V CSK 84/11

Sygn. akt V CSK 84/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

w sprawie z powództwa A. K.

przeciwko Koszykarskiemu Klubowi Sportowemu T. S.A.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 22 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 października 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

Powód domagał się ostatecznie zasądzenia od Koszykarskiego Klubu

Sportowego Spółki Akcyjnej kwoty 340 000 zł z określonymi odsetkami

ustawowymi. W uzasadnieniu pozwu powołał się na umowę zawartą z Klubem w

dniu 1 sierpnia 2006 r. i bezskuteczność jej rozwiązania przez Klub w dniu 28

lutego 2008 r.

Wyrokiem z dnia 8 czerwca 2010 r. Sąd Okręgowy zasądził od Klubu na

rzecz powoda kwotę 45 000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 11 marca 2008 r.,

a w pozostałym zakresie powództwo oddalił.

Sąd Apelacyjny podzielając ustalenia i oceny Sądu Okręgowego oddalił

apelację powoda od wyroku Sądu Okręgowego, zaskarżającą go - z powołaniem

się na zarzuty naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., art. 379 § 1 k.s.h. i art. 58 § 1, art. 76

oraz 61 § 1 k.c. - w części oddalającej powództwo.

Z ustaleń dokonanych w sprawie wynika, że powód pełnił funkcję prezesa

Klubu (jednoosobowego zarządu). Umowa, którą w dniu 1 sierpnia 2006 r. zawarł

z Klubem o zarządzanie, określała m.in. należne mu wynagrodzenie (15 000 zł

miesięcznie), premie i inne świadczenia oraz możliwe przyczyny rozwiązania tej

umowy. Jedną z nich, przewidzianą w § 4 pkt 2b, uzasadniającą rozwiązanie

ze skutkiem natychmiastowym, stanowiło naruszenie przez powoda w sposób

rażący postanowień umowy lub przepisów Kodeksu spółek handlowych, prawa

cywilnego lub obowiązującej wówczas ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o sporcie

kwalifikowanym (Dz.U.155.1298. ze zm.). W § 5 umowy na wypadek jej

rozwiązania z innych przyczyn niż przewidziane w § 4 pkt 3 zastrzeżono

obowiązek wypłacenia powodowi przez Klub równowartości trzymiesięcznego

wynagrodzenia. W wyniku przeprowadzonej kontroli stwierdzono szereg uchybień

w działalności powoda jako prezesa Klubu: niepobieranie zaliczek na podatek

dochodowy od przychodów uzyskiwanych przez trenerów, nieubezpieczenie

zawodników od następstw nieszczęśliwych wypadków wynikłych wskutek

uprawiania sportu kwalifikowanego, nieprowadzenie księgi akcyjnej,

nieprowadzenie księgi protokołów zgromadzeń akcjonariuszy, zawarcie umowy

z klubem zagranicznym w celu obejścia przepisów prawa podatkowego.

3

W dniu 28 lutego 2008 r. rada nadzorcza Klubu podjęła uchwałę (nr 26/1/2008)

o rozwiązaniu z powodem umowy z dnia 1 sierpnia 2006 r., powołując się na

wystąpienie przyczyn określonych w § 4 pkt 2b tej umowy. Następną uchwałą

podjętą na tym samym posiedzeniu odwołała go z funkcji prezesa Klubu. Po

podjęciu uchwał zaproszono na posiedzenie rady powoda. Przewodniczący rady

odczytał mu uchwały oraz wręczył podpisany przez siebie tekst oświadczenia o

rozwiązaniu z nim umowy ze skutkiem natychmiastowym na podstawie § 4 pkt 2b

umowy. Powód pokwitował odbiór oświadczenia, podając godzinę: 1320

. Przed

godziną 14 powód zapytał o możliwość wglądu do protokołu posiedzenia rady

nadzorczej. Przewodniczący wskazał na możliwość zapoznania się z protokołem w

sekretariacie Klubu. Paragraf 10 uchwalonego w dniu 24 stycznia 2008 r. przez

walne zgromadzenie akcjonariuszy regulaminu rady nadzorczej Klubu stanowił, że

umowy o pracę lub inne umowy z członkami zarządu w imieniu Klubu zawiera

przewodniczący rady.

W ocenie Sądu Apelacyjnego zgodnej ze stanowiskiem Sądu Okręgowego

Klub w dniu 28 lutego 2008 r. rozwiązał skutecznie z powodem umowę z dnia

1 sierpnia 2006 r. Uchybienia w działalności powoda, które stwierdziła kontrola,

stanowiły określone w § 4 pkt 2b umowy przyczyny jej rozwiązania ze skutkiem

natychmiastowym. Oświadczenie o rozwiązaniu umowy z tych przyczyn wyraziła

zgodnie z art. 379 § 1 k.s.h. rada nadzorcza w pierwszej uchwale podjętej w dniu

28 lutego 2008 r., zachowując zastrzeżoną przez strony pod rygorem nieważności

formę pisemną. Oświadczenie to zostało powodowi złożone w sposób wymagany

przez art. 61 § 1 k.c. Nastąpiło to przez odczytanie mu uchwały przez

przewodniczącego rady, a także przez wręczenie odtwarzającego treść uchwały

pisma podpisanego przez przewodniczącego rady. W konsekwencji nie było

podstaw do zasądzenia na rzecz powoda na podstawie umowy o zarządzanie,

którą w dniu 1 sierpnia 2006 r. zawarł z Klubem, kwoty przewyższającej sumę

45 000 zł przyznaną mu wyrokiem Sądu Okręgowego.

Skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego powód jako podstawy

kasacyjne przytoczył naruszenie – w różnych układach i powiązaniach – przepisów

art. 379 § 1 k.s.h. oraz art. 58 § 1, art. 61 § 1 i art. 76 k.c.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Termin "rozwiązanie umowy" używany jest w prawie cywilnym w różnych

znaczeniach (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r., II CK 16/02,

OSNC 2004, nr 12, poz. 202). Można wyróżnić wąskie, klasyczne jego znaczenie

odnoszące się tylko do uchylenia umowy za zgodą stron w drodze nowej umowy

(zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada

1994 r., III CZP 130/94, OSNC 1995, nr 3, poz. 42) oraz szerokie, obejmujące

różne zdarzenia, wskutek których umowa przestaje strony wiązać, np. mówi się nie

tylko o rozwiązaniu umowy za zgodą obu stron (art. 77 k.c.), ale i o rozwiązaniu

umowy wskutek wypowiedzenia (art. 730 k.c.), o rozwiązaniu umowy przez sąd

(art. 901 i 913 § 2 k.c.), o rozwiązaniu się umowy wskutek śmierci strony (art. 645

§ 1 k.c.), o rozwiązaniu się umowy wskutek upływu określonego czasu (art. 814 § 2

k.c.). W sprawie termin ten jest używany niewątpliwie na oznaczenie

wypowiedzenia umowy przez jedną ze stron. Spór między powodem a Klubem

dotyczy więc w istocie tego, czy Klub w dniu 28 lutego 2008 r. wypowiedział

powodowi skutecznie umowę o zarządzanie zawartą w dniu 1 sierpnia 2006 r.

Wypowiedzenie w przypadku każdej umowy, w której jest dopuszczalne,

odbywa się za pomocą jednostronnej czynności prawnej. Dojście wypowiedzenia

do skutku wymaga złożenia przez wypowiadającego odpowiedniego oświadczenia

woli kontrahentowi (por. aktualne także tu uwagi zawarte w uzasadnieniu uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2010 r., III CZP 84/10, OSNC 2011, nr 7-8,

poz. 77). Aby więc wypowiedzenie powodowi umowy o zarządzanie mogło dojść do

skutku niezbędne było złożenie przez pozwany Klub powodowi stosownego

oświadczenia woli w sposób wymagany przez art. 61 § 1 k.c. Ponieważ osoby

prawne działają przez swoje organy (art. 38 k.c.), oświadczenie to powinno być

złożone przez właściwy organ strony pozwanej.

Zgodnie z art. 368 § 1 k.s.h., prowadzenie spraw spółki akcyjnej i jej

reprezentacja należą do zarządu. Prowadzenie spraw spółki to – ujmując

najogólniej - podejmowanie wewnętrznych aktów dotyczących funkcjonowania

spółki, np. co do tego, czy dokonać określonej inwestycji lub zbyć oznaczoną

nieruchomość. Akty te mogą znaleźć przełożenie na stosunki zewnętrzne spółki

5

dopiero za pośrednictwem czynności prawnych dokonanych z osobami trzecimi lub

wobec osób trzecich. Natomiast reprezentacja spółki to właśnie dokonywanie

czynności prawnych z osobami trzecimi lub wobec osób trzecich.

Do prowadzenia spraw spółki akcyjnej w przypadku zarządu

wieloosobowego są obowiązani i uprawnieni wszyscy jego członkowie wspólnie,

chyba że statut stanowi inaczej (art. 371 § 1 k.s.h.). Wieloosobowy zarząd działa

więc w tych sprawach co do zasady kolegialnie - co jako sposób rozstrzygnięć

podejmowanych przez zarząd narzuca formę uchwały. Do podjęcia uchwały przez

zarząd niezbędna jest – jeżeli statut nie stanowi inaczej - bezwzględna większość

(art. 371 § 2 k.s.h.).

Do reprezentowania spółki akcyjnej w przypadku zarządu wieloosobowego,

czyli do składania w jej imieniu oświadczeń woli wymagane jest zaś – w razie braku

w tym względzie postanowień w statucie – współdziałanie dwóch członków zarządu

albo jednego członka zarządu z prokurentem (art. 373 § 1 k.s.h.).

W drodze wyjątku od zasady wyrażonej w art. 368 § 1 k.s.h., w umowie

między spółką akcyjną a członkiem zarządu oraz w sporze z członkiem zarządu,

czyli w zakresie obejmującym czynności, do których należy także stanowiące

przedmiot sporu wypowiedzenie, spółka powinna być jednak, zgodnie z art. 379

§ 1 k.s.h., reprezentowana przez radę nadzorczą albo pełnomocnika powołanego

uchwałą walnego zgromadzenia. Przepis ten ma na celu ochronę spółki,

a pośrednio i jej wierzycieli. Pozbawiając członków zarządu wpływu na dokonanie

i treść czynności prawnych dotyczących stosunku między spółką a jednym z nich,

przeciwdziała wykorzystaniu majątku spółki w interesie członków zarządu.

Przewidziany w art. 379 § 1 k.s.h. wymóg reprezentowania spółki przez radę

nadzorczą zostanie niewątpliwie spełniony, gdy oświadczenie w imieniu spółki

potrzebne do dokonania czynności wchodzącej w zakres hipotezy tego przepisu

złożą wszyscy członkowie rady nadzorczej. Reprezentowanie spółki przez radę

nadzorczą działającą w pełnym składzie jest jednak mało praktyczne. Warto w tym

miejscu zauważyć, że nawet w odniesieniu do reprezentacji przez zarząd, choć

zarządy spółek akcyjnych są z reguły mniej liczne (zob. art. 368 § 2 k.s.h.) niż ich

6

rady nadzorcze (zob. art. 385 § 1 k.s.h.), ustawa poprzestaje – jak wiadomo –

w zasadzie na wymaganiu współdziałania dwóch członków zarządu.

Zapewne więc ze względu na praktyczne trudności w reprezentowaniu spółki

przez radę nadzorczą działającą w pełnym składzie w orzecznictwie przyjął się

pogląd, że przewidziany w art. 379 § 1 k.s.h. (i bliźniaczym, dotyczącym spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością, art. 210 § 1 k.s.h., a wcześniej art. 203 i art. 374

k.h.) wymóg reprezentowania spółki przez radę nadzorczą jest spełniony także

wtedy, gdy działająca kolegialnie (zob. art. 390 § 1 k.s.h.) rada nadzorcza podjęła

uchwałę (odpowiednią większością – zob. art. 391 § 1 k.s.h., na posiedzeniu

z zachowaniem wymaganego kworum – zob. art. 388 § 1 k.s.h.), w której wyraziła

zgodę na dokonanie określonej, objętej hipotezą tego przepisu czynności, i ustaliła

treść tej czynności, a samo, odpowiadające dokładnie uchwale, oświadczenie

potrzebne do jej dokonania złożył upoważniony do tego członek rady nadzorczej.

Upoważnienie do złożenia tego oświadczenia (nazywanego niezbyt fortunnie

czynnością techniczno-prawną) może wynikać z uchwały rady nadzorczej lub

regulaminu rady nadzorczej uchwalonego przez walne zgromadzenia.

Jeżeli w regulaminie rady nadzorczej postanowiono ogólnie, że czynności objętych

hipotezą art. 379 § 1 k.s.h. dokonuje w imieniu spółki przewodniczący rady

nadzorczej lub inny jej członek, wykładnia tego postanowienia w zgodzie z art. 379

§ 1 k.s.h. prowadzi do wniosku, że upoważnia ono tylko do złożenia oświadczenia

o treści odpowiadającej warunkom dokonania czynności określonym w uchwale

rady nadzorczej (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 1999 r., I PKN

543/98, OSNP 2000, nr 5, poz. 181, z dnia 23 września 2004 r., I PK 501/03, OSNP

2005, nr 4, poz. 56, z dnia 4 lipca 2007 r., I PK 12/07, LEX nr 332981, z dnia

4 grudnia 2008 r., II PK 134/08, LEX nr 483282).

Wyróżniana w ramach tego poglądu uchwała rady nadzorczej wyrażająca

zgodę na dokonanie czynności objętej hipotezą art. 379 § 1 k.s.h. i ustalająca jej

treść nie może być jednak - ściśle rzecz biorąc - uznana za akt reprezentacji spółki,

a jedynie za akt należący do sfery prowadzenia spraw spółki powierzonego w tym

zakresie wyjątkowo radzie nadzorczej. Aktem reprezentacji spółki, składającym

się na czynność, której dotyczyła uchwała, jest dopiero zgodne z treścią uchwały

oświadczenie upoważnionego członka rady nadzorczej. Ma to tę istotną

7

konsekwencję praktyczną, że jakkolwiek uchwała warunkuje skuteczność

określonej w niej czynności, to samo jej podjęcie nie decyduje o dokonaniu tej

czynności. Na czynność tę składa się dopiero oświadczenie upoważnionego

członka rady nadzorczej, w związku z czym tylko tego oświadczenia dotyczą

wymagania odnoszące się do tej czynności, w szczególności wymagania

co do formy, chwili dojścia do skutku. Omawiany pogląd, z wskazanymi wyżej

konsekwencjami, zasługuje na aprobatę, ponieważ celem wyjątku przewidzianego

w art. 379 § 1 k.s.h. nie było z pewnością odrzucenie w objętych nim przypadkach

przyjętego w art. 368 § 1 rozróżnienia na prowadzenie spraw spółki i reprezentację

spółki, a jedynie wyłączenie w tych przypadkach kompetencji zarządu i przekazanie

jej osobom bezstronnym (w zasadzie wchodzącym w skład rady nadzorczej).

Pogląd ten pozostaje w całkowitej zgodzie z założeniami art. 379 § 1 k.s.h.

dotyczącymi funkcji ochronnej tego przepisu. Nie przemawia też przeciwko niemu

wzgląd na bezpieczeństwo obrotu prawnego, czyli ochronę interesów osób trzecich

wchodzących w stosunku ze spółką (co do identyfikacji bezpieczeństwa obrotu

prawnego z interesami osób trzecich zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

16 marca 2006 r., III CSK 32/06, OSP 2007, z. 3, poz. 31), ponieważ chodzi tu

o stosunki spółki z członkami zarządu, a członków zarządu w istocie nie można

uważać za osoby trzecie względem spółki.

Uwzględniając dokonane w sprawie ustalenia faktyczne oraz wyjaśnienia

na temat reprezentacji spółki akcyjnej w stosunkach z członkiem zarządu,

należy przyjąć, że w dniu 28 lutego 2008 r. doszło do wypowiedzenia powodowi

przez Klub umowy o zarządzanie z zachowaniem wymagań art. 379 § 1 k.s.h.

Zapadła wtedy odpowiednia uchwała rady nadzorczej, doszło też do złożenia

powodowi oddającego treść tej uchwały oświadczenia o wypowiedzeniu przez

upoważnionego do tego członka rady nadzorczej (jej przewodniczącego).

Jego upoważnienie wynikało z interpretowanego w zgodzie z art. 379 § 1 k.s.h.

postanowienia § 10 regulaminu rady nadzorczej z dnia 24 stycznia 2008 r. Sądy

orzekające w sprawie prawidłowo przyjęły, że postanowienie to odnosiło się nie

tylko do zawierania wymienionych w nim umów, ale i dokonywania wszelkich

innych czynności prawnych dotyczących tych umów. Broniony przez skarżącego

pogląd, że postanowienie to ma na względzie jedynie zawarcie wskazanych w nim

8

umów, prowadziłoby do nieracjonalnej, niezgodnej z dyrektywami art. 65 k.c.,

wykładni tego postanowienia. Wspomniana uchwała stanowiła jedynie akt

wewnętrzny spółki, zaś jednostronną czynnością prawną wypowiedzenia umowy

o zarządzanie było dopiero oddające treść uchwały oświadczenie złożone

powodowi w imieniu spółki przez przewodniczącego rady.

Nie ulega wątpliwości, że oświadczenie to zostało złożone z zachowaniem

wymaganej formy pisemnej, zastrzeżonej przez strony dla wypowiedzenia umowy

o zarządzanie spółką (art. 76 k.c.), jak też, że oświadczenie to doszło do powoda

w sposób przewidziany w art. 61 § 1 k.c.

Ze względu na brak podstaw do stwierdzenia niedopełnienia przez Klub przy

wypowiedzeniu powodowi umowy o zarządzanie spółką wymagań art. 379 § 1

k.s.h., jak i niemożność stwierdzenia niezachowania zastrzeżonej przez strony

formy pisemnej, nie było potrzeby podjęcia rozważań na temat mogących wyniknąć

stąd sankcji. Jedynie w celu uniknięcia nieporozumień przy rozpatrywaniu

podobnych spraw w przyszłości, warto zauważyć, że wbrew twierdzeniom

skarżącego, sankcję niedochowania formy zastrzeżonej wolą stron określa art. 76

k.c., a nie art. 58 § 1 k.c. Ten ostatni przepis dotyczy sprzeczności z ustawą treści

i celu czynności prawnej (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

12 października 2001 r., III CZP 55/01, OSNC 2002, nr 7-8, poz. 87, oraz wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2011 r., IV CSK 188/11, niepubl.).

Z tego powodu przepis art. 58 § 1 k.c. nie może też oczywiście stanowić, mimo

wyrażanych nieraz odmiennych zapatrywań, podstawy sankcji naruszenia ustawy

w zakresie wymagań dotyczących reprezentacji osoby prawnej (zob. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2007 r., III CZP

31/07, OSNC 2008, nr 2, poz. 14).

Podsumowując, skargę kasacyjną należało oddalić (art. 39814

k.p.c.),

ponieważ zaskarżony wyrok odpowiada prawu.

jw