IV CSK 322/11

Sygn. akt IV CSK 322/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych w Warszawie Oddziału Podlaskiego w Białymstoku

przeciwko Powiatowi Kolneńskiemu

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 marca 2011 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od powoda na rzecz pozwanego 1800 (tysiąc

osiemset) złotych tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych Oddział

Podlaski wniósł o zasądzenie od Powiatu Kolneńskiego kwoty 97 905 zł.

Wyrokiem z dnia 22 listopada 2010 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego

na rzecz powoda kwotę 97 905 zł i kwotę 8 512 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Ustalił, że na podstawie umowy z dnia 22 lipca 2005 r. o dofinansowanie projektów

w ramach „programu wyrównywania różnic między regionami” powód dofinansował

do kwoty 97 905 zł zakup przez pozwanego 14-osobowego pojazdu Ford Transit

3,5 OL przeznaczonego do przewożenia osób niepełnosprawnych na wózkach

inwalidzkich. Zgodnie z § 9 ust. 1 pkt 3 umowy, pozwany zobowiązał się do

nieprzekazywania pojazdu osobom trzecim, niewchodzącym w skład struktur

organizacyjnych Powiatu. W dniu 14 grudnia 2005 r. pojazd ten został przekazany

Powiatowemu Centrum Pomocy Rodzinie. W dniu 6 stycznia 2006 r. Powiatowe

Centrum Pomocy Rodzinie na podstawie umowy użyczenia oddało na okres 3 lat

pojazd do bezpłatnego użytkowania Zrzeszeniu Ludowemu Zespoły Sportowe,

które zostało zobowiązane do używania samochodu zgodnie z przeznaczeniem

do celów związanych z prowadzeniem warsztatów terapii zajęciowej w Kolnie.

W 2006 r. powód przeprowadził pierwszą kontrolę sposobu wykorzystania

przekazanych pozwanemu środków. W wyniku przeprowadzonej w 2009 r. drugiej

kontroli powód ustalił, że dofinansowany pojazd został przekazany podmiotowi

niewchodzącemu w skład jednostki organizacyjnej Powiatu. W związku z tym

wezwał pozwanego do zwrotu kwoty 97 905 zł z odsetkami. Pozwany odmówił

zapłaty żądanej kwoty.

Sąd Okręgowy podkreślił, że celem umowy była likwidacja barier

transportowych na terenie Powiatu, a zakupiony pojazd miał służyć wszystkim

osobom niepełnosprawnym mieszkającym w Powiecie. Tymczasem przekazanie

samochodu warsztatom terapii zajęciowej ograniczyło liczbę osób

niepełnosprawnych mogących korzystać z samochodu, co było sprzeczne

z łączącą strony umową. Sąd Okręgowy wskazał też, że art. 35a ustawy z dnia

27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób

niepełnosprawnych (jedn. tekst: Dz. U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721 ze zm.; dalej

3

„ustawa o rehabilitacji”) oraz art. 4 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r.

o samorządzie powiatowym (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1592 ze zm.)

nakładają na powiat obowiązek działań zmierzających do ograniczania skutków

niepełnosprawności i wspierania osób niepełnosprawnych m.in. przez likwidowanie

barier transportowych. Obowiązek ten obejmuje wszystkie osoby mieszkające

na terenie jednostki samorządu terytorialnego i nie odnosi się do ograniczonej

liczby osób uczestniczących w warsztatach terapii zajęciowej. Sąd Okręgowy

podkreślił, że „przekazanie” wiąże się z przeniesieniem posiadania i tak też należy

je rozumieć na tle postanowień umowy łączącej strony. Pozwany naruszył

zatem § 9 ust. 1 pkt 3 umowy, co uzasadnia jego odpowiedzialność na podstawie

art. 471 k.c.

Pozwany wniósł apelację od wyroku Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 30 marca 2011 r. sprostował oczywistą

niedokładność w oznaczeniu strony pozwanej, zmienił zaskarżony wyrok i oddalił

powództwo oraz orzekł o kosztach postępowania za pierwszą i drugą instancję.

Podkreślił, że umowa między stronami została zawarta na podstawie art. 48 ust. 1

pkt 2 ustawy o rehabilitacji. Podzielił pogląd Sądu Okręgowego, że określenie

„nieprzekazywanie pojazdu” zamieszczone w § 9 ust. 1 pkt 3 umowy należało

rozumieć jako nieprzenoszenie nie tylko własności, ale również posiadania pojazdu

na osobę trzecią. Oddanie na okres 3 lat do bezpłatnego użytkowania pojazdu

podmiotowi, który nie wchodzi w skład struktury organizacyjnej pozwanego,

oznacza naruszenie przez Powiat postanowień umownych. Nie świadczy to jednak

o tym, że roszczenie o zwrot dofinansowania powinno być uwzględnione. Według §

13 ust. 1 umowy, w przypadku całkowitego lub częściowego niewykonania umowy

przekazane kwoty dofinansowania podlegają zwrotowi w całości lub części

ustalonej przez PFRON. Obowiązek zwrotu kwoty dofinansowania występuje

niezależnie od poniesienia przez PFRON szkody. Według Sądu Apelacyjnego,

żądanie zwrotu kwoty dofinansowania na zakup autobusu w okolicznościach

faktycznych sprawy stanowi nadużycie prawa podmiotowego i nie powinno

korzystać z ochrony. W chwili zawierania umowy była realizowana przez

pozwanego umowa, której przedmiotem było dofinansowanie programu

wyrównania różnic między regionami obszar F - utworzenie warsztatów terapii

4

zajęciowej dla 25 osób niepełnosprawnych. Zakupiony przez pozwanego pojazd

służył osobom niepełnosprawnym z Powiatu w celu dowożenia ich na

warsztaty terapii zajęciowej. Pojazd od chwili jego nabycia był wykorzystywany na

cele związane z rehabilitacją zawodową, leczniczą lub społeczną osób

niepełnosprawnych, a od 6 stycznia 2006 r. na cele związane z prowadzeniem

warsztatów terapii zajęciowej. Wykorzystywanie pojazdu na ten cel

było akceptowane przez powoda, który, przeprowadzając kontrolę w 2006 r.,

nie stwierdził, że umowa nie jest wykonywana całkowicie lub częściowo.

Utwierdził więc pozwanego w przekonaniu, że warunki przewidziane w umowie

zostały spełnione.

Powód wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył wyrok Sądu

Apelacyjnego w pkt II i III, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego,

mianowicie art. 5 k.c., art. 51 ust. 3d ustawy o rehabilitacji w związku z art. 126

ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz.

1240 ze zm.) i art. 9 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za

naruszenie dyscypliny finansów publicznych (Dz. U. z 2005 r. Nr 14, poz. 114

ze zm.) oraz art. 65 k.c., a także naruszenie przepisów postępowania, mianowicie

art. 233 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 5 k.c. sprowadza się do tego, że konstrukcja

nadużycia prawa podmiotowego odsyłająca do reguł moralnych nie ma

zastosowania do zachowań podmiotu publicznego (pozwanego powiatu), który,

wykonując w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność - w ramach zawartej

z powodem umowy - zadania publiczne określone przez art. 35a ust. 1 pkt 7 lit. d)

ustawy o rehabilitacji, art. 4 ust. 1 pkt 5 ustawy o samorządzie powiatowym oraz

przepisy ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157,

poz. 1240 ze zm.), rażąco naruszył obowiązki wynikające z tych ustaw i z zawartej

z powodem umowy. Zdaniem skarżącego, rygoryzm przepisów tych oraz ustawy

z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów

publicznych (Dz. U. z 2005 r., Nr 14, poz. 114 ze zm.), w zakresie zobowiązującym

pozwany powiat do staranności szczególnej, niedopuszczającej uznaniowości

5

w gospodarowaniu i wykorzystaniu publicznych środków pieniężnych, w tym

środków o cechach dotacji, nie może zostać uchylony przy użyciu konstrukcji

nadużycia prawa podmiotowego. Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych, podejmując decyzję o konieczności zwrotu środków

niewłaściwie wykorzystanych, nie korzysta ze swoich praw podmiotowych,

regulowanych przez prawo prywatne (kodeks cywilny), lecz realizuje ustawowe

kompetencje zawarte w art. 51 ust. 3c ustawy o rehabilitacji. Tak ujęty zarzut

naruszenia art. 5 k.c. nie jest trafny. Sąd Apelacyjny, według skarżącego, zamiast

art. 5 k.c. powinien zastosować art. 51 ust. 3d ustawy o rehabilitacji zawodowej

w związku z art. 126 ustawy o finansach publicznych i art. 9 pkt 1 ustawy

o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Po pierwsze,

wiążący strony stosunek prawny jest stosunkiem z zakresu prawa cywilnego

(stosunkiem cywilnoprawnym). Wynika to expressis verbis z § 16 ust. 3 wiążącej

strony umowy z dnia 22 lipca 2005 r. przewidującego w sprawach

nieuregulowanych w umowie stosowanie przepisów kodeksu cywilnego, w tym lege

non distinguente także art. 5. Po drugie, zasady współżycia społecznego powinny

być traktowane jako immanentny czynnik wszelkiego zachowania się (uzasadnienie

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 1971 r.,

III CZP 87/70, OSNCP 1972, nr 3, poz. 42). Treść art. 5 k.c. nie daje podstaw

do czynienia jakichkolwiek wyłączeń w zakresie stosowania zawartej w nim normy,

która powinna być wzięta pod uwagę przy rozstrzyganiu każdej sprawy

(uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 1962 r., 4 CO 9/62,

OSNCP 1963, nr 1, poz. 7). Rozważany przepis może zatem być zastosowany

w odniesieniu do oceny wykonywania prawa podmiotowego przez publiczną osobę

prawną (tu: Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych), i to

również wtedy, gdy drugą stroną stosunku prawnego, z którego wynika prawo

podmiotowe, jest inna publiczna osoba prawna (tu: powiat). Po trzecie, powołany

w skardze kasacyjnej art. 51 ust. 3d ustawy o rehabilitacji zawodowej odsyła do

stosowania przepisów o finansach publicznych w zakresie oceny prawidłowości

wykorzystania środków Funduszu. Skarżący powołuje się w związku z tym na art.

126 ustawy o finansach publicznych i na art. 9 pkt 1 ustawy o odpowiedzialności za

naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Pierwszy z tych przepisów definiuje

6

pojęcie dotacji publicznej, drugi stanowi, że naruszeniem dyscypliny finansów

publicznych jest m.in. wydatkowanie dotacji niezgodnie z przeznaczeniem

określonym przez udzielającego dotację. Należy w związku z tym podkreślić,

że ewentualna odpowiedzialność określonych osób za naruszenie dyscypliny

finansów publicznych nie pozostaje w związku ze stosunkiem prawnym łączącym

dwie publiczne osoby prawne i z oceną dopuszczalności zastosowania art. 5 k.c.

do takiego stosunku prawnego.

Nie jest też trafny zarzut naruszenia art. 65 k.c. przez niewłaściwe

zastosowanie i przyjęcie, że oświadczenie woli pozwanego podmiotu publicznego,

wnioskującego o dofinansowanie realizacji zadania publicznego może podlegać

„modyfikacji interpretacyjnej” na zasadach wynikających z tego przepisu

prowadzącej do ustalenia w okolicznościach sprawy, iż wprowadzenie powoda

przez pozwanego w błąd odnośnie sposobu przeznaczenia przedmiotu dotacji

może korzystać z ochrony prawnej wynikającej z wykładni oświadczenia woli.

Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku nie dokonał „modyfikacji interpretacyjnej”

oświadczenia woli, ale, przeciwnie, uznał, że oddanie na okres 3 lat do bezpłatnego

użytkowania pojazdu podmiotowi, który nie wchodzi w skład struktury

organizacyjnej pozwanego, oznacza naruszenie przez Powiat postanowień

umownych. Jednocześnie trafnie przyjął, że nie świadczy to jednak o tym, iż

roszczenie o zwrot dofinansowania powinno być uwzględnione.

Podniesienie w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 233 k.p.c. jest

w zasadzie niedopuszczalne, gdyż dotyczy ustalenia faktów lub oceny dowodów

(art. 3983

§ 3 k.p.c.).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.

jw