd zarzutu

spełnienia świadczenia zgłoszonego przed zamknięciem rozprawy. Podkreślił,

że powód nie zgłosił tego zarzutu w sprawie o sygn. 922/06 przed Sądem

Rejonowym. Postępowanie toczyło się wprawdzie bez jego udziału, gdyż był on

zastępowany przez kuratora ustanowionego w trybie art. 144 k.p.c., jednak

w ocenie Sądu Apelacyjnego okoliczność ta nie może skutkować odmienną

wykładnią art. 840 § 1 pkt 2 in fine k.p.c. W przypadku prawidłowego ustanowienia

kuratora dla strony nieznanej z miejsca pobytu brak jest podstaw do wzruszenia

prawomocnie zakończonego postępowania, a jeśli do ustanowienia kuratora doszło

bez dostatecznego uprawdopodobnienia, że miejsce pobytu strony nie jest znane,

można rozważać to w kategoriach pozbawienia strony możności obrony swych

praw i nieważności postępowania. W ocenie Sądu Apelacyjnego, skoro w niniejszej

sprawie nie było dopuszczalne oparcie powództwa na zarzucie spełnienia

świadczenia, to nie było potrzeby merytorycznego badania tego zarzutu.

5

Z tego względu Sąd Apelacyjny uznał, że bezprzedmiotowe było odnoszenie się do

postawionych w apelacji zarzutów naruszenia art. 233 § 1 i art. 316 § 1 k.p.c.

związanych z prawidłowością rozliczenia stron w ramach łączącej ich umowy.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, gdyby nawet przyjąć, że podstawę powództwa

stanowił zarzut potrącenia, to i tak powództwo nie byłoby zasadne. Wątpliwa jest

bowiem skuteczność oświadczenia o potrąceniu złożonego przed wszczęciem

niniejszego procesu przez pełnomocnika powoda w oparciu o pełnomocnictwo

procesowe znajdujące się w aktach sprawy. Z treści tego pełnomocnictwa wynika

upoważnienie dla adwokata do zastępstwa – obrony we wszystkich sprawach

sądowych i prokuratorskich dotyczących spraw majątkowych powoda

we wszystkich instancjach. Sąd Apelacyjny wskazał, że pomimo zgłoszenia przez

pozwaną żądania przedstawienia pełnomocnictwa do dokonywania w imieniu

powoda czynności materialnoprawnych, pełnomocnictwo nie zostało

przedstawione. Do złożenia oświadczenia o potrąceniu wymagane jest

pełnomocnictwo do dokonywania czynności materialnoprawnych,

a pełnomocnictwo procesowe tego wymagania nie spełnia. Chociaż względy

celowego działania, ukierunkowanego na wygranie procesu pozwalałyby przyjąć,

iż zakresem umocowania pełnomocnika procesowego strony objęte jest także

złożenie w jej imieniu oświadczenia woli niezbędnego do obrony jej praw

w procesie, to jednak znajduje to odniesienie do potrącenia zgłaszanego jako

zarzut procesowy, będącego jednocześnie oświadczeniem woli. Tymczasem

oświadczenie o potrąceniu zostało złożone przez pełnomocnika procesowego

przed wszczęciem postępowania. Ponadto Sąd Apelacyjny wskazał, że powód,

przedstawiając do potrącenia wierzytelność z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia,

odwołał się do umowy łączącej go z pozwaną i jej nienależytego wykonania,

a zatem źródłem wierzytelności przedstawionej do potrącenia była umowa.

W przypadku zaś, gdy pomiędzy stronami istnieje stosunek zobowiązaniowy,

wystąpienie z roszczeniem z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia jest wykluczone.

Z tych względów Sąd Apelacyjny uznał, że powództwo oparte na treści art.

840 § 1 pkt 2 k.p.c. podlegało oddaleniu i dlatego na podstawie art. 386 § 1 k.p.c.

zmienił w ten sposób zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego.

6

Powód wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego. W ramach

podstawy przewidzianej w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. podniósł naruszenie art. 840 § 1

pkt 2 k.p.c. polegające na przyjęciu, że w sytuacji, gdy strona była reprezentowana

w procesie przez kuratora ustanowionego na podstawie art. 143 k.p.c., który nie

podniósł zarzutu spełnienia świadczenia, nie można skutecznie domagać się

pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego w oparciu o zarzut spełnienia

świadczenia. Na podstawie wymienionej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. podniósł

naruszenie art. 65 § 1 w zw. z art. 60, 98 i 499 k.c. polegające na

zakwestionowaniu skuteczności oświadczenia o potrąceniu złożonego przez

powoda przed wytoczeniem powództwa przeciwegzekucyjnego za pośrednictwem

swojego późniejszego pełnomocnika procesowego w sytuacji, gdy przepisy prawa

określające formę oświadczenia o potrąceniu i o udzielenia pełnomocnictwa nie

przewidują dla takich czynności formy pisemnej dla celów dowodowych, jak również

naruszenie polegające na niedokonaniu wykładni oświadczenia powoda

o udzieleniu pełnomocnictwa w sytuacji, gdy w świetle okoliczności niniejszej

sprawy wola powoda odnośnie umocowania swego późniejszego pełnomocnika

procesowego do złożenia oświadczenia o potrąceniu nie powinna budzić

wątpliwości.

Na tej podstawie powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz

o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o jej oddalenie

i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Na wstępie trzeba wskazać, że skarżący zakwalifikował podniesiony

w skardze zarzut naruszenia art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. jako naruszenie przepisów

postępowania przewidziane (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.). W judykaturze Sądu

Najwyższego zwraca się uwagę na niejednolity charakter tego przepisu

umieszczonego w ustawie procesowej (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia

3 lipca 2008 r., IV CSK 170/08, nie publ.; z dnia 16 maja 2002 r., IV CKN 1071/00,

nie publ.; z dnia 2 kwietnia 2009 r., IV CSK 473/08, nie publ.). Jego formalny

7

charakter wyraża się utworzeniem procesowego instrumentu służącego ochronie

praw podmiotowych dłużnika. W zakresie, w jakim art. 840 k.p.c., określa

przesłanki merytorycznej obrony dłużnika i stanowi podstawę prawną

rozstrzygnięcia opartego na nim powództwa, uznaje się, że ma on charakter

materialnoprawny (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2004 r., IV CK

22/03, nie publ.). Sposób sformułowania podstawy skargi dotyczącej art. 840 § 1

pkt 2 k.p.c. wskazuje, że kwestionuje się przyjęty przez Sąd Apelacyjny wynik

wykładni art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. w aspekcie materialnoprawnym, odnoszącym się

do zasadności powództwa. Z tego względu przyjąć należy, że skarga oparta została

wyłącznie na naruszeniach prawa materialnego.

II. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego skarżący, oprócz

wykładni art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. dotyczącej zarzutu spełnienia świadczenia nie

będącego przedmiotem rozpoznania w sprawie, podniósł także kwestię

skuteczności oświadczenia o potrąceniu złożonym w jego imieniu przez

pełnomocnika. Sąd Apelacyjny przyjął, że przytoczona przez skarżącego podstawa

żądania nie uzasadnia uwzględnienia powództwa w oparciu o art. 840 § 1 pkt 2

k.p.c. ani jako zarzut spełnienia świadczenia, ani jako zarzut potrącenia, przy czym

kwestia potrącenia mogłaby mieć znaczenie także dlatego, że przekazana

pozwanej kwota 28.100 dolarów amerykańskich mogła być wyższa niż

uwzględniona w tytule wykonawczym.

III. W pierwszej kolejności wymaga rozważenia, co na tle art. 840 § 1 pkt 2

in fine k.p.c. oznacza oparcie powództwa „na zarzucie spełnienia świadczenia,

jeżeli zarzut ten nie był przedmiotem rozpoznania w sprawie”. Stanowisko Sądu

Najwyższego w tym zakresie nie jest jednolite. W uchwale z dnia 21 lipca 2010 r.

(sygn. akt III CZP 47/10, OSNC 2010, nr 12, poz. 165) Sąd Najwyższy przyjął,

że podstawą powództwa opozycyjnego przewidzianą w art. 840 § 1 pkt 2

in fine k.p.c. jest nierozpoznanie przez sąd zarzutu spełnienia świadczenia,

ale zgłoszonego przed zamknięciem rozprawy. W uzasadnieniu uchwały wskazano,

że podstawą powództwa opozycyjnego nie może być twierdzenie dłużnika

o spełnieniu świadczenia, jeżeli nie zostało ono podniesione przed zamknięciem

rozprawy w sprawie zakończonej wydaniem przeciwko dłużnikowi tytułu

wykonawczego. Sąd Najwyższy podkreślił, że sytuacja taka występować będzie

8

rzadko, bowiem spełnienie świadczenia jest zarzutem tak podstawowym

i oczywistym, iż trudno przyjąć, aby działający racjonalnie dłużnik pominął go

w swojej obronie, ale nie można jej wykluczyć, skoro nielojalny dłużnik może

wykorzystać ją w celu przedłużenia postępowania i odwleczenia zaspokojenia

wierzyciela. Za przyjęciem, że zarzut spełnienia świadczenia nie będący

przedmiotem rozpoznania w sprawie, o którym mowa w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.,

jeśli nie został zgłoszony przed zamknięciem rozprawy, nie prowadzi

do uwzględnienia powództwa opozycyjnego, przemawiają dwa względy.

Po pierwsze, już z zawartego w tym przepisie sformułowania „jeżeli zarzut ten nie

był przedmiotem rozpoznania w sprawie” wynika, że chodzi o zarzut zgłoszony

przez pozwanego, do którego sąd się nie ustosunkował. Okoliczność nie

podniesiona przez stronę nie może być bowiem przedmiotem rozpoznania sądu.

Po drugie uznanie, że dłużnik może podnosić zarzut spełnienia świadczenia oparty

na okolicznościach istniejących przed wydaniem wyroku, godziłoby

w prawomocność tego wyroku, związanie nim stron i sądu oraz jego powagę rzeczy

osądzonej. Przyjmuje się bowiem, że stan powagi rzeczy osądzonej skutkuje

prekluzją materiału procesowego (faktycznego) sprawy, co oznacza, iż z chwilą

uprawomocnienia się orzeczenia merytorycznego zarzuty oparte na

okolicznościach istniejących przed jego wydaniem nie mogą być podstawą

podważenia skutków prawomocnego wyroku, jeżeli nie zostały zgłoszone w trakcie

postępowania. Innymi słowy strona traci bezpowrotnie możliwość podnoszenia tych

okoliczności, chyba że wykaże, iż nie mogła tego uczynić we właściwym czasie

z przyczyn od niej niezależnych. Z tych względów Sąd Najwyższy przyjął,

że określony w art. 840 § 1 pkt 2 in fine k.p.c. zarzut spełnienia świadczenia nie

będący przedmiotem rozpoznania sądu odnosi się jedynie do sytuacji, gdy sąd nie

rozpoznał zgłoszonego zarzutu na skutek przeoczenia lub na skutek zastosowania

prekluzji procesowej przewidzianej w art. 207 § 3, art. 47914

§ 2, art. 493 § 1,

art. 503 § 1 i art. 5055

§ 1 k.p.c.

Inaczej do kwestii powództwa opozycyjnego odniósł się Sąd Najwyższy

w uzasadnieniu uchwały z dnia 2 lutego 2011 r. (sygn. akt III CZP 128/10, OSNC

2011, nr 10, poz. 108) wskazując, że prawomocność materialna wyroku pociąga

za sobą prekluzję materiału faktycznego sprawy, a więc całego materiału, który

9

przy rozpoznaniu sprawy wchodzi w zakres podstawy faktycznej żądania pozwu,

niezależnie od tego, czy został on przedstawiony przez strony w toku

postępowania, co oznacza, że jeśli dane okoliczności faktyczne i oparte na nich

zarzuty istniały w chwili zamknięcia rozprawy, lecz nie zostały przytoczone przez

stronę, podlegają wykluczającemu (prekluzyjnemu) działaniu prawomocności.

Stąd w ocenie Sądu Najwyższego powództwo przewidziane w art. 840 § 1 pkt 2

k.p.c. nie może prowadzić do ponownego merytorycznego rozpoznania

prawomocnie rozstrzygniętej sprawy i w świetle tego przepisu może zostać oparte

wyłącznie na zdarzeniach, które nastąpiły po zamknięciu rozprawy, nieobjętych

skutkiem prekluzyjnym wynikającym z prawomocności. Powództwa takiego nie

można natomiast skutecznie oprzeć na podstawach wynikających z faktów, które

miały miejsce przed nastąpieniem prekluzji związanej z prawomocnością.

W postępowaniu wywołanym tym powództwem rozstrzygnięcie dotyczy jedynie

tego, czy roszczenie ekspirowało po zamknięciu rozprawy.

Jeszcze inne stanowisko - najbardziej liberalne dla dochodzącego

pozbawienia wykonalności tytułu egzekucyjnego - zajął Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 3 lipca 2008 r. (sygn. akt IV CSK 170/08, nie publ.). Wskazał w nim, że ratio

legis nowelizacji art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. dokonanej ustawą z dnia 2 lipca 2004 r.

o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 172, poz. 1804) pozwala przyjąć, że intencją ustawodawcy było

rozszerzenie możliwości ochrony dłużnika, wobec którego wydano tytuł

wykonawczy, pomimo wygaśnięcia zobowiązania objętego tym tytułem na skutek

jego wykonania. W ocenie Sądu Najwyższego dla zaktualizowania się tej ochrony

bez znaczenia pozostaje data zdarzenia prawnego oddziaływującego na istnienie

zobowiązania objętego tytułem wykonawczym, byleby zdarzenie w postaci

spełnienia świadczenia nie było podnoszone jako zarzut procesowy i rozpatrywane

w sprawie, w której doszło do wydania tytułu egzekucyjnego.

W podobny sposób, w odniesieniu do art. 840 § 1 pkt 2 in fine k.p.c.,

polaryzują się poglądy piśmiennictwa, niemniej jednak częściej w wypowiedziach

przedstawicieli nauki akcentuje się, że wykładnia tego artykułu nie może

doprowadzić do zanegowania fundamentalnej, niedoznającej wyjątków, reguły

prekluzji materiału faktycznego sprawy będącej skutkiem powagi rzeczy osądzonej.

10

Przyjmuje się jednocześnie, że pozwany, który z niezawinionych przez siebie

przyczyn nie zgłosił zarzutu spełnienia świadczenia przed zamknięciem rozprawy,

może skorzystać z innego środka zmierzającego do wzruszenia prawomocnego

orzeczenia, a mianowicie może wnieść skargę o wznowienie postępowania

opierając ją na drugiej z podstaw przewidzianych w art. 403 § 2 k.p.c.

IV. Z ustaleń przyjętych przez Sąd Apelacyjny za podstawę

zaskarżonego wyroku wynika, że procesie zakończonym wydaniem przez

Sąd Rejonowy kwestionowanego tytułu egzekucyjnego kurator reprezentujący

powoda, występującego wówczas w roli pozwanego, nie zgłosił zarzutu

spełnienia świadczenia, pomimo istnienia okoliczności uzasadniających ten zarzut

przed zamknięciem rozprawy poprzedzającej wydanie wyroku przez Sąd Rejonowy.

W tym stanie rzeczy słuszne jest, co do zasady stanowisko, Sądu

Apelacyjnego zbieżne z poglądem wyrażonym w wymienionej uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 21 lipca 2010 r. (III CZP 47/10), które prowadzi do odmowy

uwzględnienia zarzutu spełnienia świadczenia przed wydaniem tytułu

egzekucyjnego, jeśli zarzut ten nie został podniesiony przed zamknięciem

rozprawy przez sąd orzekający o obowiązku spełnienia tego świadczenia.

Sąd Najwyższy nie uzależnił dopuszczalności powództwa opozycyjnego

od przyczyn niepodniesienia zarzutu spełnienia świadczenia. W rozpoznawanej

sprawie także przyczyny niezgłoszenia przed zamknięciem rozprawy

poprzedzającej wydanie tytułu egzekucyjnego zarzutu spełnienia świadczenia,

pozwalają przyjąć, że zarzut ten nie stanowi uzasadnionej powództwa

opozycyjnego z art. 840 § 1 pkt 2 in fine k.p.c. Są to przyczyny leżące po stronie

powoda – pozwanego w postępowaniu, w którym został wydany tytuł egzekucyjny

– którego zastępował kurator ustanowiony przez sąd dla strony nieznanej

z miejsca pobytu. Wbrew temu, co podniesiono w podstawach skargi

kasacyjnej, okoliczność, że powód reprezentowany był przez kuratora,

ustanowionego na podstawie art. 143 k.p.c., pozostaje bez znaczenia dla oceny

dopuszczalności oparcia powództwa opozycyjnego na zarzucie spełnienia

świadczenia przewidzianym w art. 840 § 1 pkt 2 in fine k.p.c. Zaniechania kuratora

procesowego traktowane być muszą bowiem tak jak zaniechania strony, dla której

kurator taki został ustanowiony, a ewentualne nieprawidłowości związane z jego

11

ustanowienie i działaniem mogą stanowić jedynie podstawę nieważności

postępowania przewidzianej w art. 379 pkt 5 k.p.c., uwzględnianej w ramach

kontroli instancyjnej albo wznowienia postępowania w oparciu o art. 401 pkt 2 k.p.c.

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 sierpnia 2007 r., V CSK 155/07,

nie publ.; wyrok z dnia 10 kwietnia 1978 r., III CRN 40/78, nie publ.). Jeżeli zaś

strona nie zgłosiła w postępowaniu rozpoznawczym zarzutu spełnienia świadczenia

z przyczyn przez siebie niezawinionych i niezależnych, może na podstawie art. 403

§ 2 k.p.c. żądać wznowienia postępowania z powodu późniejszego wykrycia takich

okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, które mogły mieć wpływ

na wynik sprawy, a z których strona nie mogła poprzednio skorzystać

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2002 r., I CKN

155/01 nie publ.).

Akceptując stanowisko Sądu drugiej instancji nie można zgodzić się

z poglądem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w wymienionym wyroku z dnia

3 lipca 2008 r. Przyjęcie tak szeroko ujętej możliwości podnoszenia zarzutu

pozostawałoby w sprzeczności nie tylko ze stanem powagi rzeczy osądzonej, który

pociąga za sobą prekluzję materiału dowodowego w sprawie ale także z istotą

systemu środków odwoławczych, które służą usunięciu w toku instancji wadliwości

nieprawomocnego orzeczenia jak również z istotą wznowienia postępowania, które

zmierza do weryfikacji prawomocnego orzeczenia, przy czym wniesienie apelacji

lub skargi o wznowienie postępowania, w odróżnieniu od powództwa opozycyjnego,

ograniczone jest terminem (zob. art. 369, 407, 408 k.p.c.).

Jednocześnie trudno podzielić wyrażone w uzasadnieniu wymienionej uchwały

z dnia 21 lipca 2010 r. zapatrywanie, że skuteczną podstawą powództwa

opozycyjnego opartego na treści art. 840 § 1 pkt 2 in fine k.p.c. może być zgłoszenie

przed zamknięciem rozprawy zarzutu spełnienia świadczenia, gdy nie został on

rozpoznany na przykład na skutek przeoczenia sądu albo w wyniku oceny, że jego

rozpoznanie jest niedopuszczalne z przyczyny późnego zgłoszenia, czyli z powodu

tzw. prekluzji procesowej (por. art. 207 § 3, art. 47914

§ 2, art. 493 § 1, art. 503 § 1

i art. 5055

§ 1 k.p.c.). Słusznie w związku z tym podnosi się w piśmiennictwie,

że przeoczenie sądu może stanowić jedynie podstawę środka zaskarżenia,

12

podobnie jak pominięcie materiału procesowego jako spóźnionego z naruszeniem

przepisów postępowania.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy uznał za nieusprawiedliwiony

zarzut naruszenia art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

V. Podobnie należy ocenić pozostałe zarzuty dotyczące umocowania

pełnomocnika procesowego powoda do złożenia poza procesem, przed

wszczęciem postępowania, jednostronnego oświadczenia woli o potrąceniu.

Brak umocowania skutkuje z mocy art. 104 k.c. nieważnością czynności prawnej.

Nie jest w tym przypadku możliwe konwalidowanie tej czynności przez

potwierdzenie jej przez mocodawcę . Należy podzielić stanowisko i wywody Sądu

Apelacyjnego co do tego, że samo pełnomocnictwo procesowe nie jest

wystarczające do złożenia, i to poza postępowaniem, materialnoprawnego

oświadczenia o potrąceniu wierzytelności przysługującej mocodawcy

z wierzytelnością przysługująca wobec mocodawcy. Pogląd ten znajduje też istotne

wsparcie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, które przytoczył Sąd Apelacyjny.

Złożone do akt pełnomocnictwo, udzielone na piśmie, określało granice

umocowania pełnomocnika powoda. Zostało ono dostosowane do funkcji

pełnomocnika procesowego i jako takie nie zawierało innych, szerszych uprawnień

dla pełnomocnika. Z tego względu nie można, tylko dlatego, że pełnomocnik

dokonał czynności prawnej, mającej wprawdzie związek z udzielonym

pełnomocnictwem procesowym, wyciągać wniosków o jego szerszym umocowaniu

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2007 r., V CSK 171/07,

nie publ.). Pełnomocnictwo materialne upoważniające do złożenia oświadczenia

o potrąceniu jak i samo oświadczenie o potrąceniu (zob. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 8 lipca 2005 r., II CK 764/04, nie publ.) mogą być też złożone w sposób

dorozumiany. Istotne wówczas staje się wykazanie, czy w konkretnym zachowaniu

mocodawcy ujawniła się dostatecznie jego wola udzielenia pełnomocnictwa

szerszego niż procesowe. Powód nie wykazał, aby do chwili złożenia oświadczenia

o potrąceniu przez jego pełnomocnika procesowego zostało udzielone przez

powoda umocowanie do tego rodzaju czynności, chociażby w sposób dorozumiany.

Chodzi o przejaw woli uzewnętrzniony przed lub jednocześnie ze złożeniem

oświadczenia o potrąceniu. Jest to kwestia ustaleń faktycznych stanowiących

13

podstawę zaskarżonego orzeczenia, którymi - wobec oparcia skargi kasacyjnej na

zarzutach naruszenia prawa materialnego - Sąd Najwyższy jest związany przy

rozpoznaniu skargi kasacyjnej. Oświadczenia powoda nie zastąpiło jego zeznanie

złożone długo po dokonaniu czynności prawnej. Nie można wobec tego mówić

o naruszeniu art.. 60 k.c. a w związku z tym także o naruszeniu art. 65 § 1,

98 w zw. z art. 499 k.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c., orzekł

jak w sentencji, o kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygając w oparciu

o art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 99, art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. oraz § 12 ust. 4 pkt 2

i § 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności radców prawnych... (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

jw