III UK 68/11

Wyrok z dnia 27 marca 2012 r.

III UK 68/11

Rolnik, który pobiera rentę strukturalną z tytułu przekazania gospodar-

stwa oraz zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej, ale prowadzi nierol-

niczą działalność gospodarczą, nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolni-

ków (art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników, jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.).

Przewodniczący SSN Maciej Pacuda, Sędziowie SN: Halina Kiryło, Jerzy

Kwaśniewski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 marca

2012 r. sprawy z odwołania Jana H. od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpie-

czenia Społecznego o podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników, na skutek

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z

dnia 19 stycznia 2011 r. […]

1. o d d a l i ł skargę,

2. zasądził od ubezpieczonego Józefa H. na rzecz Prezesa Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 30 lipca 2010 r. wydaną z upoważnienia Prezesa Kasy Rolni-

czego Ubezpieczenia Społecznego kierownik Placówki Terenowej KRUS w N.

stwierdził ustanie ubezpieczenia społecznego rolników w zakresie ubezpieczenia

wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego oraz emerytalno-rentowego Jana H.

od dnia 19 kwietnia 2005 r. W podstawie prawnej decyzji wskazany został art. 36

oraz art. 5a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rol-

ników (jednolity tekst: Dz.U z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.). W uzasadnieniu decy-

zji organ rentowy podał, że zgromadzone w sprawie dokumenty, tj. zaświadczenie o

2

zmianie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, zaświadczenie z Urzędu

Skarbowego w N. i pismo Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w S.W. wskazują, że

wnioskodawca nie spełnia warunków do podlegania ubezpieczeniu społecznemu

rolników.

Od powyższej decyzji odwołanie złożył wnioskodawca Jan H.

Wyrokiem z dnia 20 października 2010 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Tarnobrzegu oddalił odwołanie. Sąd ten ustalił, że Jan H. pod-

legał ubezpieczeniom rolniczym od dnia 23 czerwca 1996 r. W dniu 20 stycznia 1998

r. rozpoczął prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej, którą nieprzerwa-

nie prowadzi do chwili obecnej. Decyzją z dnia 29 września 2004 r. organ rentowy

stwierdził ustanie ubezpieczenia społecznego rolników wnioskodawcy w związku z

prowadzeniem przez niego działalności gospodarczej, która nie podlegała opodatko-

waniu podatkiem ryczałtowym. Wyrokiem z dnia 12 kwietnia 2005 r. […] Sąd Okrę-

gowy w Tarnobrzegu oddalił odwołanie od powyższej decyzji organu rentowego z

dnia 29 września 2004 r. Jednakże ze względu na wyrok Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 13 marca 2006 r. Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu wznowił postępowanie i wy-

rokiem z dnia 12 października 2006 r. […], uchylił swój poprzedni wyrok i ustalił, że

wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od dnia 1

października 2004 r. do 18 kwietnia 2005 r. Aktem notarialnym z dnia 19 kwietnia

2005 r. wnioskodawca i jego żona darowali gospodarstwo rolne swojemu synowi

Szczepanowi H. Od kwietnia 2005 r. wnioskodawca uzyskał prawo do renty struktu-

ralnej w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego następcy. Decyzją z dnia 20

czerwca 2005 r. organ rentowy objął wnioskodawcę ubezpieczeniem społecznym

rolników od dnia 19 kwietnia 2005 r. jako osobę pobierającą rentę strukturalną.

Wnioskodawca w konsekwencji uiszczał składki do KRUS za okres od wymienionej

daty. W dniu 25 czerwca 2010 r. wpłynęło do KRUS pismo Naczelnika Urzędu Skar-

bowego w N. informujące, że wnioskodawca figuruje w ewidencji podatników jako

osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą, a Urząd Skarbowy nie

dysponuje danymi dotyczącymi zawieszenia tej działalności przez wnioskodawcę. W

konsekwencji organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję z 30 lipca 2010 r.

Sąd Okręgowy stwierdził, że ratio legis przepisu art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników polega na objęciu ubezpieczeniem rolniczym

osób, które przeszły na rentę strukturalną po przekazaniu gospodarstwa rolnego na-

stępcy i nie wykonują pracy zarobkowej w ramach zatrudnienia oraz nie wykonują

3

pozarolniczej działalności gospodarczej, która stanowiłaby osobny tytuł do objęcia

ubezpieczeniem społecznym. Dla osób, które nie mają innego tytułu ubezpieczenia

konieczne było bowiem wprowadzenie możliwości podlegania ubezpieczeniom rolni-

czym do czasu nabycia prawa do emerytury rolniczej. Przepis art. 16 ustawy o ubez-

pieczeniu społecznym rolników nie dotyczy statusu ubezpieczeniowego osób, które

prowadzą pozarolniczą działalność gospodarczą. Zgodnie z przepisem art. 5a ust. 1

pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników konieczną przesłanką podlegania

ubezpieczeniom rolniczym przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność jest

jednoczesne prowadzenie nadal przez te osoby działalności rolniczej lub stała praca

w gospodarstwie rolnym. Ta przesłanka w przypadku wnioskodawcy nie istnieje od

dnia 19 kwietnia 2005 r.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył apelacją wnioskodawca.

Wyrokiem z dnia 19 stycznia 2011 r. Sąd Apelacyjny w Rzeszowie na podsta-

wie art. 385 k.p.c. oddalił tę apelację po ustaleniu bezzasadności zarzutów przeciwko

podstawom wyroku Sądu pierwszej instancji. Sąd drugiej instancji stwierdził, że

ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników opiera się na zasadzie wykluczenia

ubezpieczenia rolniczego w czasie podlegania innemu ubezpieczeniu społecznemu,

(zdefiniowanemu w art. 6 pkt 12 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników). Je-

dyny wyjątek od tej zasady został przewidziany w obowiązującym od dnia 1 stycznia

1997 r. przepisie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (w brzmieniu

sprzed 2 maja 2004 r.), stanowiącym, że rolnik lub domownik, który podlegając

ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy, nieprzerwanie co najmniej 1 rok,

podejmuje pozarolniczą działalność gospodarczą, nie będąc pracownikiem i nie po-

zostając w stosunku służbowym, podlega nadal temu ubezpieczeniu. Zachowanie

prawa podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, pomimo spełnienia warun-

ków do objęcia innym ubezpieczeniem społecznym, zależy więc od decyzji rolnika,

który może zdecydować o podleganiu innemu ubezpieczeniu społecznemu powstają-

cemu w związku z podjęciem działalności gospodarczej. Niepodjęcie decyzji o podle-

ganiu innemu ubezpieczeniu powoduje kontynuację rolniczego ubezpieczenia spo-

łecznego. Opłacanie przez rolnika składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu pro-

wadzenia działalności gospodarczej od chwili jej rozpoczęcia wyraża decyzję podle-

gania temu właśnie ubezpieczeniu. Rolnik objęty ubezpieczeniem z tytułu nierolniczej

działalności gospodarczej przestaje podlegać ubezpieczeniu rolniczemu w pełnym

zakresie z mocy ustawy, gdyż ubezpieczenie to wyłączają wprost przepisy art. 7 ust.

4

1 in fine oraz art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Upada

przez to zasadniczy warunek umożliwiający rolnikowi wybór ubezpieczenia, nieza-

leżnie od tego, czy nieprzerwanie co najmniej 1 rok takiemu ubezpieczeniu podlegał

przed podjęciem pozarolniczej działalności gospodarczej, dlatego wybór ubezpiecze-

nia może być dokonany tylko raz, przy podejmowaniu działalności gospodarczej.

Wykluczenie „powrotu” do ubezpieczenia rolniczego rolników, którzy po podjęciu

działalności gospodarczej zostali objęci innym ubezpieczeniem, znajduje potwierdze-

nie w użytych w art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników sformułowa-

niach odnoszących się do czasu dokonywania tego wyboru. Ustawodawca, używając

słów „podlega nadal temu ubezpieczeniu”, wskazał, że przy zbiegu ubezpieczeń

społecznych przez równoczesne podleganie ubezpieczeniu rolniczemu i z tytułu po-

dejmowania działalności gospodarczej możliwy jest wyłącznie wybór innego ubezpie-

czenia, a co do ubezpieczenia rolniczego wyłącznie jego kontynuacja. Ustawodawca

nie przewidział ani wyboru ubezpieczenia rolniczego, ani ponownego włączenia do

ubezpieczenia rolniczego rolnika, który prowadzi działalność gospodarczą i podlega

właściwemu dla tej sytuacji ubezpieczeniu społecznemu.

Podleganie określonemu ubezpieczeniu społecznemu, które wynika z przepi-

sów o charakterze bezwzględnie obowiązującym, może być wolą ubezpieczonych

regulowane tylko w zakresie przewidzianym przez ustawę (por. wyroki Sądu Najwyż-

szego: z dnia 4 lutego 1999 r., II UKN 435/98, OSNAPiUS 2000 nr 6, poz. 244 i z

dnia 11 lutego 1999 r., II UKN 461/98, OSNAPiUS 2000 nr 7, poz. 286), zatem za-

miar rolnika pozostania w systemie rolniczego ubezpieczenia społecznego może być

skutecznie wyrażony tylko w chwili podejmowania przez niego działalności gospo-

darczej, ale już nie w trakcie jej prowadzenia i podlegania innemu ubezpieczeniu

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 lipca 2006 r., III UK 46/06, OSNP 2007 nr

15-16, poz. 233). Zgodnie z art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolni-

ków konieczną przesłanką podlegania ubezpieczeniom rolniczym przez osoby pro-

wadzące pozarolniczą działalność gospodarczą jest jednoczesne prowadzenie nadal

przez te osoby działalności rolniczej lub stała praca w gospodarstwie rolnym. Wnio-

skodawca zaś od dnia 19 kwietnia 2005 r. (od przekazania gospodarstwa rolnego

swemu następcy i przejścia na rentę strukturalną) wymogu tego nie spełnia. Sąd

drugiej instancji, podobnie jak Sąd pierwszej instancji, uznał że art. 16 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników nie reguluje statusu ubezpieczeniowego osób,

które prowadzą równocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą. Regulacje takie

5

zostały zawarte wyłącznie w art. 5a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników.

Wyrok Sądu Apelacyjnego (w całości) zaskarżył skargą kasacyjną wniosko-

dawca. Skargę oparto na podstawie materialnoprawnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.);

zarzucono naruszenie: 1) art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez

błędne przyjęcie, że konieczną przesłanką podlegania ubezpieczeniu społecznemu

rolników przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej jest jednoczesne

prowadzenie działalności rolniczej lub stała praca w gospodarstwie rolnym; 2) art. 16

ust. 1 pkt 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez przyjęcie, że nie

znajduje on zastosowania w sprawie i nie reguluje statusu ubezpieczeniowego wnio-

skodawcy, któremu przyznano prawo do renty strukturalnej; 3) § 15 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i

trybu udzielania pomocy finansowej na uzyskiwanie rent strukturalnych objętej pla-

nem rozwoju obszarów wiejskich, przez przyjęcie, że wnioskodawca pobierając rentę

strukturalną i kontynuując prowadzenie działalności gospodarczej nie spełnia wymo-

gu podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Rze-

szowie w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona przeciwna - organ rentowy - wnio-

sła o oddalenie skargi kasacyjnej w całości oraz o zasądzenie od skarżącego na

rzecz organu rentowego kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisa-

nych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia wskazanych przepisów materialnoprawnej (art. 3983

§ 1

pkt 1 k.p.c.) podstawy skargi kasacyjnej odnoszą się do stanowiących podstawę za-

skarżonego orzeczenia ustaleń faktycznych, których skarga nie podważa i którymi

Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Kwestionowana w skardze pod-

stawa prawna wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie odnosi się do sytuacji ubez-

pieczonego Jana H., który od 19 kwietnia 2005 r., na skutek darowania swego go-

spodarstwa rolnego synowi nie prowadził już działalności rolniczej, natomiast uzyskał

prawo do renty strukturalnej i w dalszym ciągu - tak jak przed 19 kwietnia 2005 r. -

6

prowadził nierolniczą działalność gospodarczą. Skarga kasacyjna poddała rozpozna-

niu przez Sąd Najwyższy ocenę prawną zaskarżonego wyroku, ocenę potwierdza-

jącą stanowisko organu rentowego, że z chwilą zaprzestania prowadzenia działalno-

ści rolniczej Jan H. utracił tytuł rolniczego ubezpieczenia społecznego, bo podlegał

wówczas obowiązkowemu ubezpieczeniu z tytułu prowadzonej nierolniczej działalno-

ści gospodarczej.

Żaden z zarzutów skargi nie podważył podstawy prawnej zaskarżonego wy-

roku, bo w żadnym ze wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego nie ma

normatywnej podstawy dla objęcia ubezpieczeniem rolniczym osoby, która - w usta-

lonych okolicznościach - przekazała gospodarstwo rolne następcy i nie prowadzi

działalności rolniczej, prowadzi natomiast nierolniczą działalność gospodarczą. Nie

stwarza takiej podstawy art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, bo -

jak to trafnie wyjaśnił Sąd Apelacyjny - jest to przepis, który rozwiązuje sytuację

zbiegu dwóch różnych tytułów ubezpieczeń społecznych, ubezpieczenia

społecznego rolników i ubezpieczenia z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej na podstawie przepisów o działalności gospodarczej. Zachowanie

ubezpieczenia rolniczego w sytuacji zbiegu następuje na warunkach określonych w

art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Trafnie Sąd Apelacyjny pod-

kreślił w analizie inerpretacyjnej tego przepisu jego wyjątkowy sens w relacji do wyni-

kającej z art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (por. też art. 7

ust. 1) zasady pierwszeństwa „podlegania” innemu ubezpieczeniu społecznemu.

Podleganie nadal ubezpieczeniu rolniczemu pomimo prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej traci swą źródłową normatywną podstawę w razie ustania

stanu rzeczy, z którym ustawa łączy podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolni-

ków. Wynika to z podstawowego warunku uregulowanego w art. 5a ustawy zbiegu

ubezpieczeń społecznych, że rolnik (domownik) „jednocześnie nadal prowadzi dzia-

łalność rolniczą lub stale pracuje w gospodarstwie rolnym, obejmującym obszar użyt-

ków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub w dziale specjalnym” (por. art. 5a ust.

1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników).

Bezzasadnie skarżący wskazuje na art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o ubezpiecze-

niu społecznym rolników jako na źródło ubezpieczenia rolniczego Jana H. z powodu

pobierania renty strukturalnej określonej w tym przepisie. Wnoszący skargę nie zau-

waża zastosowanego w podstawie prawnej zaskarżonego wyroku art. 16 ust. 3

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Z przepisu tego - zresztą nawet nie

7

objętego podstawą skargi - expressis verbis wynika wyłączenie zastosowania między

innymi właśnie wskazanego w skardze art. 16 ust. 1 pkt 3 w stosunku „do osoby,

która podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu”; Jan H. - według ustalonych w

sprawie okoliczności pobierał rentę strukturalną, a równocześnie podlegał ubezpie-

czeniu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej. Miał więc osobny tytuł ubez-

pieczenia społecznego, który wyłączał go z kręgu osób podlegających z mocy ustawy

rolniczemu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu.

Powyższego statusu ubezpieczonego Jana H. ustalonego na podstawie prze-

pisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie dotyczy ostatni z przepisów

podstawy skargi kasacyjnej - § 15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 kwietnia

2004 r. w sprawie szczególnych warunków i trybu udzielenia pomocy finansowej na

uzyskiwanie rent strukturalnych objętej planem rozwoju obszarów wiejskich (Dz.U. Nr

114, poz. 1191 ze zm.). W przepisie tym określono przypadki zawieszenia wypłaty

renty strukturalnej, wyraźnie stwierdzając (w ust. 1 pkt 1), że zawieszenie wypłaty nie

dotyczy prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Jasne jest więc, że

prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej nie stanowi warunku ograni-

czającego prawo do renty strukturalnej rolnikowi spełniającemu warunki określone w

§ 4 powołanego rozporządzenia, w tym warunek przekazania gospodarstwa rolnego i

zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej. Z takiego ukształtowania warunków

prawa do renty strukturalnej, że może z niej korzystać rolnik, który przekazał swe

gospodarstwo rolne następcy i zaprzestał prowadzenia działalności rolnej, ale prowa-

dzi nierolniczą działalność gospodarczą, nie wynikają konsekwencje w zakresie sta-

tusu ubezpieczeniowego; w szczególności - co dla zagadnienia wynikającego z pod-

stawy skargi kasacyjnej jest rozstrzygające - prowadząca nierolniczą działalność go-

spodarczą osoba pobierająca rentę strukturalną wyłączona jest z ubezpieczenia rol-

niczego na podstawie art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i

nie może korzystać z wyboru ubezpieczenia przysługującego rolnikowi na warunkach

art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Z powyższych przyczyn wobec bezzasadności skargi kasacyjnej Sąd Najwyż-

szy orzekł stosownie do art. 39814

k.p.c.

========================================